Over het boek

Als Lenneke twaalf jaar is, wordt ze seksueel misbruikt door haar opa. Omdat Lenneke er niet met haar familie over kan praten, probeert ze dat met de rest van het dorp. Ook met Rinke, die al langer weet dat er ‘iets’ met Lenneke is – en dat het hele dorp dat ook weet, vindt of voelt.

Terwijl Lennekes opa, de dader, zijn leven weer oppakt na zijn veroordeling, wordt Lenneke door het dorp gemeden.

Hoe kan dat?

Dat is de vraag waar Rinke Verkerk, inmiddels journalist, twintig jaar later wakker van ligt. Om die vraag te beantwoorden, zoekt ze contact met Lenneke en reconstrueert ze haar verhaal. En dat van haar familie, haar omgeving en andere betrokkenen.

Het resultaat is een aangrijpend boek dat laat zien dat er bij seksueel kindermisbruik altijd drie partijen zijn: de dader, het slachtoffer én de omstanders. En dat we de menselijke neiging om weg te kijken bij kindermisbruik kunnen doorbreken.

Hard nodig, want in elke basisschoolklas zit gemiddeld één Lenneke.

Over de auteur

Journalist Rinke Verkerk is gespecialiseerd in verhalende reportages en achtergrondverhalen. Voor De Correspondent schrijft ze over de rol van omstanders bij kindermisbruik.

Eerder maakte ze undercover-documentaires over scientology en de uitbuiting van schoonmakers in de hotelbranche. Ook heeft ze een wekelijkse column in het Nederlands Dagblad.

Titelpagina

Rinke Verkerk

HET HELE DORP
WIST HET

Colofon

© 2024 Rinke Verkerk

Dit e-book is gebaseerd op de eerste druk (januari 2024)

Art direction: Harald Dunnink

Omslagontwerp: Martijn van Dam

Illustratie auteur: Cléa Dieudonné

Infographic: Lin Ven

Redactie: Andreas Jonkers

Correctie: Dieuwke van Wijk

Zetten: Frank August

Drukken en binden: Tim Beijer Producties

E-book: Ferdinand Rusch, Formaat.nl

isbn 978 94 932 5461 9

nur 320

Deze uitgave is tot stand gekomen met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten. (www.fondsbjp.nl)

Dit boek is een uitgave van journalistiek platform De Correspondent. Wil je vrijblijvend kennismaken met onze verhalen? Ga naar corr.es/rv24 en schrijf je in voor onze gratis nieuwsbrief.

De Correspondent streeft ernaar haar boeken zo duurzaam mogelijk uit te geven en te vervoeren. Lees op decorrespondent.nl/duurzaamuitgeven hoe we dit doen.

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van Formaat te Haarzuilens. De rechten van de eWorkflow en de CSS berusten bij Ferdinand Rusch. Plagiaat is niet toegestaan - advies vragen wel. Dit kader wordt niet zichtbaar gepubliceerd in het ebook. Het wordt op prijs gesteld om klachten of opmerkingen over het ebook door te geven. Dat kan naar studio@formaat.nl.

Inhoud

Het dorp

Een woord vooraf

Inleiding. Er is iets met Lenneke

DEEL 1.
Wat er met Lenneke gebeurde

1. Het misbruik

2. De meester

3. Het politie-onderzoek

4. De familie

5. Het dorp

6. De school

7. Ik

8. Lenneke

DEEL 2.
Wat er vóór Lenneke gebeurde

9. Het gezin

10. De vader en de zoon

11. Het kantoormeisje

12. De dochters

13. De aangifte

14. De bekentenis

DEEL 3.
Wat er met Heleen gebeurde

15. Heleen

16. Guusje

17. Het mes

18. De kapper, de conciërge en de ouderling

19. Normaal doen

20. De tweede klap

DEEL 4.
Toen Lenneke een dochter kreeg

21. Therapie

22. Leen

23. Het boek

24. De omstanders

Verantwoording

Bronnen

Hulp aan het juiste adres

Dankwoord

Lees verder

Voor Lenneke,

en voor iedereen die zich in haar herkent.

En voor ons, omstanders.

Als één van ons lijdt, lijden wij allemaal.

‘De waarheid is onderweg, en niets zal haar tegenhouden.’

– Émile Zola (1897)

Het dorp

Een woord vooraf

Dit verhaal gaat over de rol van omstanders bij seksueel kindermisbruik. En over seksueel kindermisbruik als publiek geheim. Het zou dan logisch zijn om de hele beerput open te trekken. Namen, straten, rugnummers te noemen. De stilte te verbreken die misbruikslachtoffers decennialang in een houdgreep hield.

Toch zijn alle namen – van mensen, straten, zelfs plaatsen – in dit boek gefingeerd. Met uitzondering van die van experts en wetenschappers. Omdat het voor de mensen die zijn misbruikt en daarna verguisd nog altijd te traumatisch is om zich publiekelijk bekend te maken. Hun leven, werk en gezondheid staan op het spel. Zij verdienen de bescherming die anonimiteit biedt. Hun namen zijn alleen bekend bij de uitgeverij – zie ook de uitgebreide verantwoording achter in dit boek.

Inhoudelijk gezien is dat misschien ook beter. Dit is een kroniek over Lenneke van Dijk en haar familie. Het dorp waarin deze geschiedenis zich afspeelt, had overal kunnen liggen. Het lígt overal. De basisschool waar Lenneke voor het eerst over het misbruik vertelde. Het zwembad waar ze na het misbruik niet kwam opdagen. De kerk waar ze hulp zocht. De winkelstraat waar ze zich bekeken voelde. De verbindingsweg naar het nabijgelegen dorp, waarover Lenneke naar het huis van haar opa en oma fietste op de middag dat ze door haar opa werd misbruikt. Ze zijn niet uniek voor het dorp van Lenneke. Ze zijn te vinden in ieder dorp en in iedere stad.

