Ida’s nagelaten dagen

Ida’s nagelaten dagen

Gea Wolfslag

1e druk oktober 2021

Uitgeverij: Godijn Publishing

Vormgeving omslag: Jen Minkman

ISBN 978-94-93266-01-8

ISBN E-book 978-94-93266-02-5

NUR 301

©2021 Godijn Publishing | www.godijnpublishing.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Godijn Publishing.

It was one of those many days

when the sun shines hot

and the wind blows cold:

when it is summer in the light

and winter in the shade

– Charles Dickens -

De bruiloft

De houten bak van de marktkoopman is goed gevuld met zwart-wit foto’s. Boven op de stapel ligt een groepsfoto. Alle heren zijn gekleed in een zwart maatkostuum. De dames dragen japonnen tot over de knie. Sommige met een stipje, anderen met een kanten boordje. Veel vrouwen dragen een hoedje. Bij iedereen is een witte anjer opgespeld als corsage. In het midden staat een vrouw met een boeket witte bloemen en een bescheiden sluier in het haar. Zij is de enige die niet naar de fotograaf kijkt, zij kijkt met een glimlach opzij, naar de man naast haar. Wordt hier op latere leeftijd getrouwd? Of wordt hier een zoveel-jarig huwelijksfeest gevierd? Hoe komt het dat niemand deze foto de moeite waard vond om te bewaren?

Ik bedenk me dat van mijn eerste jeugdherinnering ook geen foto bewaard is. Het huwelijksfeest van mijn opa en oma. Het was een groots feest. Misschien om iets in te halen, want een echte bruiloft hadden ze nooit gehad. Mijn oma ging als zestienjarig meisje naar een tehuis voor zwangere, ongehuwde vrouwen. Toen ze eenentwintig was, mocht ze het tehuis verlaten en trouwde opa alsnog met haar. Het was een korte, bescheiden ceremonie.

Hoeveel jaar waren ze getrouwd? Dertig? Voor in de volle zaal speelde op een podium een live-band en de dansvloer van versleten parket was geen moment leeg. Aan het eind van het feest liep ze met opa het podium op en nam de microfoon over van de zanger. Een woordje waarin je verwacht dat alle aanwezigen worden bedankt, maar bij mijn oma was het drama nooit ver weg. ‘Nou jullie hebben het vast heel leuk gehad en dat is mooi, want dit is het laatste feest dat ik heb gegeven met Hendrik. Ik ga van hem scheiden.’

Ik zie nog de uitdrukking van stomme verbazing op het gezicht van mijn vader. Het jasje van zijn nette pak was allang uit, de bovenste knoopjes van zijn overhemd open en de stropdas zat los om zijn nek. Het zweet liep in pareltjes van zijn voorhoofd; dansen in zo’n warme zaal had bij alle aanwezigen z’n tol geëist. De vrouwen zaten in hun panty’s, de hakken uit. Geen haarlak had het torenhoge jaren-zeventig-haar bij elkaar gehouden tijdens de moves op de dansvloer. Hijgend en warm en met stomheid geslagen, keken alle aanwezigen naar mijn oma, die met een triomfantelijke blik naast mijn opa stond en de zaal rondkeek. Kennelijk had haar aankondiging het juiste effect. Mijn moeder zei later over mijn oma: ‘Ze heeft jaren gewacht op het moment om de ultieme wraak te nemen voor dat tehuis voor ongehuwde moeders.’

Bekomen van de eerste shock begonnen de aanwezigen naar de cadeautafel te kijken. Ik hoorde mijn oom zeggen: ‘Nou, dan nemen we ons cadeau ook maar weer mee.’ Eén voor éen dropen de gasten af, met hun eigen cadeau onder de arm. Tot ons gezin overbleef met mijn opa. Hij zat verslagen in een stoel. Alsof hij knock-out was geslagen in een bokswedstrijd.

‘Ga je nog foto’s kopen?’ De barse stem van de marktkoopman brengt me terug naar nu. Ik pak de foto van het gezelschap. Na een korte aarzeling pak ik de hele bak. ‘Wat kost het als ik alle foto’s neem?’ Onder mijn arm neem ik herinneringen mee van volkomen onbekenden, die niet meer zo onbekend voelen.

Deel 1

Zaad

Proloog

Lieve Ilona en Fleur,

Wij heten Wolfslag. Ik weet niet waarom, maar wij Wolfslagjes bewandelen geen gemakkelijk pad.

Neem nou het levenspad van jullie opa, Jan Wolfslag. Jullie hebben hem nooit gekend. Ilona heeft hem één keer gezien, op een bizar moment in haar leven, dat lees je later in dit boek. Zijn leven begon in een tehuis voor ongehuwde moeders. Zijn vader, Hendrik Wolfslag, had zijn moeder bezwangerd, maar wilde niet met haar trouwen, dat was in 1936 een grote schande. Als zestienjarig meisje ging ze naar een tehuis voor zwangere, ongehuwde vrouwen. Toen ze eenentwintig jaar was mocht ze het tehuis verlaten. Kennelijk was je dan volwassen en werd er geredeneerd dat je dan wel voor jezelf kon zorgen als alleenstaande moeder. Terug in Leeuwarden trouwde jullie overgrootvader alsnog met haar en ze kregen nog een kind, de jongere broer van jullie opa, oom George.

Heeft mijn vader zich ooit afgevraagd waarom zijn vader niet met zijn moeder trouwde toen hij hem had verwekt? Ik denk heel vaak, dat zal voor een kleine jongen niet makkelijk zijn geweest. Nog voordat je bent geboren, worden afgewezen door je vader. Die je moeder in de steek liet.

Dat mijn oma de scheiding van mijn opa op zo’n dramatische wijze aankondigde, kun je haar dat kwalijk nemen? Zij werd als kind misbruikt door haar eigen vader. Toen haar moeder daarachter kwam heeft ze hem meteen laten oppakken. Hij ging jaren de cel in voor deze misdaad. Best bijzonder als je bedenkt dat we het hier hebben over de jaren twintig van de vorige eeuw. Vervolgens stond haar moeder er helemaal alleen voor om de boerderij te runnen en werd ze door veel mensen met de nek aangekeken, omdat ze haar man in de gevangenis had laten opsluiten. Helaas maakt geen enkele straf de beschadigingen in een klein meisje ongedaan. De psychische balans van mijn oma is, voor zover ik me dat kan herinneren, altijd wankel geweest.

Wat hebben jullie te maken met deze anekdote uit een ver verleden? hoor ik jullie denken. Het drama is nooit ver weg. Het is een rode draad in de verhalen over de familie Wolfslag. En als het zich niet aandient, creëren we het wel. Mijn vaders terugkerende uitspraak was: ‘Het is een drama in optima forma.’ In het licht van sommige gebeurtenissen was dit weleens schromelijk overdreven, daar zijn wij Wolfslagjes trouwens ook heel goed in, in overdrijven, maar meestal klopte het wel.

Dat die eerste jaren van mijn vader in dat tehuis niet makkelijk waren, is eenvoudig voor te stellen. Eigenlijk was zijn leven altijd complex, omdat hij een complex persoon was. Je kunt ook zeggen, dat hij het zichzelf niet makkelijk heeft gemaakt. Een man, al in zijn vroegste jaren beschadigd, niet in staat om in zijn latere jaren het tij te keren.

Hij had een beschadigde moeder, was zelf een beschadigd man. Dat betekende helaas dat het leven van zijn kinderen ook niet makkelijk werd. Ze waren als dominostenen, niet in staat het vallen te stoppen. Om de steen te zijn die blijft staan, waardoor de rest ook blijft staan, dat is de grootste uitdaging.

