De Steenkruier

Frans Ellenbroek

De Steenkruier

Frans Ellenbroek

1e druk december 2021

Uitgeverij: Godijn Publishing

Ontwerp omslag: Maarten Meevis

Foto auteur: Maria van der Heyden

ISBN 978-94-93266-26-1

ISBN E-book 978-94-93266-40-7

NUR 301

©2021 Godijn Publishing | www.godijnpublishing.nl

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Godijn Publishing.

Afbeelding voorplat: Willem de Kooning, Zonder titel XV, 1981, olieverf op doek, 152.4 x 137 cm, schenking mevr. IJ.S.W. de Wilde-Reinhold.

Collectie De Pont museum, Tilburg (foto: Peter Cox)

©the Willem de Kooning foundation,

c/o Pictoright Amsterdam 2021

1

Het eerste ochtendlicht viel door het open zolderraam op het ingelijste affiche boven Bernards bed: ‘Der Wanderer über dem Nebelmeer’, van zijn lievelingsschilder Caspar David Friedrich. Hij wreef zijn ogen uit, rekte zijn stijve spieren op, ging op zijn rug liggen en genoot van het ochtendconcert van de merels. Voor vogels is elke dag een nieuwe dag. Dat was zijn eerste gedachte die ochtend. Een mooi en geruststellend idee, vond hij. Maar de weldadige rust die hij hierdoor voelde duurde niet lang. Zij maakte al snel plaats voor de zorgen waarmee hij de vorige avond naar bed was gegaan en die hem lang uit zijn slaap hadden gehouden.

Zelfs de volmaakte harmonieën van Bachs cellosuites door de koptelefoon, anders steevast zijn panacee voor hardnekkige kwellingen van de geest, hadden niet mogen baten. Pas nadat hij de muziek had uitgezet en het licht gedoofd, vond hij de ogenschijnlijk enige uitweg uit al zijn zorgen: een nieuw begin. Alles zou helemaal anders moeten worden. Met dit bemoedigende vooruitzicht was hij eindelijk in slaap gevallen.

Op de tast vond hij zijn bril en daarna zijn horloge: vijf over zes, ruim twee uur voordat hij, zoals gewoonlijk, naar zijn restauratieatelier zou vertrekken. Wat hij daar precies ging doen als alles anders moest, kon hij nu nog niet bedenken. Veel verder dan ‘schoon schip’ en ‘het roer moet om’ kwam hij niet. Eerst maar eens wakker worden.

Zittend op de rand van het bed keek hij naar de rechte rug van de man op Friedrichs schilderij, die vanaf een hoge bergtop in een mistige verte keek, een verte die zonder die heldere bergtoppen aan de horizon peilloos zou zijn geweest. De wandelaar stond daar, rotsvast, zonder een spoor van angst. De wandelstok in zijn rechterhand had hij niet echt nodig. Het was een vertrouwd beeld, waar hij zich prettig bij voelde, ongeveer zoals bij Bach, al kreeg hij het van echte berglandschappen altijd benauwd en knikten zijn knieën bij het zien van grote dieptes. Misschien vond hij juist dáárom dit beeld zo aantrekkelijk. Het liefst bleef hij er zo nog een tijdje naar staren, maar zijn blaas was vol en de gedachte aan de smaak van een verse dubbele espresso en de eerste sigaret was té aanlokkelijk en zette hem in beweging.

Hij kwam overeind, trok zijn ochtendjas van dunne grijze badstof aan en schoof zijn voeten in de versleten leren teenslippers. Op de overloop knipte hij het traplicht aan. Martha’s deur zat dicht. Dus was ze thuis en sliep ze nog. Behoedzaam sluipend, voor zover dat met die slippers kon lukken, begon hij aan de afdaling naar de eerste verdieping. De vierde tree van boven – die altijd kraakte – sloeg hij over. Hij wilde haar niet wekken. Al twee dagen had hij haar niet gesproken. Misschien straks nog, gesteld dat ze vóór zijn vertrek zou opstaan. Hij hoopte van niet. Zeker in de vroege ochtend had hij het liefst alleen zichzelf als gezelschap.