Dit zijn de cijfers. In Nederland maakt 3,8 procent van de jongens en meisjes voor het twaalfde levensjaar seksueel misbruik mee. Dat betekent dat gemiddeld één leerling per klas tijdens de basisschooltijd te maken krijgt met seksueel misbruik.

Voor meer dan de helft van deze kinderen hield het misbruik in dat zij gedwongen werden tot seks: aftrekken of vingeren, orale, vaginale en anale seks tegen de wil. Voor andere kinderen hield het misbruik onder andere in dat zij werden betast bij hun geslachtsdelen of borsten, of bijvoorbeeld gedwongen werden naar porno of seksuele handelingen te kijken.

Het Britse Centre of expertise on child sexual abuse deed in 2021 een meta-analyse van meerdere internationale onderzoeken naar de prevalentie van kindermisbruik wereldwijd. Volgens de data maakt 12 tot 20 procent van de meisjes en 5 tot 8 procent van de jongens seksueel misbruik mee voor het zestiende levensjaar. Dat zijn gemiddeld twee tot ruim drie leerlingen in een gemiddelde klas met zestienjarigen. ‘Hoewel er enig verschil zat tussen de gemiddelde schattingen die uit deze meta-analyses kwamen, lagen ze relatief dicht bij elkaar’, zeggen de onderzoekers.

De cijfers liggen niet alleen landelijk bij elkaar in de buurt, ook per bevolkingsgroep zit er relatief weinig verschil in prevalentie van kindermisbruik. Het lijkt erop dat er geen verschil is in misbruikcijfers tussen stad en platteland, tussen religieus of niet-religieus, tussen theoretisch opgeleid of praktisch opgeleid en tussen sociaal-cultureel ontwikkeld of minder sociaal-cultureel ontwikkeld. Ook tussen verschillende etniciteiten lijkt het verschil in prevalentie niet zo groot – met uitzondering van Marokkaanse jongeren, bij wie de prevalentiecijfers duidelijk lager liggen – hoewel dat lastig is om te onderzoeken, omdat de bereidheid om over seksueel misbruik te praten per cultuur verschillend is.

Lennekes verhaal is een klassiek verhaal over kindermisbruik, omdat het misbruik plaatsvond achter de voordeur. Omdat het misbruik werd gepleegd door iemand die dicht bij haar stond, iemand die ze kende en vertrouwde. En omdat de reacties van de mensen om haar heen in hun beschadigende uitwerking maar zelden afweken van klassieke omstandersreacties waarmee bijna alle slachtoffers van seksueel misbruik moeten leren leven.

Dat Lenneke werd misbruikt, en dat het een publiek geheim werd, is niet uniek. Het feit dat de slachtoffers van het misbruik werden verguisd, in plaats van geholpen, evenmin. Dit dorp ging precies zo om met seksueel misbruik als we dat overal in de westerse wereld doen. We wonen allemaal in een samenleving die het moeilijk vindt om zich te verhouden tot seksueel misbruik.

Toch zijn we er als omstanders medeverantwoordelijk voor om het te stoppen en om betrokkenen te helpen het misbruik te verwerken. Dit geldt al helemaal wanneer het misbruik onmachtige, afhankelijke mensen treft die niet verantwoordelijk kunnen worden gehouden voor hun eigen bescherming of hun eigen herstel. Zoals kinderen.

Zodra we dat onder ogen durven te zien, kunnen we een verschil maken. We kunnen seksueel kindermisbruik niet uitroeien. Maar we kunnen wel een grote bijdrage leveren aan het herstel van slachtoffers.

We moeten alleen wel de moed verzamelen om het te willen zien. In dit boek doe ik daartoe een poging. Niet alleen in de rol van journalist, maar ook als omstander en als mens.

Inleiding.
Er is iets met Lenneke

Er klopt iets niet aan Lenneke. Dat weet ik zelfs, en ik woon niet eens bij haar in het dorp. Tussen de twee kerktorens waaronder wij iedere zondag in onze rokjes twee keer naar een preek zitten te luisteren, ligt vijf kilometer weiland. Die vijf kilometer fiets ik vaak heen en weer. Tussen haar dorp, Kluiterdijk, en mijn dorp, Terstiel, bestaat veel onderlinge samenhang. Families zijn over beide dorpen verdeeld. Boeren van wie het land aan elkaar grenst dreggen samen de sloten en knotten samen de wilgen. Als Kluiterdijkers een dorpsevenement organiseren, staan de Terstielers erbij – en andersom.

Toch zijn de dorpen duidelijk verschillend. Kluiterdijk is boerser en conservatiever. Boeren hebben elkaar nodig, dus het dorp is hecht.

Ook al zijn er nu minder boeren, dat is nog altijd onderdeel van de dorpscultuur. Mensen helpen elkaar op Kluiterdijk even ijverig als dat ze elkaar in de gaten houden. Alsof Kluiterdijkers ervan overtuigd zijn dat het met het individu slechts zo goed kan gaan als met het collectief.

Terstiel is een dorp van ambachtslieden. Van ondernemers. Behalve onderlinge afhankelijkheid speelt onderlinge concurrentie ook een rol en dat verklaart waarom mensen in Terstiel – meer dan in Kluiterdijk – gesteld zijn op individuele vrijheid.

Als ik naar Kluiterdijk fiets, fiets ik naar mijn nichtjes, naar mijn opa en oma, naar het werk van mijn vader, naar het werk van mijn moeder of in de zomer naar het buitenzwembad.

Het weinige dat ik in mijn kinderjaren van Lenneke weet, heb ik opgepikt in dat zwembad. Ze is even oud als ik en heeft kort haar. Ze is sterk en ze kan goed zwemmen. Ze doet vaak balspelletjes en speelt gretig. Ze schreeuwt om de bal, gooit zich ervoor of trekt anderen onder water om de bal te pakken. In het dorp noemen ze zo’n meisje ‘bijdehand’ en een ‘haantje-de-voorste’. Dat wordt niet door iedereen als iets positiefs gezien.