Een gecompliceerd leven. Net als dat van jullie moeder. Het drama was bij haar ook nooit ver weg. Mijn zusje was een lief, mooi blond meisje dat hield van spelen met barbies en dol was op haar knuffels. Haar hele bed lag vol. Elke avond kreeg iedere knuffel een nachtzoen. Je begrijpt dat dit best een langdurig tafereel was. Dat zachtaardige meisje moest een gezinssituatie overleven waarvoor ze eigenlijk niet was toegerust.

Om jullie moeder beter te leren kennen, is het van belang je opa en oma beter te leren kennen. En te weten hoe het leven was in onze jeugd, als gezin: Jan Wolfslag en Ida Dijkstra, die vier kinderen kregen: Henk, Trijnie, Gea en jullie moeder Ida.

Dit boek is ons verhaal, het verhaal van jullie moeder en het begin van jullie verhaal.

Ik kan niet teruggaan en het begin veranderen.

Ik kan veel eindes ook geen andere wending geven.

Ik kan wel schrijven wat niet vergeten mag worden.

Ik kan jullie vertellen over jullie moeder.

1Bestemming onzeker

De nazomer is vriendelijk voor Nederland. Ik hoop dat deze dag dat ook wordt. Vriendelijke dagen, daar waren er niet veel van in ons gezinsleven met mijn ouders, broer en twee zussen. Tijdens de autorit wordt de knoop in mijn maag steeds dikker en als ik de Waddenzee zie, kan ik bijna niet meer slikken door de spanning. De laatste keer dat mijn vader en ik elkaar zagen, was tijdens een begrafenis. Hij had net een beroerte gehad en zat in een rolstoel. Die dag zagen mijn ouders elkaar ook weer na een hele lange tijd. Ze gaven elkaar beleefd een hand en wisselden condoleances uit. Toch? Of is dit beeld mijn wensgedachte? Ik parkeer de auto en stap uit. De zilte lucht dringt zich meteen aan me op, de geur brengt me terug naar de overtocht die we maakten met onze kruiser. Het ruime sop gekozen, op naar Schiermonnikoog.

Ida en ik hadden allebei nog geen zwemdiploma. We zaten met oranje zwemvestjes aan bij mijn vader en moeder in de stuurkajuit. Het zoute water spatte in mijn gezicht. Ik deed mijn ogen dicht en voelde de warmte van de zon en de druppels op mijn huid.

In de haven van het kleinste Waddeneiland visten Ida en ik met ons vierkante vangnet naar krabben en kleine visjes. Met laarsjes aan liepen we over de drooggevallen haven. Als het mooi weer was, gingen we naar een recreatieplas. Mijn moeder vond het te spannend om met twee meisjes van vijf en zes in zee te zwemmen.

De knoop in mijn maag wordt losser door het opengaan van deze herinneringen. Met een diepe zucht verlaat ik het parkeerterrein, waar ik mijn ijverige zoektocht naar betaalautomaten staak. Ik ben gewend aan het parkeerbeleid in Den Haag en andere grote steden waar ik voor mijn werk moet zijn. Maar hier, in het uiterste noorden van ons lage land, is parkeren nog helemaal gratis.

Ik koop een kaartje voor de boot en loop naar het buffet voor koffie en een broodje. Ik neem het dienblad mee naar een tafeltje aan het raam dat uitzicht geeft over de Waddenzee en zie Schiermonnikoog in de verte liggen. ‘Ah, ben je daar al, meisje?’ hoor ik iemand zeggen. Ik draai me om en kijk in een gezicht dat lijkt op dat van mijn vader. Hij sleept met zijn been en loopt met een stok, net als mijn opa. Zullen we elkaar begroeten met drie zoenen, mijn vader en ik?

De boot ligt nog stil, maar deint wel een beetje. De koffie schommelt in het kopje. Ik ben blij dat ik mezelf even kan bevrijden van mijn zware rugzak en zet hem neer naast mij op de bank. De biografie van mijn vader bevat zesenveertig pagina’s. Dat lijkt niet veel, maar het heeft toch een behoorlijk gewicht.

Mijn vader begint tegen mij te praten: ‘Mijn moeder was zestien en woonde in Leeuwarden toen ze zwanger werd van mij. Mijn vader was twaalf jaar ouder, hij wilde niets met haar of het kind te maken hebben. Het was 1936 en ze werd naar een tehuis voor ongehuwde moeders gestuurd, in Valbrug. Daar ben ik geboren. Als vrouw mocht je het tehuis verlaten als je eenentwintig jaar werd, dus de eerste vijf jaar van mijn leven heb ik daar doorgebracht.

In 1941 werden we overgeplaatst naar tehuis Beatrixoord in Leeuwarden. Mijn vader werd opnieuw geconfronteerd met mijn moeder en besloot, ondanks het leeftijdsverschil, met haar in het huwelijk te treden. Voor zover ik weet, kon ik een jaar later ook bij hen gaan wonen, dat liep via het Kantongerecht. Al gauw werd mijn broertje geboren, waar ik zielsveel van hield: Sjors. Je schrijft trouwens George.

Mijn moeder had meer zwak voor mijn broertje, ik denk omdat hij in een gewoon gezinsverband is geboren. Langzaam doofde haar aandacht voor mij. Ze begon mij ook onnodig te straffen. Als ik in bed plaste, werd ik uit mijn bed gehaald en stopte ze mij in een koude tobbe met water. In de winter was dat praktisch bevroren. Deze methode herhaalde zich regelmatig, maar ik bleef een bedplasser.’

Mijn hart stolt in mijn borstkas als ik denk aan dat kleine jongetje. Ik denk aan mijn eigen zonen die redelijk snel zindelijk waren, maar waarbij dit bij de één iets langer duurde dan bij de ander. Dat is misschien best een beetje vervelend voor iedereen, maar vooral voor zo’n klein, kwetsbaar mannetje.

‘Ik werd vreselijk bang voor mijn moeder. Op een dag maakten wij een wandeling met z’n drietjes, mijn broertje zat nog in de kinderwagen. Het was warm en ik vroeg aan mijn moeder of ik mijn kleppers in de bagageruimte onder de wagen mocht doen en op mijn blote voeten mocht lopen. We liepen naar de schoenmakerij van mijn vader.

Na een tijdje bij hem te hebben vertoefd, liepen we weer terug naar de Westerstraat. De andere dag moest ik naar school, ik zat in de tweede klas, maar ik kon nergens mijn kleppers vinden. Ze ging als een bezetene tekeer. Ze riep waarom ik ook zonodig op blote voeten had moeten lopen. Ze pakte mij beet en drukte mijn hoofd dwars door het raam. Wonderlijk genoeg liep het goed af, maar vol angst sloot ik mezelf op in de wc. Daar bedacht ik opeens dat mijn kleppers in de kinderwagen lagen. Eerst durfde ik niet uit de wc te komen, maar na een tijdje deed ik de deur open, liep naar mijn moeder en zei dat de kleppers in de kinderwagen lagen. Na nog een felle reprimande ging ik naar school. Daar voelde ik mij niet lekker. Om half twaalf ging ik naar huis. Ik lustte geen eten, maar ik moest eten. Het pannetje eten voor mijn vader, dat ik altijd tussen schooltijd naar hem bracht in zijn schoenmakerij, werd klaargemaakt. Ik gaf het hem, maar zei niets.

Ik werd met de dag zieker en bracht met steeds meer moeite het pannetje naar mijn vader, maar ik durfde hem niets te zeggen. Om een of andere reden durfde ik hem niet te vertellen hoe ziek ik mij voelde. Na een week mijn best doen om op de been te blijven, viel ik bij de Oosterbrug in elkaar. Wat er precies is gebeurd, weet ik niet meer. Ik weet alleen dat ik door iemand werd opgetild, maar daarna toch op eigen kracht ben thuisgekomen.