In de keuken overheerste de ranzige geur van de mayonaise die, samen met wat gesnipperde uitjes, gisteravond op zijn bord was achtergebleven. Hij werd er misselijk van en spoelde het vaalgele goedje snel weg onder de hete kraan. Op het aanrecht stonden vuile vaat en een aangebroken fles Rioja, die gisteravond laat aan het stilleven was toegevoegd, met de kurk en een halfvol glas ernaast. Verspreid tussen het vaatwerk lagen wat pinda’s. Terwijl de espressomachine opwarmde nam hij de tijd voor zijn plas, die tegenwoordig langer duurde dan vroeger. De laatste druppels ving hij op in zijn ochtendjas. Nog een verdieping lager raapte hij het ochtendblad van de deurmat. Terug naar boven las hij de koppen over de kabinetsformatie en de oranjegekte. De Denen zijn verslagen, de formatie zal nog lang duren, de beoogde coalitiepartijen vervolgen hun rituele dans. Het kon hem allemaal niet boeien. Van een afstandje mikte hij de krant in de richting van de overvolle lectuurmand en zag hem van de stapel glijden. De espressomachine zou nu wel warm genoeg zijn.

Genietend van de windstille zomerochtend, nu al zwoel hoewel de zon zich nog schuilhield, keek hij vanaf het bankje op zijn balkon uit over de stadstuinen. Op dit uur van de dag rook het nog heerlijk naar de kamperfoelie en de lindebloesem van de buren. Hij nipte van zijn koffie en stak een sigaret aan, een moment waarvan hij sinds het rap om zich heen grijpende taboe op rookwaren extra genoot. Het genoegen van tabak had er iets exclusiefs door gekregen. Of misschien, dacht hij wel eens, had dit iets te maken met zijn heimelijke en groeiende verlangen naar tegendraadsheid, naar een leven buiten het gangbare en veilige gareel. Hij kreeg zo langzamerhand steeds meer de schurft aan garelen, ook al was hij daar in zijn leven tot nu toe voornamelijk binnengebleven, in elk geval na zijn jonge jaren.

Den Haag werd langzaam wakker. De eerste tram naar Scheveningen snerpte door de Zoutmanstraat, nu nog zonder badgasten, een veegwagen hoorde hij de snippers verzamelen van weer een etmaal bedrijvigheid. De zon kwam tevoorschijn boven de reusachtige paardenkastanje van de buren verderop en begon behaaglijk in zijn gezicht te schijnen. De merels gingen aan hun werk, misschien wel omdat nu toch niemand meer hun ochtendconcert kon horen.

Op deze vertrouwde plek en dit vroege uur dacht Bernard er steeds vaker aan hoe rustig het hier was toen hij, op zijn tenen staand, amper boven de balkonrand kon uitkijken en zijn vader beneden de sigarenwinkel nog had. Dat was vóór diens omscholing tot bode bij de Rijksdienst Beeldende Kunst en lang voordat de prachtige winkel werd omgetoverd tot een handel in plexiglazen artikelen. Zulke herinneringen dienden zich vooral aan wanneer hij hier alleen was. Hij zag dan de kastelen die hij voor zijn ridders bouwde, van lege cederhouten sigarenkistjes van Elisabeth Bas en kartonnen doosjes van Willem II, die hij met Gluton aan elkaar plakte. Ook meende hij soms de witte boterhammen met margarine en snijkoek nog te proeven die zijn moeder vroeger voor hem maakte en rook hij de zondagse kippensoep waarbij zijn vader naar het voetbalverslag op de radio luisterde.

Soms zat hij dan weer tegenover de altijd vriendelijke documentalist op ‘de zaak’ van zijn vader, die hem tijdens vakantiebaantjes niet alleen de liefde voor de kunst bijbracht, maar bovenal de betrekkelijke waarde van meetbare arbeidsproductiviteit, een terminologie die toen nog niet bestond. Hij was de naam van die man al lang vergeten. Maar zijn hoofd had hij nog haarscherp voor ogen. Er zat een lelijke deuk in zijn kalende schedel, die wonderwel zijn denkvermogen noch zijn geheugen had aangetast. Nooit had hij durven vragen hoe hij aan die deuk kwam.