Met Lenneke is meer aan de hand. Ze is zo iemand bij wie ik als ik haar passeer denk: daar heb je Lenneke. Ik voel daar zowel nieuwsgierigheid als behoedzaamheid bij. Alsof ik voor Lenneke moet uitkijken.

Misschien komt dat wel door die pannenkoekenmiddag, tijdens de herfstvakantie, als ik een jaar of negen ben. In het dorp is een feestweek voor de kinderen. Op woensdagmiddag bereikt dat feest zijn hoogtepunt. We worden niet, zoals op de andere dagen van de feestweek, om twaalf uur naar huis gestuurd om bij onze moeders een boterham te eten. Nee, de vloer van de gymzaal wordt afgeplakt met vuilniszakken en wij mogen blijven om pannenkoeken te eten. Onze moeders hebben allemaal een pak Koopmans voor hun rekening genomen, de pannenkoeken in plastic bakken gedaan en die lukraak op de gymzaalvloer gezet. Ernaast staan flessen stroop en bussen poedersuiker. Als vanzelf vormen wij daar kringetjes omheen.

Er bestaan in onze dorpen ongeschreven regels voor met welke kinderen je wel en niet omgaat. Tegen wie je wel en niet ‘hallo’ zegt. Bij wie je wel en niet je handdoek durft neer te leggen op de zonneweide van het zwembad. Je moet bij elkaar in de klas zitten, familie zijn, bij elkaar in de straat wonen of bij elkaar op een sportclub zitten – anders zeg je elkaar niet zomaar gedag.

En dan nog kan het zijn dat het kind met wie je gisteravond buutvrij speelde jou op school zo goed als negeert. Alsof we niet weten hoe we ons tot elkaar moeten verhouden in een andere context, met een andere hiërarchie.

Dat is anders op de pannenkoekenmiddag. De groepjes waarin we beginnen met eten ontstaan nog volgens de sociale codes. Maar zodra de eerste lading pannenkoeken op is, gelden de codes niet meer. Dan geldt nog maar één regel: je mag overal pannenkoeken pakken, overal gaan zitten waar nog pannenkoeken zijn en met iedereen over pannenkoeken praten. Alsof we allemaal gelijk worden door ons verlangen naar pannenkoeken.

En zodra de vermenging compleet is, kunnen we met zijn allen tikkertje spelen, belletje lellen in de buurt en op muurtjes buiten grote verhalen vertellen. De pannenkoekenmiddag is net als die andere dorpsevenementen waarbij opeens dingen kunnen die je normaal gesproken niet doet. Zoals tijdens de koude winters, wanneer er ijs op de sloten ligt en je plotseling met iedereen kunt praten en schaatsen die een beetje hetzelfde tempo en uithoudingsvermogen heeft als jij.

Die opwinding hangt al in de gymzaal als we ons verzamelen rondom de pannenkoeken. We vallen aan. Algauw is de bak van mijn groepje leeg. Ik kijk om me heen, op zoek naar meer. Het groepje naast me heeft er nog genoeg!

Ik buig me tussen de kinderen door om er een te pakken, als het meisje naast me zegt: ‘Die moet je niet eten, hoor. Dat zijn de zeemlappen van Heleen van Dijk.’

Ik kan me niet voorstellen dat iemand zo slecht is in het bakken van pannenkoeken dat ze te vies worden om te eten. Toch trek ik mijn hand terug. Ik ben bang dat de anderen me raar zullen vinden als ik die pannenkoeken eet.

Dat is het moment dat Lenneke mij begint op te vallen. Want Heleen van Dijk is haar moeder. In mijn herinnering zie ik Lenneke nog in de gymzaal zitten: de dochter van de pannenkoekenbakker wier pannenkoeken niemand wil eten. Ze zit met haar broertje in kleermakerszit op de vuilniszakken, rondom de bak met zeemlappen.

Eerlijk gezegd weet ik niet of ze vrolijk zijn of timide, of ze gulzig eten of met lange tanden. Ik kan het niet zien, omdat ik naar hen kijk door het filter van mijn eigen ongemak. Ik ben bang dat de anderen me raar zullen vinden als ik die pannenkoeken eet, dus ga ik ervan uit dat Lenneke zich daar zit te schamen.

Want zij eet de pannenkoeken wel.

De waarschuwing om vooral de pannenkoeken van haar moeder niet te eten en de vastberadenheid waarmee de andere kinderen die pannenkoeken vermijden, maken mij ervan bewust dat er iets niet klopt aan Lenneke.

Ik heb geen idee waarom. Geen idee wat er precies mis is met Lenneke en haar familie. Ik weet niet dat haar opa is opgepakt toen Lenneke en ik vijf jaar waren. Dat hij is veroordeeld voor seksueel misbruik en verkrachting toen wij zes waren. Dat hij pas vlak voor onze negende verjaardag vrijkwam. Dat hij twee jaar vastgezeten heeft.

Ik weet ook niet dat zijn drie dochters, onder wie Lennekes moeder Heleen, ook slachtoffer zijn van haar opa. Ik ben nog te klein om te merken dat het nieuws als een lopend vuurtje door Kluiterdijk en omstreken gaat. Dat je er maar één van haar opa hoeft te zijn of je wordt gewantrouwd.

O, ik weet zo veel niet. Nadat ik Lennekes familieverhaal heb leren kennen, zal het nog jaren duren voor ik ontdek hoe gewóón dat verhaal is. Misbruik door bekenden, misbruik van kinderen, de verguizing door de omgeving die daar vaak op volgt.

Terwijl er in Nederland in iedere basisschoolklas gemiddeld al één slachtoffer van seksueel misbruik zit. In een middelbareschoolklas met leerlingen van zestien jaar zijn dat er gemiddeld twee tot ruim drie.

Het dorp doet alsof Lennekes familie een rariteit is. Als ik ouder word, doe ik daaraan mee. Ik weet nog niet dat we het doen omdat we bang zijn. Bang omdat dat wat Lennekes familie overkwam, ons ook kan overkomen.