Mijn buurjongen zag aan mij dat ik ziek was en zei dat tegen mijn moeder. Toen drong kennelijk pas tot haar door dat ik echt ziek was. Ze haalde de dokter erbij en die constateerde paratyfus. Nog dezelfde avond ging ik naar de barak voor besmettelijke ziekten. Voor zover ik weet, moesten mijn moeder en broertje ook worden opgenomen, maar mijn vader niet. Niemand mocht mij bezoeken.

Mijn moeder en mijn broertje mochten al snel weer naar huis, maar ik heb een half jaar gekuurd. Ik moest daarna helemaal opnieuw leren lopen. Ik was blij toen ik op een gegeven moment weer de frisse buitenlucht rook.’

Onder de indruk van het harde leven van dit kleine jongetje, ga ik met mijn vader in gedachten mee terug naar die tijd. Hij zat toen in de tweede klas, nu groep vier. Hoe oud zal hij zijn geweest; zes, zeven? De vroege oorlogsjaren in ieder geval. Maakte de vlucht voor zijn moeder naar de wc hem ziek? Paratyfus loop je immers op door een bacterie en heeft te maken met een gebrek aan hygiëne, iets waar tijdens de oorlog ongetwijfeld meer mensen aan werden blootgesteld.

Zijn vader had een slecht been, ik herinner mij nog goed dat mijn opa aparte schoenen droeg, één met een hele dikke zool. Eigenlijk wel bijzonder dat juist hij een schoenmakerij had, maar misschien ook wel daardoor, bedenk ik me.

‘Wij verhuisden van de Westerstraat naar de Geraniumstraat. De oorlog was voorbij en mijn vader kwam geregeld tussen de middag thuis eten en dat vond mijn moeder heel fijn. Na mijn tijd in het kuuroord kreeg ik interesse voor de schoenmakerij van mijn vader. Het was echt vakmanschap. Het was destijds heel gebruikelijk om je schoenen op maat te laten maken door een schoenmaker, als je het kon betalen tenminste. Daarnaast maakte hij aangepaste schoenen. Ik was ook blij dat ik na al die tijd in het kuuroord weer met mijn broertje op de kamer sliep, ik vertelde hem altijd verhaaltjes voor het slapen gaan zodat we samen vredig in slaap vielen.’

Ik bedenk me dat mijn vader dat alleen maar voor Ida en mij deed als we weg waren met de boot. In een fotoboek van mijn moeder zitten we samen op mijn bed in de punt van de boot en zit mijn vader naast ons in een witte schipperstrui met kol voor te lezen uit Olie B. Bommel. Dat stripboek had ik al honderd keer gelezen, maar ik vond het zo fijn dat mijn vader ons een keer voorlas, dat ik net deed of ik alles voor de eerste keer hoorde en zag. Je ziet het aan mijn gezicht op die foto; supergeïnteresseerd kijk ik naar de pagina’s.

De buitenlucht lonkt tijdens de tocht van de veerboot. Veel mensen dragen dikke schipperstruien, een goede keus voor een bezoek aan de zee en de eilanden, maar nu bijna te warm. De houten dekbanken zitten vol, de najaarszon schijnt uitbundig in een strakblauwe lucht en de golven op het water breken uiteen in duizenden kleine zonnetjes.

‘De zon kwam achter de wolken vandaan; de zaak van mijn vader liep goed en hij kocht een klein bootje met een motor. Iedere zondag gingen we het water op. Sjors en ik verveelden ons tenslotte en ik vroeg mijn vader of hij een kano voor ons wilde kopen. Dat wilde hij niet, maar hij stelde voor dat ik hem kon helpen in de zaak. Zaterdagmiddag na school bracht ik schoenen rond en daar betaalde hij mij één gulden en vijftig cent voor. Als twaalfjarige jongen trapte ik op een transportfiets door Leeuwarden. Sjors en ik waren helemaal enthousiast, want wij hadden wel zin in die kano! Als mijn vader mij zaterdagavond mijn verdiende geld gaf, was ik zo trots als een pauw.

Al gauw bedacht ik dat het best lang zou duren voordat ik die kano bij elkaar had gespaard, want die kostte toch wel zo’n vijfenzeventig gulden. Daarom organiseerde ik rommelmarkten op straat. Bij de mensen waar ik schoenen bracht, stonden vaak spullen die ze weg wilden doen. Op woensdagmiddag spreidde ik een oud kleedje uit en ging zitten met die spullen. Ik verdiende soms wel tien gulden op een middag!

Op een gegeven moment had ik zestig gulden gespaard, net te weinig voor een kano. Ik vroeg mijn vader of hij het resterende bedrag wilde voorschieten. Voordat hij kon reageren spuwde mijn moeder vuur. Wie dacht ik wel niet dat ik was? En hoe kwam ik aan zoveel geld? En dacht ik dat ik dat zomaar mocht houden? Dat geld kwam hen toe! Diep teleurgesteld keek ik mijn vader aan, maar die durfde er niet tegenin te gaan. Hij was, net als ik, doodsbang voor mijn moeder. Uit het niets kon ze zomaar een hysterische aanval krijgen en dan kreeg ook hij een veeg uit de pan. Mijn zelf verdiende geld moest ik inleveren.

Niet lang daarna werd mijn moeder opgenomen in een psychiatrische inrichting. Dat gebeurde regelmatig en in plaats van leuke kanotochtjes maken met mijn broertje moest ik voor hem zorgen en het huishouden draaiende houden. Om de tijd te doden op de zondagen dat we met de boot weg waren, leerden mijn ouders mij op dertienjarige leeftijd roken, zodat ik wat te doen had. Het eerste sigaretje smaakte me eigenlijk helemaal niet, maar mijn ouders zeiden dat het vanzelf zou wennen. De kano bij elkaar sparen duurde zo nog langer, want nu ging een deel van mijn verdiende geld op aan het kopen van shag. Op veertienjarige leeftijd nam mijn vader mij in dienst en verdiende ik meer, maar daar moest ik voortaan ook mijn kleding van kopen.

Mijn vader was een verwoed muziekliefhebber en nadat ik bij hem ging werken, liet hij mij op zijn kosten klarinet studeren. In het begin boeide mij dat niet echt, maar naarmate ik meer studeerde, werd ik steeds beter en kreeg ik er veel plezier in. Toch bleef aan mij knagen dat ze mij mijn zuurverdiende geld hadden afgenomen en ik nu nooit een kano zou kunnen kopen. Ik besloot dit onrecht recht te zetten door mijn vader te bestelen.

Op een gegeven moment ontdekte mijn moeder dat er honderd gulden op mijn spaarbankboekje stond en het hek was van de dam, dat begrijp je. Hoe ik aan zoveel geld kwam? Ik biechtte eerlijk op dat ik van vader had gestolen, omdat ze mij hadden beroofd van mijn zuurverdiende geld. Tot mijn verbazing brak er geen slaande ruzie uit. Even dacht ik dat ze er begrip voor hadden, maar niets was minder waar. Ze namen drastische maatregelen. Ik kreeg alleen nog maar beperkt zakgeld en ik moest ’s avonds voor negen uur binnen zijn. Dat hield in dat ik niet meer naar de repetitieavonden kon van muziekvereniging Ons Genoegen voor mijn klarinetlessen. Er ontstond een zeer gespannen sfeer in huis en het gemis van de muzieklessen drukte zwaar op mijn gemoed. Het lag niet in mijn bedoeling om zelfmoord te plegen, ik denk dat mijn intentie meer was om mijn ouders wakker te schudden.’