Regelmatig zag hij de indrukwekkende entree voor zich van de nu opgeheven Rijksdienst: de grote, monumentale hal, de brede trap met de knalrode loper die op de vloer was uitgesneden in een reusachtige druppelvorm, alsof er een waterval van bloed van de trap stroomde. Dat was kunst, had zijn vader hem uitgelegd. Hij zag diens lange, slanke gestalte door die hal lopen, in een zwarte broek met strakke vouw, een hagelwit, stijf gestreken overhemd en een stropdas met dasspeld, behendig balancerend met een dienblad vol kopjes koffie voor een vergadering, of met schalen verse broodjes ham en kaas en kommen soep voor de lunch.

De soep en de broodjes maakte vader zelf. Dat was voordeliger dan kant-en-klaar bestellen. Bovendien deden die broodjeszaken er veel te veel beleg op. Als hij soep en broodjes moest maken, was er meestal hoog bezoek, een minister of een staatssecretaris, of een directeur-generaal. Als er hoog bezoek was, nam zijn vader ook beleefd de jassen aan. Na het aanpakken van de jas en de hoed van het hoge bezoek maakte hij een klein knikje met zijn hoofd, zonder nederig te lijken, dat wilde hij nooit. Er was één regelmatige bezoeker, een staatssecretaris, die hem negeerde. Diens jas pakte hij ook aan, maar dan zonder knikje. Nooit wilde Bernard worden als zijn vader, hoezeer hij hem ook had gerespecteerd en bewonderd om zijn trots en zijn eigenzinnigheid. Eigen baas wilde hij zijn. Dat was gelukt. En dat moest altijd zo blijven, ongeacht welke nieuwe plannen hij zou bedenken.

De man met de deuk had hem boeken laten zien met afbeeldingen van zowel beroemde als vergeten schilderijen, waar hij onnoemelijk veel van wist. Hij praatte veel. Dan hing Bernard aan zijn lippen en hadden ze soms een hele dag niets gepresteerd. Als de twee stapels aanvraagformulieren voor documentatie – één intern en één extern – zo hoog waren geworden dat ze bijna omvielen, kon er even niet meer worden gepraat. Dan werkten ze samen zwoegend en zwijgend de achterstand weg.

Tegen het eind van zijn gymnasiumtijd stond Bernards keuze vast: kunstgeschiedenis. Het begin van zijn loopbaan als restaurator lag dáár, in de hal met de bloedplas en in het kantoor van de man met de deuk. Restaureren werd en bleef lange tijd zijn passie. Maar, heel geleidelijk, maakte de passie plaats voor routine en de routine voor verveling. En ineens realiseerde hij het zich: hij had er geen zin meer in. Die gedachte vervulde hem nu, tot zijn eigen verrassing, met nieuwe energie.

Halverwege de derde espresso hoorde hij de trap kraken, de espressomachine brommen en de huiskamerdeur piepen. De beelden van vroeger losten op. Martha was vroeg op voor haar doen. Na de dinsdag, de vaste dag voor haar escapades, sliep ze meestal uit. Op woensdag hoefde ze niet naar haar werk. Haar twee jaar geleden geopende, kleine galerie, met ‘kleurrijke kunst van nu’ was alleen van donderdag tot en met zondag open. Die galerie was altijd al haar droom geweest, en toen hun jongste zoon Gijs de deur uit was, had ze doorgedrukt. Hij had nog geprobeerd haar te bewegen tot een herstart van haar vroegere werk als psycholoog, in een verpleeghuis, zoals toen, of ergens anders, omdat haar dat meer bevrediging zou geven. Maar nee, ze wilde een galerie. Na veel discussies had hij er schoorvoetend mee ingestemd en hadden ze een leegstaand winkelpandje gekocht bij zijn restauratieatelier om de hoek, op de Hooikade. ‘Het was geen toplocatie, maar het kon er mee door’, vond Martha. Liever had ze iets op het Noordeinde, of desnoods op de Denneweg. Dat lelijke nieuwe pand, met een ‘tattoo removal studio’ als buur, dat was een blamage, vond ze aanvankelijk. Toch had hij haar kunnen overtuigen, onder meer door haar blij te maken met het vooruitzicht van een nieuwe glazen pui met ‘Galerie Van Gent’ erop gekalligrafeerd. Soms had hij spijt dat hij niet in zijn verzet had volhard, een galerie is nu eenmaal een bedrijf, geen hobby. En Martha – hoe slim ze ook was – bleek niet te beschikken over het benodigde zakelijke instinct, waardoor hij steeds weer moest ingrijpen om rampen te voorkomen.