Maar nu loop ik op de zaken vooruit. Want op die bewuste pannenkoekenmiddag, als wij een jaar of negen zijn, weten we nog niet dat Lenneke het volgende slachtoffer van haar opa zal zijn. Dat zal nog drie jaar duren.

Maar ze is al besmet.

DEEL 1.

Wat er met Lenneke gebeurde

1.
Het misbruik

Onvoorstelbare dingen als seksueel kindermisbruik vinden meestal plaats achter heel gewone voordeuren. Het huisje van Lennekes opa en oma Veenstra, waar dit verhaal begint, is net zo doodgewoon. Het heeft zelfs iets lieflijks.

Het is van baksteen, heeft een puntdak, groen-witte kozijnen en een houten brug over de sloot. Eromheen ligt een grinderf dat iedere zaterdag netjes wordt geharkt. Het kijkt uit op een weide vol grazende, zwartbonte koeien, die met de jaren wegzakt in het polderveen. Er staan scheve schuren op het erf, er zijn een moestuin en fruitbomen. Gemoedelijk alledaags: dat is de indruk die iedere buitenstaander van het reilen en zeilen in dat huisje krijgt.

Ook voor Lenneke is het een veilige haven. Ze kan er op de fiets naartoe, en dat doet ze graag. Oma is lief. Maar er is nog iets wat belangrijk voor Lenneke is: oma vindt háár ook lief. Dat voelt Lenneke heel duidelijk. Zo heeft oma een geel tupperwaretrommeltje met snoepjes erin. Alle kleinkinderen mogen daar iets uit kiezen als ze op bezoek zijn. Lennekes lievelingssnoepjes zijn fruitsleutels, en laten die nou altijd in dat trommeltje zitten. Lenneke weet dat oma daar speciaal voor haar aan denkt.

Ze mag oma ook vaak komen helpen. Als meisje doet ze dat het allerliefst met oud en nieuw, wanneer oma de schuur omtovert tot oliebollenbakkerij. Er staan kookstellen van de camping op een rij en juspannen vol vet. Met Lenneke aan haar zijde, en broodkorsten om te controleren of het vet nog warm genoeg is, bakt oma zowat voor het hele dorp. Kinderen, kleinkinderen, buren, kennissen, verenigingsgenoten, de man met het hondje bij de slager, ze lopen in en uit om bestellingen af te halen en vast voor te proeven.

Lenneke moet van haar moeder altijd even bellen om te controleren of oma thuis is, maar dat is ze bijna altijd. Zoals op die middag dat oma, herstellende van een hernia, op de bank ligt. Lenneke wil haar even zien en fruit plukken in de bessengaard. Opa heeft daar zo veel fruit, te veel om allemaal zelf te oogsten. Als je een poosje komt helpen, krijg je een flinke voorraad mee naar huis.

Het is een benauwde, broeierige zaterdag. Het is 7 juli, in de zomer van 2001. De zomer waarvan Lenneke later zal zeggen dat die De Grote Scheidslijn in haar leven vormt. Van Lenneke die goed met zichzelf door één deur kan naar Lenneke die zichzelf niet kan uitstaan. Van onbezorgde Lenneke naar Lenneke die besmet is.

Lenneke is twaalf jaar en heeft net haar eindtoets gemaakt. Ze leeft, zoals de meeste meisjes van haar leeftijd, midden in de feestelijke chaos van het einde van groep acht: schoolkamp, kijkdagen op middelbare scholen, de laatste basisschoolverkeringen, de musical.

Nog één zomervakantie met haar klasgenootjes ravotten in het buitenzwembad. Dan gaat ze naar het vmbo in Wijdam, zeven kilometer verderop. Op een grote degelijke fiets. Met een nieuwe boekentas en een nieuw etui.

Tussen onbezorgde Lenneke en beschadigde Lenneke zit de twee kilometer tussen haar huis en dat van opa en oma. De Koningin Julianastraat, de Rembrandtlaan, de Schoolstraat en de Wijdamsedijk. Het gietijzeren bruggetje over de sloot. Dat moment dat ze haar fiets tegen het huisje van haar grootouders kwakt.

Nee.

Voor Lenneke is De Grote Scheidslijn niet eens die fietstocht. Het is de ruzie die ze onderweg krijgt met haar jongste broertje van tien: Guus. Zij wil hard fietsen. Dan kunnen ze snel bessen plukken, snel oma gedag zeggen en zo snel mogelijk in het zwembad liggen.

Guus wil juist langzaam fietsen. Hij heeft het warm, hij is loom – en als je snel fietst ben je sneller in het zwembad, maar dan ben je ook moe en heb je het heet. Lenneke en haar broertje worden het niet eens. Schreeuwend rijden ze over de Wijdamsedijk.

Achteraf had Lenneke niets liever gedaan dan Guus zijn zin geven. Als zij geen ruzie met haar broertje had gemaakt, dan was er misschien niks gebeurd. Dan hadden ze gewoon samen bessen kunnen plukken.

Maar zo gaat het niet. Op het erf van opa en oma arriveren die middag twee kemphanen. Eerst Lenneke, die vanwege de ruzie vooruit is gefietst. Ze komt huilend van boosheid het erf op. Oma is binnen. Op de bank, denkt Lenneke, zodat ze kan liggen. Opa komt uit de varkensschuur om haar te sussen: ‘Kalm aan, Lenneke, je zou toch bessen gaan plukken?’

Hij geeft haar een emmertje en laat haar bij een van de voorste struiken in de bessengaard zien hoe ze dat het beste kan doen. Het zijn aalbessen, Lennekes lievelingsbessen. Ze eet die zure rode besjes graag in de yoghurt. Nog lekkerder vindt ze het om ze met een vork van de trossen te ritsen en uit een schaaltje te eten met een schep kristalsuiker erdoor.

Door het plukken kalmeert Lenneke al, maar opa weet het goedgemaakt: Guus moet straks maar achter in de gaard gaan plukken. Dan kunnen ze niet opnieuw ruzie krijgen.