De vredige boottocht staat in schril contrast met het verhaal dat mijn vader mij vertelt over zijn leven. Ik wist dat hij pogingen had gedaan om uit het leven te stappen, maar ik had geen idee dat hij zich op veertienjarige leeftijd al zo ongelukkig voelde dat hij geen andere uitweg meer zag dan zich van het leven te beroven. Ook al was dit misschien niet het werkelijke plan, het had zomaar kunnen lukken.

‘Negen uur ging ik naar bed. Ik nam tien slaappoeders in. Ik had geen idee of ik de volgende ochtend weer wakker zou worden, maar ik gaf me eraan over. Op een gegeven moment droomde ik dat iemand mij sloeg, steeds harder en harder. In een soort staat van bewust onbewustzijn besefte ik dat mijn moeder tegen mij aan het schreeuwen was, dat zij degene was die mij sloeg. Ze riep iets van: ‘Nou heeft die ellendeling slaaptabletten lopen vreten. Denk je nou echt dat je op deze manier onder je werk uitkomt?’ Ze sleurde mij naar de wastafel en na tien minuten onder de koude kraan realiseerde ik mij wat ik had gedaan. In een soort slaapdronken toestand liep ik naar beneden en probeerde een broodje te eten, maar ik viel steeds in slaap. Hoe ik naar mijn vaders schoenmakerij ben gekomen, weet ik niet meer, maar op een gegeven moment kwam er tijdens het werk een schoen tegen mijn hoofd, omdat de veter in de machine was blijven hangen. Uit angst dat er nog meer ongelukken zouden gebeuren, stuurde mijn vader mij naar huis.’

Een meeuw boven ons hoofd krijst om aandacht. Het versterkt het beeld van mijn oma, die krijsend haar zoon naar de wastafel sleurt nadat ze hem in diepe slaap op bed aantreft. Niet in shock omdat haar eerstgeborene een poging heeft gedaan om het leven uit te stappen, maar kwaad om wat hij haar aandoet. Helaas is dit precies zoals ik haar ken. Deze vrouw, waarnaar ik ben vernoemd, is een egoïst die zwaar psychisch in de war is. Natuurlijk was zij beschadigd door het misbruik van haar vader in haar prille jeugd, maar hoe het is het in godsnaam mogelijk dat je geen empathie voelt voor je kind dat net een zelfmoordpoging heeft gedaan? Ik voel de tranen achter mijn ogen prikken.

Mijn vader vervolgt zijn verhaal met een nieuwe, verrassende wending. ‘Ik voelde wel wat voor het elektriciteitsvak en kwam bij Walta terecht. Daar verdiende ik mijn eigen geld, dat ik mocht houden. Ik leerde oude lampen opknappen. Die nam ik mee naar mensen waar ik schoenen bezorgde en die verkocht ik dan weer. Na verloop van tijd kreeg ik het daar heel druk mee, want de een zag het bij de ander en wilde dan ook zo’n lamp. Zo verdiende ik een fijn bedrag voor mijn spaarrekening.’

Terwijl hij verder vertelt, vraag ik me af of de zelfmoordpoging van mijn vader besproken is in zijn gezin. Of was dit voor zijn ouders slechts een rimpeling op het oppervlaktewater en liepen de zaken als vanouds verder? Kennelijk was zijn manier om er bovenop te komen een eigen handeltje opstarten.

‘Ik haalde heel veel voldoening uit het verdienen van mijn eigen geld en weer groeide mijn spaarrekening. Maar ook dit liep uit op een teleurstelling. Mijn ouders vonden dat ik het geld aan hen moest afstaan, want dat was de afspraak. Ik mocht slechts een klein deel als zakgeld houden. Er kwam wel een wijziging in de maatregelen; ik mocht een avond in de week naar de muziekvereniging voor de les en ik mocht thuis oefenen zoveel ik wilde. Daar heb ik mij vervolgens volledig op gestort, ik oefende dag en nacht.’

Was dit de manier waarop mijn opa en oma inzicht toonden in de wanhoop van hun oudste zoon? Dachten ze dat het afnemen van de muziek mijn vader tot de wanhoopsdaad had gedreven? Ik houd die gedachte vast.

‘Ik hoorde dat de PTT Harmonie behoefte had aan klarinettisten en greep meteen de kans aan om hier aan de slag te gaan als telegrambesteller. De baan bij Walta vonden mijn ouders maar niks, daarom werkte ik daar al niet meer, maar met de PTT hadden mijn ouders wel veel op. De verdiensten mocht ik nog steeds niet voor mezelf houden.

In de Harmonie ging ik als een speer. Al snel was ik een geliefd en populair lid. We speelden in gevangenissen, concoursen in Amsterdam, Den Bosch, Utrecht en nog veel meer steden in Nederland. Het Pasveerkorps, een onderdeel van de Harmonie waar ik ook in speelde, iets waar ik zeer trots op was, was zeer populair en werd overal gevraagd. Op een gegeven moment werd ik zelfs gevraagd voor het Schutterskorps! Mijn vader had daar ook graag in willen spelen, maar dat ging niet vanwege zijn slechte been. Ik besloot daarom een eigen orkestje op te richten waar hij ook in kon spelen. Daar maakte ik eigen arrangementen en partituren voor en dat liep een tijdje heel goed. Mijn vader speelde de trombone, maar dat kwam eerlijk gezegd niet echt goed uit de verf. De frustraties die dat opleverden, ook thuis, zorgden ervoor dat het orkestje geen lang leven beschoren was. Op zich was dat maar goed ook, want de PTT tikte mij op de vingers over het gebrek aan tijd voor hun korpsen.

Het tekort aan geld thuis bleef een voortdurende bron van spanning. Nog steeds mocht ik alleen zakgeld houden. Ik wilde graag met een vriend een paar dagen naar Appelscha, kamperen met de fiets, en vroeg mijn ouders of ik meer zakgeld mocht om daarvoor te sparen. Wonderbaarlijk genoeg vonden ze dat goed! Maximaal tien gulden mocht ik nu houden. Het toeval wilde dat ik voor mijn achttiende levensjaar een loonsverhoging kreeg van de PTT. Het bedrag dat ik meer verdiende, haalde ik uit mijn loonzakje, zo kon ik sneller sparen voor mijn kampeertripje. Mijn moeder had schijnbaar een zesde zintuig als het ging om mijn verdiensten. De zaterdag waarop ik met mijn vriend zou vertrekken voor onze kampeervakantie zei ze ineens tegen mij: ‘Wil jij wel even als de gesmeerde bliksem je loonsverhoging afgeven!’ Ik deed of ik van niets wist. Ik keek haar rustig aan en ontkende dat ik een verhoging had gehad. Hysterisch gilde ze dat ze zeker wist dat ik dat had gehad, ze bleek met de PTT te hebben gebeld.

Dat sloeg bij mij in als een bom. Ik had een goede reputatie opgebouwd bij de PTT en het beeld van mijn moeder die informeerde naar mijn verdiensten, misschien wel op net zo’n hysterische toon, deed mijn haren te berge rijzen. Op haar vraag: ‘Nou, komt er nog wat van of moet ik hardhandig optreden?’ antwoordde ik kalm dat ik mijn geld niet zou afdragen, hoe hard ze mij ook zou slaan. Mijn vader kwam thuis voor zijn tussen-de-middag pauze en zij droeg hem op mij de verdiensten te laten afstaan. Ik bleef weigeren.