Genietend van de koffie zocht hij de mijmeringen van zojuist weer op. Ze gaven hem een gevoel van geborgenheid, onschuld en zorgeloosheid. Maar steeds indringender deden die beelden hem beseffen dat er een verlangen naar nieuwe ervaringen in hem groeide. Hij nam de laatste slok en ging de kamer binnen.

Martha zat aan tafel met de krant. Doorlezend op de voorpagina mompelde ze goedemorgen. Hun begroeting ging al jaren zo, zonder uitwisseling van blikken, laat staan kussen. Dat was begonnen na Gijs’ geboorte. Allebei vonden ze dit toen een alarmerend gemis. Relatietherapie gaf nieuwe hoop. De gelukslat moest wat lager, hadden ze na zeven sessies geconcludeerd, ze zouden elkaar wat meer ruimte gunnen. Heftige passie was nu eenmaal voorbehouden aan prille liefdes, verwachtingen werden grotendeels geschrapt en vanuit een lege verlanglijst zou gemakkelijker iets nieuws en moois opbloeien. Die bloei kwam niet, het huwelijk bleef. De jongens gingen voor en het was zo best wel te doen.

Bernard liep doelloos door de kamer en aarzelde of hij naar de badkamer zou gaan of nog iets tegen haar zou zeggen. Hij ging bij de tafel staan en doorbrak de stilte.

‘Is er nog nieuws?’

Het voorspelbare antwoord kwam.

‘We hebben gewonnen van Denemarken.’

Die eerste persoon meervoud vervulde hem met het soort ergernis dat hij probeerde te ontlopen door ’s ochtends vroeg en geruisloos op te staan. Sinds Martha een nieuw vriendje had, Bruno genaamd, had ze zich plotseling een diepgaande interesse in voetbal aangemeten. Ze had hem een paar weken geleden over hem verteld, tussen neus en lippen door. Bruno was zo goed als ongeschoold, maar erg goed in bed. Van het effect van die mededeling op zijn gemoed was ze zich klaarblijkelijk niet bewust. Voor hem het zoveelste bewijs dat haar academische kennis van de menselijke psyche geen garantie bood voor empathische inzichten in het leven van alledag. Hij had haar afgekapt toen ze, te veel naar zijn zin, in fysieke details over minnaarskwaliteiten begon te treden. Ook al waren er afspraken over hun vrijheden, het deed hem pijn. Dat hij ooit echt van haar gehouden had – en zij van hem – kon hij niet vergeten. Diep in zijn hart wilde hij dat ook niet vergeten.

Soms gingen zijn gedachten terug naar hun eerste jaren. Dan zag hij niet alleen haar mooie lijf, haar stem, haar elegantie, waarop hij zo verliefd was geworden. Evenzeer herinnerde hij zich dan hun gedeelde passie voor de kunst, haar onbevangen kijk op de wereld, haar ambities als psycholoog, waarvan vanaf haar eerste zwangerschap niets was overgebleven. Het leek allemaal ver weg. Haar nieuwste keuze, die beeldhouwer, en haar bizarre belangstelling voor diens favoriete volkssport, hadden hem geschokt en stonden op gespannen voet met haar niet aflatend streven om zich in de betere Haagse kringen te bewegen en daar voor vol te worden aangezien.

‘Nou, dat is mooi, je hebt gekeken?’

Over haar leesbril heen keek ze hem kort aan. Op haar gezicht zaten wat restanten make-up. Met haar blik weer op de krant gaf ze antwoord.

‘Ja, in de Kleine Witte, het zit daar stampvol sinds ze een groot scherm hebben, gezellig.’

Bernard wist dat Bruno daar ook had gezeten. Het beeld van de volle kroeg met de lege minnaar vervulde hem met afgrijzen. Eén keer had hij hem per ongeluk ontmoet. Veel jonger dan Martha was hij, een jaar of 40. Hij had een paardenstaartje in zijn getatoeëerde nek en de algemene ontwikkeling van een putjesschepper. Ze had hem alleen voor de seks, was haar excuus. Intellect is funest voor de potentie, luidde haar nieuwste theorie.

Haar ogen stonden flets en moe, zag hij. Het doosje paracetamol dat hij tussen de pinda’s had zien liggen wees op haar late thuiskomst en een flinke inname. Dan was koffie voorlopig haar enige behoefte.

‘Zal ik een broodje voor je afbakken?’