Lenneke stemt meteen in. Guus niet. Hij komt later aan en vindt het oneerlijk dat opa Lenneke helpt. Dan is haar emmer veel eerder vol en kan zij al naar het zwembad. ‘Eventjes rustig’, zegt opa. ‘Aan jouw struiken zitten de meeste bessen, dus jij gaat sneller. En ik kom jou straks ook wel helpen.’

Lenneke ziet haar broertje tussen de struiken verdwijnen. Opa haalt het rolletje drop tevoorschijn dat hij altijd in zijn zak heeft zitten. Topdrop. Hij steekt haar het rolletje toe. Maar net als ze het wil aanpakken, zegt hij: ‘Je bent mijn liefje. Ik wil een kusje. Kusje, kusje.’

Wat gek. Zijn stem klinkt anders, hij praat alsof hij een kind is. Ze wil dit niet. Het voelt raar. Ze schudt van nee. Opa houdt erover op. Hij stopt de drop weer in zijn zak. Ze plukken samen verder.

Lenneke voelt zich een beetje schuldig. Had ze hem niet gewoon een kusje moeten geven en het dropje moeten aannemen? Misschien was het onaardig van haar, hoe ze net tegen opa deed.

Dan voelt ze dat opa haar begint te kietelen. Hij staat schuin achter haar, ze voelt zijn handen in haar zij en zijn vingers die haar daar kietelen. ‘Je bent erg aardig’, zegt hij. ‘En ik wil niet dat je nooit meer bij mij mag komen.’

Wat bedoelt opa? Dit doet hij anders nooit.

Opa gaat weer weg. Naar Guus. Hij helpt hem met plukken, rommelt wat in zijn schuurtje en komt weer terug. Lenneke plukt de bessen. Opa plukt ook weer. Lenneke legt net een mooie tros in haar emmertje, dan verstijft ze. Opa komt vlak voor haar staan.

Haar lichaam weet het eerder dan haar hoofd: er klopt iets niet. Al haar zintuigen staan op scherp. Ogen groot, oren spits, ze krijgt kippenvel. Antennes op haar huid.

De antennes voelen opa’s hand op haar rug. Hij aait haar. ‘Sssst’, zegt hij. ‘Sssst.’

Opa’s ademhaling klinkt nu zwaarder, hijgerig. Zijn handen plukken geen bessen. Zijn hand verdwijnt onder haar t-shirt, het rode shirt met de witte strepen dat zo mooi bij haar rode kniebroek past, en gaat over haar rug. Nee, voelt ze in haar lijf, nee, dit klopt niet.

Ze wil iets zeggen. Ze wil zijn hand wegduwen. Maar juist als ze zover is, trekt opa zijn hand al weg en verdwijnt hij.

Lenneke hoort hem met Guus praten. Hij gaat hem vast helpen. Nee, hij komt alweer terug. Opa staat nu links achter haar. ‘Sst’, zegt hij. ‘Sssst.’

Hij legt zijn wijsvinger op zijn mond. Met zijn andere hand begint hij weer aan haar te voelen. De hand verdwijnt weer onder haar shirt. Nu bij haar buik. Hij aait over haar buik. Haar navel. Haar ingewanden schieten in een kramp, in een knoop, alsof er een vuist in haar buik balt.

De hand gaat omhoog. ‘Sssst.’ Naar haar borsten, die net zijn begonnen te groeien. Als ze het warm heeft zijn haar tepels groter, je kunt ze soms door haar t-shirt zien en ze voelt zich daar ongemakkelijk bij. Als het gebeurt, legt ze haar onderarmen eroverheen tot het minder opvalt.

Nu voelt haar opa aan haar linkerborst. Een hete vlam van schrik schiet door haar lichaam. Wat moet ze doen? Moet ze gaan gillen? Moet ze wat zeggen? Ja, nu moet ze zeggen dat hij moet stoppen. Dat ze dit niet wil.

Maar ze krijgt de woorden niet uit haar mond. Het voelt alsof het woord ‘nee’ in haar ogen geschreven staat, maar opa ziet niks, want hij stopt niet. En als ze wat zegt, denkt ze, zal hij vast zeggen: ‘Wat bedoel je? Ik doe toch niks?’

En dan weet ze niet welk antwoord ze moet geven.

Zijn hand glijdt weer naar beneden. Nu over haar zij. Hij komt onder haar shirt vandaan en gaat links over haar heup. ‘Sssst.’

Zijn hand gaat naar de voorkant, over haar broek heen, richting die plek waar ze altijd een woord voor gebruikt dat ze thuis niet mag zeggen. Hij gaat al over het bot erboven, met die gekke naam, waar ze in de klas nog om gelachen heeft tijdens de les seksuele voorlichting. Venusheuvel. Ze voelt dat haar opa zijn hand tussen haar benen wil duwen. Ze voelt: dit klopt niet. En ze duwt opa’s hand weg.

Hij laat haar los. ‘Zo meteen roept oma,’ zegt hij, ‘dan gaan we koffiedrinken en dan moet je klaar zijn.’

Dan loopt hij naar haar broertje aan het einde van de bessengaard.

Ze zegt niks. Mechanisch gaan haar armen van de struik naar het emmertje. Ze plukt de bessen. Ze voelt zich zo raar. Ze voelt de handen van opa nog op haar lijf. Haar hart zit hoog in haar keel. Het voelt helemaal verkeerd.

Maar het voelt ook heel raar om zich zo verkeerd over haar opa te voelen. Hij was haar toch aan het helpen? Moest zij die hand wel wegduwen? Hoe zit het nou? Het enige woord dat helder in haar gedachten klinkt, is ‘nee’. Na een kwartiertje wordt er geroepen dat er koffie is.

Lenneke doet maar wat ze anders ook doet als ze bij opa en oma is: ze gaat nog even bij het varken kijken. Lenneke vindt dat knorrende beest in het schuurtje leuk. Nu staat ze ernaar te kijken en voelt ze niks.