De gevolgen waren groot. Mijn moeder beval mijn vader mij net zo hard en lang te slaan totdat ik het geld zou geven. Mijn vaders kracht was groot. Hij sloeg mij van de ene hoek in de kamer naar de andere en ik had niet het vermogen mezelf te verdedigen. Toen ik op de grond lag, trapte hij met zijn kromme been een paar keer keihard op mijn hoofd. Op een gegeven moment was ik in al mijn lichaamsdelen geschopt en geslagen. Ik krabbelde overeind en liep naar de wastafel om mijn gezicht te wassen. Dat zat onder het bloed, net als mijn gele overhemd. Mijn moeder bleef tieren, mijn vader keek mij met raadselachtige ogen aan. Ik waste mijn gezicht, maar de wonden bleven zichtbaar. Ik trok in mijn kamer een schoon overhemd aan en pakte zo goed en zo kwaad als het ging spullen in voor mijn kampeertripje met mijn vriend. Met het bescheiden beetje geld dat ik had geweigerd af te staan, liep ik vervolgens de deur uit, mijn verbouwereerde ouders achterlatend. Buiten stond mijn vriend Klaas de Bruin met zijn fiets al op mij te wachten. Hij schrok van mijn verwondingen, mijn hele gezicht was toegetakeld. Hij drong er bij mij op aan meteen naar de politie te gaan om aangifte te doen. Even twijfelde ik, maar ik besloot naar Appelscha te gaan. ‘Ik leef nog,’ zei ik, ‘laten we gaan.’ We moesten alleen nog even langs de fietsenmaker, want mijn moeder had mijn fiets op slot gezet en de sleutel verstopt.

We hadden prachtig weer, we sliepen in hooibergen, maakten mooie fiets- en wandeltochten en ik heb zelfs nog gelachen. Huilen kon ik niet. Toen ik na drie dagen weer naar huis moest, dacht ik: ze weten niet wat ze doen, ik vergeef ze, maar zal het niet vergeten.

Thuis begroette ik mijn ouders en besloot het ouderlijk huis onmiddellijk te verlaten. Nog diezelfde week kwam ik terecht bij de familie Wijnsma, zij hadden meer pleegkinderen. Eigenlijk was er geen plaats meer, maar toen mevrouw Wijnsma mijn verwondingen zag en ik haar mijn verhaal vertelde, maakte ze plaats. Met een gehuurde bakfiets haalde ik mijn uniformen en klarinet op en de paar andere persoonlijke bezittingen. Mijn moeder holde achter mij aan om te zien waar ik naartoe ging, mevrouw Wijnsma weigerde haar te woord te staan. In plaats daarvan nam ze mij mee naar de kinderpolitie om aangifte te doen tegen mijn ouders. Er werd voor mij een kosthuis gezocht en zo kwam ik terecht bij familie De Jager. Mevrouw De Jager was als een moeder voor mij.’

De boot vaart de haven van Schiermonnikoog binnen. Het eiland omarmt ons als we de loopplank aflopen. Ik bedenk me dat er in mijn vaders jonge leven niet veel vriendelijke dagen waren. Ondanks het mooie najaarsweer is het rustig op het strand en op het terras van de strandtent. In de verte loopt een jong stel innig arm en arm, af en toe wordt een kus uitgewisseld.

‘Het was liefde op het eerste gezicht toen ik je moeder zag. Ik leerde een accordeonist kennen: Jan Delgresso. Hij wilde graag een bandje oprichten en optreden in de dancing aan het Schravenend in Leeuwarden en vroeg of ik de saxofonist wilde zijn. Daar had ik wel oren naar. We traden zaterdag- en zondagavond bij dancing Boomsma op, tegen betaling. De avonden trokken steeds meer publiek en zo gebeurde het dat mijn oog viel op een klein meisje. Ik durfde haar niet te vragen met me te dansen tijdens mijn pauzes, want ik kon niet zo goed dansen en zij wel. Op een gegeven moment stapte zij op mij af en vroeg mij of ik wilde dansen. Ik vertelde meteen eerlijk dat ik dat heel graag wilde, maar het niet zo goed kon. Gelukkig vond ze dat helemaal niet erg. Ik was heel blij dat ik eindelijk een keer danste met het meisje waar ik een oogje op had. Ze stond toe dat ik haar naar huis bracht en daar kuste ik haar op haar wang, ik durfde haar nog niet op de mond te zoenen. We zagen elkaar alleen op zaterdag- en zondagavond, dan dansten we en ik bracht haar naar huis.

Er was nog wel een andere kaper op de kust. Haar ouders gaven een groot feest in de dancing toen ze dertig jaar getrouwd waren. Al haar broers en zusters waren er en de hele familie was laaiend enthousiast over onze band. Daardoor kreeg ik genoeg zelfvertrouwen om haar ouders te vragen of ik Ida naar huis mocht brengen. Breed lachend zeiden ze dat ze dat helemaal prima vonden. Alleen kon ik je moeder nergens meer vinden, ze was met de noorderzon vertrokken.

De volgende dag wandelde ik, niet geheel toevallig natuurlijk, door de Heerestraat waar ze woonde en kwam “hoe toevallig” haar jongste zusje Sientje tegen. Die vroeg mij meteen of ik bij hen thuis koffie wilde drinken. Hoewel het gezin van je moeder op zich een armoedig gezin was, ze hadden het niet breed, voelde het daar voor mij als een warm bad. Ik werd hartelijk ontvangen. Ze deden mij een beetje denken aan een zigeunerfamilie, met een hechte band. Het was heel gezellig, maar je moeder kwam niet van bed, ondanks herhaaldelijke pogingen van Sientje om haar naar beneden te bewegen.’

Hier moet ik onwillekeurig wel een beetje om lachen, die moeder van mij, “playing hard to get”.

‘De zaterdagavond daarna, in de dancing, liep ik in mijn pauze naar haar toe en vertelde dat ik bij haar thuis was geweest, maar ze gaf weinig sjoege. Ik wist niet zo goed wat ik daar nou mee aan moest. Sommige mensen zeiden dat er een ander in het spel was, ene Fokke. Toch liet ze zich wel door mij naar huis brengen. In de weekenden daarna danste ze wel met mij en bracht ik haar soms ook naar huis, maar ze danste ook met andere jongens en ook die brachten haar wel eens naar huis. Op een gegeven moment was voor mij de maat vol. Ik wilde weten waar ik aan toe was en vroeg haar op de man af of ze met mij verder wilde. Dat wilde ze wel. Ik dacht natuurlijk dat is mooi, want nu is ze kennelijk mijn vriendinnetje. Maar je moeder bleef dansen met die Fokke. Dat ze met anderen danste, vond ik niet zo erg, want ik moest spelen en zij hield heel erg van dansen. Maar die Fokke ... Dus ik naar haar toe in de pauze. Ik vroeg haar of ze niet met hem wilde dansen. Dat beloofde ze. Ik stond nog geen kwartier te spelen op het podium of ze danste weer met hem! Ik werd zo boos, ik stopte acuut met spelen, pakte mijn saxofoon in en ging, de band verbouwereerd achterlatend. Niet veel later hoorde ik de klik van snelle hakjes achter mij in de straat en daar was Ida. Ze zei tegen mij dat ik het niet zo zwaar moest opnemen. Wel ja! Nou, dat hielp niet om mijn gekrenkte gevoelens te verzachten. Even later zei ze dat ze alleen van mij hield. Dat was haar eerste liefdesbekentenis en we verzoenden. Vanaf dat moment kwam ik geregeld bij haar thuis en ik voelde mij er echt thuis. Haar broers en zussen voelden als mijn broers en zussen.

De familie Dijkstra kon ook goed een feestje vieren. Op een van de feestjes gebeurde er iets heel naars tussen je moeder en mij. We stonden met z’n allen in een lange rij arm in arm te hossen, ik op blote voeten, en per ongeluk stond je moeder met haar naaldhak in mijn voet. Ik schreeuwde het uit van de pijn en gaf haar een klap. Dat had ik natuurlijk nooit mogen doen, ik denk dat het door de schrik kwam. Gelukkig kwam dat weer goed, al was je moeder erg geschrokken van mijn reactie.