‘Ik moet er niet aan denken.’ Ze sloeg een bladzijde om en begon aan het binnenlandse nieuws.

Hij had alweer spijt van zijn poging tot contact, liep terug naar de keuken en aanschouwde de ravage op het aanrecht. Om plaats te maken schoof hij een en ander naar achteren en maakte voor zichzelf een beschuit met frambozenjam en nog een espresso, die hij ter plekke staand naar binnen werkte. Terwijl hij in de badkamer zijn badjas aan het haakje hing, hoorde hij hoe Martha de trap op ging en haar slaapkamerdeur achter zich sloot. Hij werd nu met de minuut zekerder over zijn nog weinig concrete, maar des te krachtiger voornemens en zeepte zijn kin in met stevige bewegingen van de dassenharen scheerkwast, extra lang, omdat hem dat een fris gevoel gaf.

Routineus ging hij met het scheermes zijn zware baard te lijf, met precisie verwijderde hij de laatste stoppels onder zijn neusvleugels en veegde de zeepresten van zijn gezicht. Hij legde het mes neer en keek zichzelf aan. De man in de spiegel zag er vermoeider uit dan hij zich voelde. De plooien aan weerszijden van zijn mond waren prominent, sporen van een tijd waarin nog gelachen werd. Zijn voorhoofd was lang zorgeloos en glad gebleven, maar de inmiddels permanente frons boven zijn neus had hij al jaren geleden aanvaard als een onuitwisbaar teken van zijn rimpelige bestaan, net als de wijkende haargrens. Ook Martha had zulke sporen gehad. Ze had die onlangs, tegen aanzienlijke betaling, vrijwel onzichtbaar laten maken, waardoor het lastiger was geworden naar haar stemming te gissen. Na het douchen sloot hij de badkamerdeur en maakte hij met zijn handdoek een kijkvenster in de beslagen spiegel. Hij keek zichzelf recht in de ogen en sprak zijn beeltenis hardop toe.

‘Zo kan het niet langer Bernard, er móet iets veranderen. Weg met al die ergernissen! Je bent de lol in je leven kwijt. Vanaf vandaag ga je kiezen voor plezier. Voor dingen die mooi zijn, voor zinvolle dingen. Liefst allebei, mooi én zinvol, zoals het ooit was!’

Bij die bezwering toverde hij een glimlach op zijn gezicht. Van de psychotherapeut had hij ooit geleerd, dat men niet alleen van blijheid en optimisme vrolijker gaat kijken, maar dat het andersom evengoed werkte. Dus rechtte hij zijn rug. Dat gaf zelfvertrouwen en vastberadenheid. Lijf en geest vormen samen een wonderlijke machinerie.

Op zijn wangen sprenkelde hij wat van de aftershave die hij van een van de jongens voor zijn verjaardag had gekregen, maar sindsdien nog onaangeroerd op het plankje had gestaan. Gelukkig was het niet zo’n opdringerige geur. Boven in zijn kamer trok hij voor de passpiegel zijn beste zwarte kostuum aan en een effen donkerblauw overhemd, met daaronder eenvoudige, goed gepoetste, zwarte schoenen. Nog even wierp hij een blik op de donkere rug van de man in het berglandschap en mede daardoor voelde het alsof ook hij in zijn eentje de hele wereld aankon. Vandaag ging hij de eerste stappen zetten.

Hij verliet het pand en nam zijn vaste wandelroute naar het restauratieatelier. De fantasieën over zijn goede voornemens hielden hem bezig terwijl hij in de richting van het Prins Hendrikplein liep waar de tram naar het centrum met een krassend kabaal zijn halve rondje maakte. Hij keek naar de wolkeloze lucht toen hij het plein begon over te steken en schrok van een harde dreun tegen zijn linkerschouder door een rakelings passerende knul op een fiets.

‘Kijk uit je doppen, kankerlul!’

Hij wilde nog iets naroepen over voorrang, maar zag daar vanaf, herstelde zich van de kortstondige wankeling en – terwijl hij de fietser om de hoek zag verdwijnen – liep hij door, het plein op.