Aan de koffie zegt oma tegen opa: ‘Waarom moesten ze nou ieder apart plukken? Ze kunnen toch het beste samen plukken, of niet soms?’

Opa antwoordt dat Lenneke en Guus anders weer ruzie zouden krijgen. ‘En aan die twee struiken zaten de meeste bessen.’

Oma vraagt niet verder en Lenneke probeert te begrijpen wat er zojuist is gebeurd. Waarom was het nou zo raar? Het is toch normaal om je opa een kusje te geven? Het is toch normaal als je opa je een dropje geeft? Waarom wilde ze dat nou niet? Opa doet nu net als anders. Is er zojuist eigenlijk wel iets gebeurd?

En dan wil ze weg. Ze vindt het niet meer gezellig bij opa en oma.

Samen met Guus fietst Lenneke weg. In het zwembad, waar ze had afgesproken met vriendinnen uit haar klas, komt ze die middag niet opdagen. Guus, die niet weet wat er is gebeurd en niet begrijpt waarom Lenneke zo chagrijnig doet, gaat wel.

Maar Lenneke rijdt naar huis. Onderweg speelt ze in haar hoofd steeds opnieuw af wat er is gebeurd. Als ze het filmpje net anders afspeelt, deed opa niets raars. Hij liet haar zien hoe ze moest plukken, hij bood haar een dropje aan, hij wilde alleen een kusje, haar alleen even kietelen. Omdat hij haar aardig vond of zoiets, dat zei hij toch ook? Het zware gevoel gaat even weg.

Maar dan komen de handen onder haar shirt. Bij haar borsten. Over haar broek, bijna tussen haar benen. Ze hoort zijn kindse stem. ‘Kusje, kusje.’ ‘Sst. Sssssst.’ En dan schaamt ze zich zo. Dat ze niet eerder nee zei. Ze voelt zich vies. Ze wil douchen. De kleren die ze aanhad, gooit ze thuis in de vuilnisbak. Die wil ze nooit meer dragen. Ze wil ook nooit meer naar het huis van opa en oma. Het enige wat ze wil is douchen en alleen zijn.

In één middag, in de zomer van 2001, wordt Lenneke van een zorgeloos meisje met zongebruinde armen, blote knieën, bijdehante praatjes en warrig zwembadhaar een onzeker kind dat zich slecht en vies voelt. Het moeilijkste, zal ze twintig jaar later zeggen, is dat ze vanaf die middag niet meer kan stoppen met aan zichzelf twijfelen.

Had ze het misschien zelf uitgelokt? Zij was toch met opa meegegaan, alleen, naar de bessenstruiken? En zij had toch gezegd dat het goed was dat Guus ergens anders moest plukken? Toen moet opa hebben gedacht dat ze alleen met hem wilde zijn. Ze had toen al nee moeten zeggen. Misschien was er dan niks gebeurd.

Maar wacht. Ze had wel nee gezegd. Toch? Ze had opa geen kusje gegeven. Was dat goed? Of juist heel onaardig van haar? Was zij misschien gewoon heel onaardig? Had zij misschien onterecht opa’s goede bedoelingen lelijk gemaakt in haar gedachten? Erger nog: had ze het hele verhaal zelf verzonnen?

Ze kan het niemand vragen. Behalve opa was er niemand bij toen het gebeurde. Ze kan het ook niet aan anderen vertellen. Omdat opa duidelijk liet merken dat het geheim was: ‘Sssssssst.’

En omdat ze zich schaamt, als ze terugdenkt aan hoe ze daar met haar opa stond: stokstijf stil, terwijl ze hem liet begaan. Ze hield hem niet tegen, ze zei geen nee, alsof ze meedeed.

Straks vertelt ze het en zeggen ze dat zij erom heeft gevraagd. Er moet toch iets met haar zijn, een reden dat opa haar uitgekozen heeft? Ze had die ruzie met haar broertje ook niet moeten maken. Dan was het niet gebeurd.

En als zij het echt niet wilde, dan had ze toch wel nee gezegd? Ze is bang dat zij de schuld krijgt van wat er is gebeurd. Dat opa haar de schuld zal geven.

Lenneke zit in de tang. Doordat ze het aan niemand kan vertellen, is er ook niemand die haar kan helpen. Niemand kan haar vertellen dat de meeste kinderen niets doen als ze worden misbruikt. Onbewust heeft ze besloten dat niets doen, en dus meewerken, het minst risicovol is.

Er is ook niemand die haar kan uitleggen dat wat haar opa heeft gedaan niet mag, dat het zelfs in het Wetboek van Strafrecht staat, dat híj er verantwoordelijk voor is en zij niet. Niemand, behalve haar opa. Maar als er íémand belang bij heeft dat Lenneke de schuld bij zichzelf zoekt, dan is hij het wel. Hoe schuldiger zij zich voelt, hoe groter de kans dat ze haar mond houdt.

‘Je bent erg aardig’, ‘Sst’: niet voor niets behoren de uitspraken van opa tot de standaarduitspraken van kindermisbruikers, die zo hun slachtoffers medeverantwoordelijk maken voor het misbruik. ‘Dit is ons geheimpje.’ ‘Ik doe dit omdat ik van jou hou.’ ‘Jij wilt dit toch ook?’

Voor de zekerheid dreigde opa nog: ‘Ik wil niet dat je nooit meer bij me mag komen.’ Als het schuldgevoel kinderen de mond niet snoert, dan wel de angst: ‘Als je het doorvertelt, zal jouw mama/oma heel verdrietig worden.’ ‘Als je het doorvertelt, komt papa/opa/de meester in de gevangenis.’ ‘Als je het doorvertelt, kom jij in de gevangenis.’ ‘Als je het doorvertelt, pak ik je zusje/vriendinnetje/broertje/vriendje.’ En: ‘Niemand zal je geloven.’

Misbruikte kinderen horen bijna allemaal teksten die hierop lijken. En omdat de misbruiker ouder, sterker en machtiger is dan zij, en in 87 procent van de meldingen van fysiek contact ook nog een bekende is, geloven kinderen de misbruiker vaak.