Door dit incident vond Fokke dat hij een veel betere partij was voor haar. Op een avond, toen ik haar naar huis had gebracht, wachtte hij mij op en gaf me een enorme vuistslag, hij sloeg mijn bril zelfs kapot. Ik liep samen op met mijn buurjongen, die verkering had met haar zus en hij trok mij meteen mee naar hun huis om dit aan te kaarten. Ida reageerde eigenlijk heel lauwtjes, dat begreep ik niet. Mijn buurjongen vond dat ik aangifte moest doen, maar ik besloot dat niet te doen, misschien in de hoop dat je moeder dan wel zou reageren. Maar dat gebeurde niet. Integendeel, na een paar dagen kwam ze plotseling met de mededeling dat ze de verhouding wilde beëindigen. Ik smeekte haar dit niet te doen en deed dagenlang pogingen om haar op andere gedachten te brengen, maar dat mocht niet baten.

Voor mij had het leven daarna geen zin meer. Ik ging naar tien verschillende apotheken om slaappoeders te halen. Ik schreef een afscheidsbrief voor mijn kostgezin. Er was niemand thuis en ik wist dat er voorlopig ook niemand thuis zou komen. De brief legde ik op de keukentafel, ik ging naar mijn bed en nam de slaappoeders in.

Dat er voorlopig niemand thuis zou komen, had ik niet goed ingeschat. Meneer De Jager kwam thuis, hij had wisselende diensten, en vond mijn brief op tafel. Hij spoedde zich naar boven waar hij mij in diepe slaap vond. Hij belde een ambulance en ik werd met spoed naar het ziekenhuis gebracht, waar ze mij wisten bij te brengen door braakmiddelen toe te dienen. Het speet me enorm dat ik de brief niet mee naar boven had genomen, dan was mijn daad niet ontdekt en was ik er niet meer geweest. Ik wilde gewoon niet verder zonder je moeder.

Wat ik niet voor mogelijk had gehouden, was dat je moeder kwam. Met haar oudste zus Aukje. Die had haar er kennelijk toe bewogen langs te gaan. Het stelde mij teleur dat het niet uit haarzelf was, maar ze omhelsde me en zei dat ze verbaasd was over mijn actie. Ik huilde tranen met tuiten en vroeg haar of ze bij me wilde blijven. We besloten de draad weer op te pakken en er brak een zonnige tijd aan voor ons, we waren heel gelukkig.’

Dit verhaal vertelde mijn moeder mij ook regelmatig, dat haar oudste zus Aukje erop aandrong dat ze mijn vader na zijn zelfmoordpoging ging opzoeken in het ziekenhuis en er zo voor heeft gezorgd dat ze weer bij elkaar kwamen. Dat nam ze haar zus ook regelmatig kwalijk in de moeilijke periodes van hun huwelijk.

Ik merk dat het me goed doet om te weten dat mijn ouders echt verliefd op elkaar zijn geweest. Het is tussen hen altijd stormachtig geweest, al vanaf het prille begin, en dat is hun hele huwelijk zo gebleven. Ik begin te begrijpen hoe een soort onvermogen om zaken om te buigen, of anders aan te pakken, in zijn leven is geslopen. Anders gewild, ongetwijfeld, maar niet anders gekund. Dat is tragisch, want daardoor hebben zijn vier kinderen allemaal een complexe relatie met hem gehad. Door de gebeurtenissen in onze jeugd en de ruzies tussen mijn ouders, zijn wij gevormd. Soms dwarrelt het woord misvormt zelfs door mijn hoofd. Dat zou voor mijn zusje misschien het juiste woord zijn. Zij was kwetsbaar en gevoelig en minder veerkrachtig dan ze had willen zijn. Het leed uit mijn vaders jeugd is doorgegeven aan zijn vier kinderen. Ik ben blij dat het hem niet is gelukt uit het leven te stappen in zijn jonge jaren, want dan waren wij er niet geweest. Ondanks alles ben ik dankbaar voor dit leven.

Ik sta op en loop naar de vloedlijn. Het is eb. De duinen liggen ver achter mij. Het lijkt alsof ik met de zee en het natte strand samenvloei.

Deze zee, dit land, het voelt alsof ze al eeuwen op mij wachten. Alle tijd balt samen tot dit enige moment, waarin alles zich tegelijkertijd afspeelt. Er is alleen het nu.

Ik zet mijn rugtas op het natte zand en haal de cassette eruit. De schuif gaat gelukkig makkelijk open.

‘Lieve pap, ik hoop dat je eindelijk de rust hebt gevonden waar je zolang naar hebt gezocht en dat de dood zachtjes bij je kwam aankloppen.’

Ik strooi de as in een lange sliert langs de vloedlijn en door de getijde van het eb neemt het water het in kleine beetjes mee.

2Getekend leven

Mijn vader praatte nooit over de oorlog. Kennelijk was er in zijn jonge leven niet veel noemenswaardigs gebeurd dat direct te maken had met die vijf oorlogsjaren. Het staat in schril contrast met de verhalen die mijn moeder vertelde over haar kindertijd. Ze was vijf toen de oorlog begon en die drukte een grote stempel op haar en het gezin waarin ze opgroeide.

Ze lag op bed in de kleine zolderkamer van het gezellige, maar armoedige huisje in het arbeidershofje. Haar hele lijfje was ingezwachteld in verband, want ze leed aan broodschurft. Door gebrek aan goed voedsel had ze zweren en uitslag over haar hele lichaam. Het verband kleefde eraan vast en moest om de dag worden verschoond. Dat kon beter in de hygiënische omgeving van het ziekenhuis, waar ook haar moeder was opgenomen met kritische hongerverschijnselen, maar dat barste uit al zijn voegen door het enorme aantal patiënten en kampte met een groot tekort aan verpleegkundigen en artsen. Het verband waarmee ze werd verschoond mocht die naam eigenlijk niet dragen.

Voedsel en medisch personeel was niet het enige waar een groot gebrek aan was, dit gold ook voor medicijnen, verband, zeep en kolen. Leeuwarden ging, net als andere grote steden in Nederland, zwaar gebukt onder het juk van de Duitse bezetter. Mijn moeder was acht en haar oudste zus van veertien runde het huishouden. Hun vader was tewerkgesteld in Duitsland. En als ze hun broers te pakken kregen, stond hun hetzelfde lot te wachten. Opoe, de moeder van haar moeder, steunde en hielp zoveel ze kon. Ze stuurde zelfs de hardhandige verpleegster de deur uit en besloot zelf mijn moeders verband te verschonen. Ze kon niet langer aanzien hoeveel pijn haar kleinkind had als het verband roekeloos van de open wonden en zweren werd getrokken.

De zolderkamer had een klein dakraam, haar enige stukje hemel. Door het openstaande raampje kwamen de beelden en geluiden van de buitenwereld binnen. Ze wist wanneer het lente was, want dan hoorde ze de vogels uitbundig zingen. Ze luisterde dan heel aandachtig om te achterhalen welke soort ze hoorde. Een merel, een koolmees of was het toch een pimpelmees? Op een zekere dag drong een ander geluid de zolderkamer binnen. Het begon als een soort tromgeroffel. De eerste keer dat ze het hoorde, kon ze het niet thuisbrengen. Na die eerste keer wist ze het, als het zich weer aandiende, maar al te goed.

Het begon als een ritmisch muziekstuk, pam-pam-pam-pam-pam, dat steeds meer aanzwelde.