Een gitzwarte man met een fluorescerend oranje hesje over een bloot bovenlijf bezemde de lege bier- en frisdrankblikjes bijeen. Een jonge, gesluierde vrouw met een wandelwagentje zat op de hardstenen bank en riep iets naar het kleine jongetje dat een van de stenen schildpadden tussen de fonteinen besteeg. De kleuter keek naar zijn moeder, lachte naar haar en gleed weer van het schild. Het tafereel haalde hem even uit zijn gedachtespinsels over de nieuwe toekomst, doordat het hem herinnerde aan wat geluk was. Die schildpadden waren er nog niet toen hij kind was, en ook nog niet toen hij hier met kleine Gijs wel eens wandelde, of met de tweeling, Pim en Wim, wanneer de drukte in huis Martha te veel werd. Gelukkig was hij toen wel.

Via de Piet Heinstraat liep hij zoals altijd door naar de Kortenaerkade en de Mauritskade, al was dat niet de kortste weg. Hij liep graag langs het water. Op de een of andere manier gaven het kabbelende spel van weerspiegelingen en de geur van het water hem altijd een prettig gevoel. De grandeur van zijn geboortestad was hier Haagser dan Haags. Op dit uur wemelde het hier van de overheidsdienaren, fietsend of lopend, onderweg naar hun ministeries en adviesorganen. De aanblik van dit immer haastige volk stemde hem extra tevreden dat hij na zijn studie kunstgeschiedenis geen ambtenaar was geworden, maar zelfstandig restaurator van schilderijen. Hij was vooral blij dat hij een ambacht beheerste waarmee hij iets deed dat van meer betekenis voor de samenleving was dan geld maken of beleids- en kadernota’s schrijven.

Halverwege de kade zag hij de gestalte van Jan-Pieter Bergman, een van de vele galeriehouders op het Noordeinde, die hem tegemoet liep. Even snel oversteken, dacht hij, maar daarvoor kwam er te veel verkeer aan. Jan-Pieter had hem al gezien en stak zijn hand op. Zoals altijd droeg hij een strak op maat gesneden pak, deze keer in een opvallend en lichtglanzend okergeel, en een bril met bruin montuur dat met het pak harmonieerde. Van-Dijk-bruin noemde hij dat. Dat was beroepsdeformatie. Aan Jan-Pieter zag je nooit of hij naar de kapper was geweest. Misschien deed hij dat wel elke week, zijn haren waren altijd perfect gerangschikt vanaf een kaarsrecht gesneden scheiding ter rechterzijde. Sinds kort was het geheel aangevuld met een keurig getrimd baardje. Dat was iets van de laatste tijd, die baardjes. Hij vond het geen gezicht en vroeg zich af of er een revolutie in aantocht was, want de geschiedenis laat zien dat baarden en revoluties altijd samengaan.

‘Goedemorgen, alweer vroeg op pad?’ klonk het opgewekt.

Jan-Pieter sprak zijn openingszin uit in het Haags van een Hagenaar, niet dat van een Hagenees zoals hijzelf. De woorden en de ingehouden pas duidden op beschikbaarheid voor een praatje. Zelden had Jan-Pieter daar tijd voor, want deze dandy met zijn daverende successen straalde meestal uit dat hij een deadline moest halen en alle tijd tussen zijn afspraken door heel dringend moest vullen met gewichtige en urgente telefoongesprekken of conference calls, een kenmerk van de nieuwe generatie. Bernard aarzelde, maar kon niet anders dan ook zijn pas inhouden.

‘Ja, de morgenstond, je weet het, ik ga graag vroeg aan het werk.’

‘Juist, ja, het werk. Hoe gaan de zaken, merk jij er iets van dat de economie weer opleeft?’

De kunsthandel en de restauratieopdrachten lagen al geruime tijd zo goed als stil door de financiële crisis, maar sinds kort leek die over het dieptepunt heen te raken. Voor hem maakte het niet zo gek veel uit, de zaken gingen ook vóór die tijd al matig, want de belangstelling voor zijn specialisme, de negentiende-eeuwse romantische schilderkunst, taande al jaren. De mensen die geld hadden, wilden die oude schilderijen niet meer en de mensen die ze nog wel wilden, hadden geen geld, ook niet voor restauraties. Ooit, in zijn jonge jaren, ging het hem goed, hij had nog op de TEFAF gestaan in Maastricht en zelfs één keer in New York. Die tijd was voorgoed voorbij.

‘Jawel, het begint allemaal weer wat beter te lopen,’ loog hij, ‘het leeft voorzichtig op.’