Lenneke gelooft haar opa ook. Als uitkomt wat er is gebeurd, krijgt zij de schuld. Daar is ze zeker van. Opa zal zeggen dat hij niks verkeerd heeft gedaan. Hij is ópa. Zij is nog maar twaalf. Wie zullen ze geloven? Hem. En stel dat ze haar geloven? Komt opa dan in de problemen? Is dat dan haar schuld?

Opa is de enige die weet wat er is gebeurd met Lenneke. Beiden geloven dat het beter is als dat zo blijft – de dader vanuit eigenbelang, het slachtoffer omdat het de leugens van de dader gelooft. Er ontstaat een wederzijdse bereidheid om de ander te helpen met het toedekken van het misbruik. En omdat Lenneke opa kent, is de kans groter dat het misbruik niet bij één keer blijft.

Als Lenneke in de tussentijd geen hulp krijgt, is de kans ruim 50 procent dat ze een trauma ontwikkelt. Dat ze de gebeurtenissen niet kan verwerken, en daardoor psychische en lichamelijke klachten krijgt. Razendsnel hebben zich twijfels en negatieve gedachten in haar hoofd genesteld. Lenneke denkt dat zij iets verkeerd heeft gedaan, die middag in de bessengaard. Ze gelooft dat zij zich moet schamen voor de aanrakingen en de opwinding van opa. Ze is bang dat ze in de steek gelaten wordt als ze vertelt wat er is gebeurd.

Als dit soort overtuigingen niet worden weerlegd, of als ze zelfs worden bevestigd door anderen, raakt Lenneke er psychisch door verwond. Die verwonding beïnvloedt haar zelfbeeld en haar vertrouwen in andere mensen.

Lenneke moet dus worden ontschuldigd. Zelf kan ze dat niet. Opa zal het niet doen.

Lenneke is daarom afhankelijk van anderen om het misbruik te stoppen en het misbruik te verwerken dat ze al heeft meegemaakt. Maar om Lenneke te kunnen helpen, moeten die mensen het wel weten. En dát is nu juist zo moeilijk voor haar.

Gemiddeld doen kinderen die één keer zijn misbruikt door een onbekende er zes maanden over om daarover te vertellen – als het hun al lukt. Lenneke is misbruikt door iemand die ze kent, iemand van wie ze houdt. Dat maakt het nog moeilijker om het te vertellen. Als het over een vreemde man gaat, wil je familie misschien nog wel geloven dat die zoiets doet, maar als het over opa gaat?

Lenneke voelt dat ze de verhoudingen binnen de familie op het spel zet als ze haar mond opendoet. Ze heeft iemand nodig bij wie ze zich heel veilig voelt. Ze moet woorden vinden voor haar geheim. En dan nog geeft dat geen garantie dat het haar lukt om het te vertellen.

Bij Lenneke is het een droom die haar het eerste duwtje geeft. In haar droom is het nacht. Ze ligt in bed en schrikt wakker van opa. Hij klimt door haar slaapkamerraam. Hij wil seks met haar. Ze droomt dat ze bang is om zwanger te worden.

Als ze wakker schrikt, beseft ze: Als ik niks zeg, dan houdt dit niet op. Als ik niks zeg, dan komt er misschien wel een baby van opa in mijn buik.

Met dat angstige voorgevoel loopt ze twee weken rond. Dan komt er boven op de droom een toevallig geluk. Lenneke krijgt door een les seksuele voorlichting woorden voor het misbruik. Dat helpt haar om iets te doen waar haar opa niet op had gerekend: het hele dorp vertellen wat hij bij haar heeft gedaan.

2.
De meester

De les die Lenneke woorden geeft voor het misbruik was er niet geweest zonder een andere misbruikzaak, in het nabijgelegen dorp Wilgenveen. Een jaar voordat Lenneke wordt misbruikt, in 2000, komt daar een misbruikzaak aan het licht in een streng gereformeerd gezin.

De moeder van het gezin worstelt met haar fysieke en emotionele gezondheid, de vader van het gezin misbruikt zijn oudste dochter jarenlang. Ze durft niet in opstand te komen, tot ze als tiener merkt dat haar vader interesse krijgt in haar dan vijfjarige zusje. Ze wil naar de politie gaan, maar wordt thuis extreem gecontroleerd door haar vader. Er is maar één uitweg: iedere maand logeert ze een weekend bij een tante. Tijdens zo’n logeerweekend besluit ze aangifte te doen bij de politie daar. De zedenrecherche in Wijdam wordt ingeschakeld. Drie weken achter elkaar rijdt zedenrechercheur Marjan Vermeulen op donderdagavond naar de tante, om in het geheim met het meisje te praten. Als ze genoeg bewijs hebben, wordt haar vader opgepakt.

De zaak veroorzaakt niet alleen opschudding in het dorp en de kerk, maar ook in de reformatorische scholenkoepel waartoe de school van het meisje behoort. Meerdere reformatorische schooldirecteuren uit de omgeving komen bij elkaar, onder wie Mats van den Berg, adjunct-directeur van de basisschool in het nabijgelegen Kluiterdijk – de school waarop Lenneke in groep acht zit.

Tot dan toe legde de scholenkoepel de verantwoordelijkheid voor seksuele voorlichting bij de ouders. Na de Wilgenveenzaak zoeken de directeuren uit of dit eigenlijk wel gebeurt en ze ontdekken dat veel meisjes in groep zeven en acht niet weten wat menstruatie is.

Hoe moeten kinderen over seksuele misstanden praten als ze er geen taal voor krijgen? En wat als kinderen opgroeien in een gezin waarin misbruik plaatsvindt? Die zitten klem. Misschien moeten ze vanuit de school toch seksuele voorlichting aanbieden, beseffen de schooldirecteuren. Dan leren kinderen dat het niet de bedoeling is dat volwassenen kinderen op een seksuele manier aanraken.