Het werd met de minuut indringender terwijl de tientallen paren zwarte laarzen steeds dichterbij kwamen. Ze luisterde gespannen, slaan ze hun straat over? Laat ze alsjeblieft hun straat overslaan. Ineens riep haar zus beneden: ‘Jongens snel naar boven! Er is een razzia!’ Snelle voetstappen kwamen de trap op. Eén van haar broers verstopte zich onder haar bed, de ander in de kast, waar hij met zijn graatmagere lijf net in paste. In de doodse stilte van haar kleine zolderkamer hoorde ze de marcherende laarzen steeds dichterbij komen. Deur na deur werd hardhandig opengeduwd of opengetrapt. Ook hun voordeur bleef niet gespaard. In een taal die het midden hield tussen Stadsfries en Duits zei haar zus dat hier “kein Junge binne. Auch keine Juden”. Even later klonk een vastberaden tred op de trap. Toen de deur openging, hield ze haar adem in. De grimmige blik op het gelaat van de Duitse soldaat veranderde op het moment dat hij het gemummificeerde meisje in bed ziet liggen. Hij had geen idee wat ze mankeerde en of het besmettelijk was, hij kon niet eens zien of het een jongen of een meisje was, maar hij nam geen enkel risico en sloot de deur onmiddellijk. ‘Hier ist ein Kind mit einer ansteckenden Krankheit,’ meldde hij. Voetstappen stampten de trap af naar beneden en verstomden in de straat. Haar broers durfden haar kamer niet te verlaten. Misschien kwamen de Duitse soldaten nog terug. Haar oudste broer pakte hun favoriete sprookjesboek van het nachtkastje naast haar en las haar voor. Er stonden prachtige plaatjes in die ze samen bewonderden. De vele eenzame uren die ze in bed doorbracht, mijmerde ze weg bij de plaatjes en ontsnapte zo telkens heel even uit dat bed. Twee jaar van haar leven bracht ze zo ingezwachteld in verband door.

Het moment dat ze weer een voet buiten de deur kon zetten, wilde ze zich volzuigen met buitenlucht, maar tot haar grote ontzetting was ze doodsbang: ze durfde de straat niet op. Laat staan de drukke winkelstraat van de Nieuwstad inlopen. Het duurde maanden voordat ze haar straatvrees had overwonnen. Toen ze het eenmaal aandurfde en de stad in liep om op zoek te gaan naar haar leven van voor de oorlog, kwam ze er tot haar grote verdriet achter dat de stad voorgoed was veranderd. De Joodse wijk, waar het altijd een komen en gaan was van mensen, die ooit bol stond van bedrijvigheid, was stil en verlaten. In de school is geen enkel kind teruggekeerd. In de synagoge is nooit meer een sjabbát gehouden. De huisartsenpraktijk bleef dicht. Regelmatig liep ze naar het vertrouwde herenhuis van haar vriendinnetje. Maar als ze vroeg of ze er was, was het antwoord van de voor haar onbekende inwoners ontkennend en na verloop van tijd werden ze steeds onvriendelijker.

Zou haar vader weer thuiskomen? En haar twee oudste broers? Die konden geen veilig heenkomen vinden op haar zolderkamer toen de Duitsers binnenvielen op hun werk. Ze werden, zonder dat ze nog naar huis mochten, op transport gesteld om dwangarbeid te verrichten in Duitsland. Zaten ze bij elkaar? Ze hoopte het maar, want dan konden ze elkaar steunen en beschermen. Op de radio hoorde ze berichten dat Duitsland zwaar gehavend was door de geallieerde bombardementen. Haar moeder en ook haar andere broers en zusters durfden zich niet hardop af te vragen of ze nog leefden. Hun vrees was voelbaar, bijna aan te raken, zo dik hing het in de lucht. Elke dag liep iemand van het gezin naar het postkantoor en elke keer kwamen ze terug zonder een bericht van haar vader en haar broers. Gelukkig stonden hun namen ook niet tussen de steeds langer wordende lijst van vermiste en omgekomen mannen, dat gaf een sprankje hoop.

Leven tussen hoop en vrees. De oorlog was dan wel voorbij, maar het lijden allerminst. De wereld was toen nog niet zo met elkaar verbonden als nu. Slechts een enkeling was in het gelukkige bezit van een telefoon. Dat waren notabelen als de burgemeester, de dokter, de notaris en enkele ondernemers en gegoede burgers. In de krant stonden dagelijks oproepen van enkele regels waarin werd gezocht naar dierbaren. Zinnen als: “Heeft iemand informatie over onze dochter? Het laatste dat wij weten is dat ze is vervoerd naar Kamp Westerbork”, of “Wie kan mij inlichten omtrent het gezin van mijn broer? Met het transport voor de Joodse kampen vertrokken naar Bergen-Belsen”. Berichten konden worden gestuurd naar een nummer via de krant of er werden adressen gegeven waar men brieven naartoe kon sturen. Stukje bij beetje werd duidelijk welke gruwelijkheden zich hadden afgespeeld in Europa. Het begon tot mijn moeder door te dringen welk huiveringwekkend lot haar Joodse vriendin met grote waarschijnlijkheid had getroffen.

Ze weet nog goed dat ze op het stoepje zat voor hun huis en een man de straat in zag lopen die leek op haar vader. Hij liep naar haar toe en toen hij haar vroeg wie zij was, hoorde ze aan zijn stem dat het haar vader was. ‘Ik ben het! Ida!’ riep ze blij. Hij was zo lang weggeweest dat hij haar, en zijn andere jongste kinderen, niet herkende. Dat iedereen sterk vermagerd was, heeft daar waarschijnlijk ook aan bijgedragen. Mijn moeder woog bij haar geboorte tien pond, waardoor ze de bijnaam “mokje” kreeg. Van dat geboortevet was na de oorlog niets meer over.

Haar vader wist niet dat zijn twee oudste zonen in Duitsland zaten en ook hij wachtte, net als de rest van het gezin, in onzekerheid en zonder woorden hun terugkomst af. Mijn moeder dacht in eerste instantie dat hij niets wilde vertellen om hen niet ongerust te maken over het mogelijke lot van haar broers, maar haar vader sprak zijn hele leven met geen woord over wat hij had meegemaakt in nazi-Duitsland. Nooit.

Kort na de terugkomst van haar vader kwamen haar broers ook weer thuis. Niet tegelijkertijd en niet samen. Ze hadden alle drie de lange weg naar huis apart van elkaar afgelegd, voor het grootste deel lopend. Ook haar broers spraken nooit over hun tijd in dwangarbeid. Wonder boven wonder had het hele gezin de oorlog overleefd en met deze gelukkige afloop lieten ze de oorlogsjaren achter zich.

Er werd niet vaak over emoties gesproken bij mijn moeder thuis, dan moest het wel echt belangrijk zijn of als er iets heel ergs was gebeurd of aan de hand was, zei ze. Veel gebeurtenissen verbleekten nou eenmaal bij het leed dat de oorlog in sommige gezinnen om hen heen had aangericht. Voor velen tekende hun lijdensweg hun hele leven. Soms was het simpele feit dat je er allemaal nog bent genoeg om het leven te omarmen. Er werd niet te veel stil gestaan bij de emotionele schade die het had aangericht. Het was geen zonde om blij te zijn dat je nog leefde, maar je daar in openheid te veel over verheugen, deed je niet.

Na de oorlog was het belangrijkste doel van haar vader “altijd voldoende eten op de tafel” voor zijn gezin met elf kinderen. Hij werkte daar hard voor als bloemenkoopman. Om “pronk” gaf hij niks, eten, dat was het belangrijkste. Al heeft de familie Dijkstra het nooit breed gehad, daar in de Breedstraat was het leven goed.