‘Nou, bij Galerie Bergmans trekt het flink aan, hoor, eigenlijk zit ik met mijn omzet alweer bijna op het oude niveau.’

Wie bij de tijd is als zakenman noemt regelmatig de naam van zijn bedrijf, dacht Bernard smalend. Of Jan-Pieter óók loog vond hij lastig in te schatten. In voor- of tegenspoed, die man moest altijd succes, vaart en daadkracht uitstralen. Het geloof in eigen kunnen was de laatste jaren hét ding geworden en verdrong alle andere geloven uit de markt. Dat geloof moest bovenal voor iedereen zichtbaar zijn, zelfvertrouwen was de nieuwe sleutel tot succes op alle gebied, de weg naar rijkdom, aanzien en geluk, in die volgorde. Dus lag het accent bij Jan-Pieter op de zichtbare dingen.

‘En dat galerietje van je vrouw, ben even haar naam kwijt, dat zal toch wel meer kosten dan het opbrengt, mag ik aannemen?’

Bernard besefte dat Jan-Pieter weliswaar ongeveer hetzelfde dacht over Martha’s bedrijf als hijzelf, maar moest desondanks zijn uiterste best doen om zijn opwellende ergernis over het dedain van deze blaaskaak te bedwingen. Soms overleeft loyaliteit de liefde.

‘Nee hoor, de galerie speelt ongeveer quitte. Het is Martha’s ziel en zaligheid, weet je. Ze heeft er veel plezier in, dat is de hoofdzaak.’

Opnieuw een leugen. De hoge huurlast, Martha’s dure smaak en de matige verkoop hadden tot nu toe slechts rode cijfers opgeleverd.

‘Nou, des te beter, joh.’ Jan-Pieter gaf hem een paar bemoedigende schouderklopjes, die even denigrerend waren als zijn woorden. ‘Jullie zijn sinds kort met zijn tweetjes, zei je me laatst. En je woont daar voordelig op die bovenwoning in de Zoutmanstraat, stel ik me zo voor, dus wat maakt het uit? Als je maar gelukkig bent, daar gaat het toch om?’

Dat was bepaald niet Jan-Pieters eigen levensfilosofie, wist Bernard. In weerspreken had hij geen zin en ook steeds minder in dit gesprek, dus loog hij voor een derde keer.

‘Zo is het. En gelukkig zijn we!’

Geen haan zou er naar kraaien als hij – zolang dat kon – volhardde in het ophouden van de schijn. Dat zou niet lang meer lukken, wist hij, de spaarpot voor de oude dag dreigde binnenkort te moeten worden aangesproken. Er moest iets gebeuren en wel snel. Met een haastig ‘Ik ga weer eens verder, er ligt nog veel werk op me te wachten’ en een opgestoken hand vervolgde hij met stevige passen zijn wandeling. Nog meer dan zojuist voor de spiegel wist hij dat er in zijn leven dingen stonden te gebeuren die iedereen versteld zouden doen staan, inclusief Jan-Pieter Bergmans.

Op de hoek van de Denneweg snoof hij de geur van vers gebakken brood op en in de bakkerswinkel kocht hij, zoals wel vaker, een kaas- en uienbroodje, dan zou hij er straks niet meer uit hoeven voor de lunch. In de smalle Spekstraat was er weer een makelaarsbord ‘te koop/te huur’ bijgekomen. De nog maar pas geopende winkel in hebbedingetjes had het niet gered.

Hij opende zijn atelier op nummer 8, schakelde het alarm uit, deed het licht aan en stoorde zich, zoals elke ochtend, aan die ene flikkerende en irritant tikkende tl-lamp. Die moest hij toch eens vervangen. Het atelier, één grote ruimte met in het midden een royale eikenhouten tafel vol snij- en verfsporen, met tegen één muur drie oude schildersezels en ertegenover een wandbedekkende houten stelling met dozen, paperassen en rommel, rook aangenaam naar terpentijn, vernis en belegen linnen. Op elk van de ezels stond een schilderij, geen van drieën ‘in behandeling’, zoals hij dat noemde. Het waren werken uit zijn kleine, onverkochte voorraad, een bonte verzameling, ontstaan in de tijd dat hij nog actief was als handelaar, voor erbij. Het middelste en grootste van de drie had hij al heel lang. Niet alleen in formaat, ook in kwaliteit torende het boven de belendende twee uit. Het was na de restauratie nooit opgehaald, dit ruige rivierlandschap met ruïne van Wijnand Nuijen. De eigenaar was plotseling overleden en de erfgenamen hadden laten weten er geen belangstelling meer voor te hebben. Hij had ze er zeker drie keer over gebeld. Hij hield van dat schilderij en van ruïnes in het algemeen. In de lage landen vind je geen ruïnes, daar moet alles wat zijn economisch rendement verloren heeft altijd onmiddellijk worden opgeruimd en geëgaliseerd om plaats te maken voor nieuwe rendementen; de tand des tijds wordt hier niets gegund. Daarom was Ierland zijn favoriete vakantieland.