Mats van den Berg is een groot voorstander van dit voornemen. Wat hij zich niet realiseert, is dat hij zich voorbereidt op een situatie waar hij binnenkort zelf mee te maken krijgt. Nog voor hij zijn lessenserie over seksueel misbruik zal hebben afgerond, valt er een nieuw misbruikslachtoffer onder zijn leerlingen: Lenneke.

Mats neemt het introduceren van seksuele voorlichting bij zijn groep acht uiterst serieus. De voorlichting van zijn eigen kinderen heeft hij aan zijn vrouw overgelaten. Zij praat er makkelijker over, ze groeide op op een boerderij, waar zo’n onderwerp vanwege koeien en kalfjes, schapen en lammeren op een natuurlijke wijze al meer ter sprake komt.

Mats niet. Die vindt het eigenlijk nogal ongemakkelijk. Met zelfgetypte kladjes van de schooldirecteur uit Wilgenveen zit hij thuis aan zijn bureau te zwoegen. De directeur uit Wilgenveen heeft een lessenserie uitgewerkt op basis van materiaal dat hij opgestuurd heeft gekregen van christelijke organisaties die zich bezighouden met jongeren en seksualiteit. Mats vult het materiaal aan met inspiratie uit het boerenbedrijf van zijn schoonouders en eigen inzichten. Zo komt zijn eerste lessenserie seksuele voorlichting tot stand.

Ondertussen weet hij dat dit onder de ouders van zijn leerlingen een heet hangijzer zou kunnen worden. Zijn school heeft een reformatorische grondslag. Er heerst een klassiek gereformeerde cultuur waarbinnen allerlei regels gelden. Vrouwelijke leerkrachten dragen er bijvoorbeeld altijd een rok. Over seksualiteit wordt nauwelijks gesproken.

Maar Mats heeft een voordeel: hij is geen geboren en getogen Kluiterdijker. Hij woont er pas net. Van hem wordt minder verwacht dat hij zich voegt naar de bestaande mores, en dat biedt hem de vrijheid om hier en daar veranderingen voor te stellen.

Mats besluit om eerst alle ouders een brief te sturen. Daarin legt hij uit waarom het schoolbestuur seksuele voorlichting wil gaan geven en verwijst hij naar de misbruikzaak in Wilgenveen. Hij legt ook uit wat hij van plan is te behandelen in zijn les en benadrukt dat hij niet de taak van de ouders wil overnemen.

Vanuit de ouders komt geen bezwaar – dat valt hem alles mee. Mats kan beginnen. Het is het einde van de winter van 2001 en voor het allereerst in de geschiedenis van de Koningin Julianaschool te Kluiterdijk worden kinderen seksueel voorgelicht. Tenminste, de leerlingen van groep acht.

‘Jongens,’ zegt Mats tegen het einde van de winter van 2001, ‘wat ik met jullie ga bespreken is iets alleen voor jullie, voor groep acht, en voor jullie ouders. We gaan dit niet van achter onze tafeltjes bespreken. We gaan ook niet braaf op onze stoelen zitten. Schuif de tafels maar aan de kant. We maken samen een kring op de grond.’

Tijdens het kringgesprek dat volgt heeft Mats het over dingen die volwassen mensen niet met kinderen mogen doen. Als dat gebeurt, mag je nee zeggen, vertelt hij. Probeer jezelf anders zo snel mogelijk in veiligheid te brengen.

Verder is het belangrijk om iemand te vertellen wat je is overkomen. Iemand die je kan helpen, legt Mats uit, iemand die je vertrouwt. Hij leert de klas het ezelsbruggetje van de drie v’s: veiligheid, vertellen, verwerken.

Als Lenneke na de eerste les uit de serie opstaat uit de kring, haar tas pakt en de klas verlaat, weet ze nog niet dat ze die middag taal heeft gekregen voor wat haar te wachten staat in de zomer. Tijdens het kringgesprek heeft ze net als haar klasgenoten lacherig zitten luisteren naar de meester en grapjes gemaakt. Maar op de middag van het misbruik zijn het die drie v’s die ze zich herinnert. Die drie v’s van Mats van den Berg die haar een heel klein beetje houvast geven.

Wat ook helpt: Lenneke vertrouwt haar meester. Ze heeft het gevoel dat ze goed met hem kan opschieten. Hij maakt lesgeven persoonlijk. Hij kan een les onderbreken om voor te lezen uit een mooi boek. En als Lenneke een negen haalt voor topografie – het vak dat ze het moeilijkst vindt – roept hij: ‘Lenneke! Je hebt een negen! Jij mag morgen trakteren, meid!’

Als ze het al aan iemand durft te vertellen, dan eerder aan hem dan aan haar moeder.

Twee weken na het misbruik geeft meester Van den Berg opnieuw een zelfgeschreven les seksuele voorlichting. Hij plaatst een brievenbus in de klas. Daar kunnen de kinderen een briefje in doen als ze iets willen vertellen wat te moeilijk is om te zeggen. ‘Het mag ook anoniem,’ zegt hij, ‘als je het anders niet durft.’

Lenneke neemt de gok. Ze krabbelt op een papiertje: Wat u zei in de vorige les, over dat volwassenen niet aan kinderen mogen zitten, dat heeft mijn opa bij mij gedaan. Ze gooit het in de bus zonder haar naam eronder te zetten.

Als Mats het briefje vindt, weet hij dat het van Lenneke is. Hij herkent haar handschrift. Hij zag dat ze emotioneel was tijdens de les. Ze haalde soms haar neus op, alsof ze bijna moest huilen.

Hij roept haar bij zich in zijn kantoortje – iets waarvan hij later zal zeggen dat dit tegen alle protocollen ingaat die tegenwoordig gelden voor vertrouwenspersonen. Een-op-een, meester en leerlinge, in een kantoortje, met de deur dicht praten over seksueel misbruik? In zo’n geval zou nu het vierogenprincipe gelden, waarbij altijd iemand moet kunnen meekijken.