Het was een echt familiestraatje. Haar opoe, de moeder van haar moeder, woonde er ook, met haar zonen. Het kleine huisje had naast de zolderkamer nog twee bedsteden. Haar ouders sliepen in één bedstee, daar lagen ook de aardappelen onder. De kleinsten sliepen in de andere bedstee, de rest sliep op zolder, tussen de opgeslagen wortelen. Met elf kinderen moest haar moeder de aandacht goed verdelen. Ze zorgde ervoor dat ze er altijd netjes bijliepen. De kleren van de oudsten werden doorgegeven aan de jongsten en ze kregen ook weleens mooie kleding van een gezin dat het heel goed had. Op zondag zette ze de haren van haar dochters in de krul, in de straat werden ze dan “de prinsesjes” genoemd. De was werd op maandag gedaan, de ramen werden gelapt op woensdag en de straat schrobde haar moeder ook regelmatig. De geur van groene zeep bracht mijn moeder altijd terug naar haar jeugd. Net als de geur van hachee en snert, haar moeder kon lekker koken. Haar vader bakte twee keer in de week vis. Ze haalden de boodschappen bij supermarkt “Abbino” op de Nieuwstad, waar ze ook elke dag vers brood haalden bij de bakker. Haar oom Ko gaf weleens speelgoed. Ze kreeg van hem een poppenhuis, met bakjes aan de achterkant die je met water kon vullen en dan kon je het bad vullen door het kraantje te gebruiken. Dat was echt een luxe toen. Buiten speelden ze verstoppertje, tikkertje, gingen ze hinkelen, touwtjespringen en kaatseballen. “We speelden altijd buiten en moesten onszelf vermaken, je wist toen niet beter en toch heb ik een leuke jeugd gehad,” schreef ze in “Oma vertel eens”. Op vakantie gingen ze niet, daar was geen geld voor. Ze huurden fietsen en gingen naar de Grote Wielen, een grote plas dicht bij de stad, om te zwemmen en zonnen. Badpakken hadden ze niet, ze zwommen gewoon in hun ondergoed. Ze hadden eten en drinken mee en vermaakten zich de hele dag. Met haar zus Sjoerdje ging ze ook weleens gewoon een stukje fietsen, dan noemden ze elkaar anders, zij was Annie en haar zus Ettie en dan deden ze een rollenspel.

Het buurtje is niet meer terug te vinden in Leeuwarden. Het enige dat nog herinnert aan die tijd is het Struivingspoortje, dat toegang gaf tot het gezellige straatje met de arbeidershuisjes. Het is een klein klokgeveltje met het jaartal 1696 en een wapen boven de ornamentenlijst dat het kleine poortje omringt. Je ziet het makkelijk over het hoofd op de Nieuwstad, want het zit ingeklemd tussen twee winkels.

Net als bij haar vader herkende ze ook haar oudste broer Kees niet meteen toen hij na een lange tijd weer terugkwam. Hij kon niet lang van genieten van het feit dat hij weer veilig thuis was uit Duitsland. Hij moest zich al snel melden voor de dienst in Nederlands-Indië. Met de bruine tint die hij daar had gekregen, een gebit vol mooie witte tanden, een uniform aan en met een kuif in het haar leek hij volgens haar veel op een filmster, Vic Damone.

Ze overwon haar straatvrees in de bioscoop. Daar in het donker voelde ze zich veiliger dan op straat. Voor heel even zat ze weer in een kleine, besloten wereld. De meeste films over de oorlog schetsten vooral een heldhaftig en romantisch beeld, inspelend op de behoefte van de mensen om de donkere tijd achter zich te laten. Ze spaarde plaatjes van filmsterren om de verhalen langer vast te kunnen houden. Haar broer mocht dan lijken op een filmster na al die tijd in Nederlands-Indië, de kans dat hij daar een “Hollywood-tijd” had was niet aannemelijk. Ook hij sprak nooit een woord over wat hij had meegemaakt. De impact van de oorlogsjaren werd verwerkt door er niet te veel bij stil te staan.

Als er later bij ons thuis in ons gezin iets ergs of verdrietigs was gebeurd zei mijn moeder vaak: ‘Je kunt er maar beter niet te veel over nadenken, dan voel je het ook minder.’

Mijn moeder vond nog een andere weg om zichzelf uit het duister te vechten: dansen! Elk weekend was ze op de dansvloer te vinden. Ze was veertien toen ze begon met werk als “morgenmeisje”, van acht tot twaalf uur. Daarmee verdiende ze tien gulden in de week. Haar moeder kreeg daar twee gulden vijftig van en van de rest moest ze haar eigen kleren en schoenen kopen. Haar tienerjaren beschouwde mijn moeder als de leukste en meest zorgeloze van haar leven.

Later werkte ze in Wasserij Ratenburg, waar ze veel pret had met de andere meiden die daar werkten. Ik herinner me dat ze mij vertelde over een vreselijk ongeluk dat daar gebeurde. Zij stond aan de kant van de pers waar de lakens gestreken uitkwamen. Op zekere dag zag ze ineens dat het witte laken er rood uitkwam. Haar collega aan de andere kant was er met haar arm in terecht gekomen en in die tijd zat er nog geen stopknop op. Haar hele arm werd in de pers getrokken en ze schreeuwde het uit van de pijn. Mijn moeder weet niet meer wie de pers heeft gestopt en het meisje van een gruwelijke dood heeft gered, maar ze weet wel dat kort daarna een knop werd aangebracht om de pers meteen te kunnen stoppen. Haar collega was haar arm voorgoed kwijt en kon niet meer in de wasserij werken, in feite kon ze nergens meer aan de slag. Ze was arbeidsongeschikt geworden in een tijd waarin nog geen uitkeringen bestonden en van rechtszaken tegen de baas voor een financiële compensatie al helemaal geen sprake was.

Van haar verdiende geld kocht mijn moeder jurken en rokken om zo goed mogelijk voor de dag te komen op de dansvloer. De infectie die ze opliep in de oorlogsjaren, had haar aan één oor doof gemaakt en dat was haar enige verdriet, vooral tijdens het dansen. Als haar danspartner tijdens het dansen probeerde een gesprekje aan te knopen en hij koos het verkeerde oor, ontstond er weleens een pijnlijke situatie. Maar dat verminderde haar plezier in dansen allerminst. Als een jongen daarop afknapte; jammer voor hem, ze had aanbidders genoeg. Tot grote frustratie van mijn vader, die zijn oogje had laten vallen op dat leuke, kleine meisje op de dansvloer. Ze leerde jongens kennen tijdens het dansen en dan maakte je een afspraakje voor de volgende dag of op een andere dag in die week “onder het klokje op de Nieuwstad”. Dat mijn moeder ook met andere jongens afsprak “onder het klokje” vond mijn vader natuurlijk niet leuk. Het was voor mijn moeder geen liefde op het eerste gezicht. In de roes van het dansen en de muziek word je een ander mens, aldus mijn moeder, en zo is ze langzamerhand aan mijn vader “blijven hangen”. Zijn zelfmoordpoging nadat ze de verkering had uitgemaakt, bracht ze weer bij elkaar en ondanks dit tegelijkertijd aarzelende en turbulente begin brak er daarna een betere tijd voor hen aan.

Mijn moeders jaren in dat bed tijdens de tweede wereldoorlog waren wat haar betreft de eerste en laatste als patiënt ooit. Ik heb haar zelden een dag ziek meegemaakt en als ze was geveld door de griep was het bed de plek waar je haar juist niet kon vinden. Het laatste jaar van haar leven leed ze aan kanker en ook in die periode heeft ze niet één complete dag in bed doorgebracht. Dat meisje dat in de oorlogsjaren gekluisterd was aan bed en op haar éénentachtigste levensjaar te horen kreeg dat ze kanker had en niet meer beter zou worden, was niet van plan om in haar nadagen ziek in bed te gaan liggen. En dat is haar gelukt. De enige dagen die ze aaneengesloten in haar bed lag, waren ook meteen haar vijf laatste dagen, de vijfde dag ging ze rustig en voorgoed slapen.