Hij ging op een verstelbare zadelkruk met wieltjes zitten en zette die op de laagste stand. Op de tafel lagen deels vergeelde mappen en dozen in uiteenlopende formaten met zijn verzameling werken op papier. Die bestond vooral uit schetsen, tekeningen en grafiek van bekende en minder bekende tekenaars, schilders en beeldhouwers. Deze moesten dringend worden opgeruimd, geordend of weggegooid. Hij had ze, bij wijze van liefhebberij, in de loop der jaren bijeen gescharreld. Niet alles was even waardevol. Alleen wat hem, om wat voor reden dan ook, echt dierbaar was, zou hij behouden. Hij had zich vannacht in bed voorgenomen dat dit zijn nieuwe levensmotto was.

Hij nam een map van de grote, rommelige stapel die moest worden doorgenomen en sloeg hem open. Bovenop lag een vel papier met houtskoolschetsen voor een beeld. Het was ‘De Steenkruier’. Hij kende dat beeld, daarom had hij de schets gekocht, jaren geleden. De kruiwagen lag volgestapeld. Die kruiwagen, de stenen en de gedrongen gestalte van de gespierde man die alles voortduwde vormden samen één massief geheel. Alles was met dikke, krachtige lijnen op papier gezet. De man met de kruiwagen had het zwaar, maar sjouwde onverschrokken. Je zag dat hij zijn last onderweg nooit zou neerzetten om uit te rusten. En dat hij al honderden, misschien zelfs duizenden, van die volgeladen kruiwagens had verplaatst. Waarschijnlijk tegen een schamel dag- of stukloon, want de dijk moest klaar en daarna vast wel weer een volgende dijk. Op het achteraanzicht zag je de dikke, op deze schets al bijna tastbare spierbundels, zo gegroeid door pure wilskracht en de noodzaak van brood op de plank.

Lang geleden, toen de onvrede over zijn huwelijk ging knagen aan zijn levenslust, zag hij dat beeld vaak. Het stond een paar honderd meter van het dijkhuis van zijn psychotherapeut, die hij gekscherend ‘zielknijper’ noemde en die hem door onvermoeibaar knijpen liet beseffen wat hem bezielde, wat ertoe deed in het leven en wat niet, en – tot op zekere hoogte – wat je ermee aan moest.

Hij was er vorig jaar nog een keer naartoe gegaan. De steenkruier stond nog altijd op de Waaldijk. Eigenlijk liep hij daar, want zelfs met weinig verbeeldingskracht zag je dat die hardstenen gestalte nooit pauzeerde, dat het werk nooit gedaan was, als ware hij Sisyphus, ook al kon het bij de steenkruier geen bestraffing voor hoogmoed zijn geweest. Hoogmoed was hem vreemd, een oude Hollandse deugd waarin Bernard zichzelf goed herkende. Om de aanleiding voor zijn bezoek aan de zielknijper toe te lichten zei hij door de telefoon dat het ging om ‘periodiek onderhoud van de ziel’. De therapeut moest daar nogal om lachen. Dat was nou precies waarom hij een goede therapeut was. Aan therapeuten zonder humor had je niks, had hij ondervonden. Daar waren er veel van.

Hij legde de tekening in een nieuwe map en de map in een nieuwe doos waarop hij in nette zwarte viltstiftletters ‘schetsen en ontwerpen voor beelden’ had geschreven. De doos schoof hij in de houten stelling. Dat was een mooi gezicht, die nieuwe dozen in slagorde, met de opschriften op alfabet. Het prettige gevoel van voldoening dat hij daarvan kreeg, probeerde hij vast te houden, want voor je het wist ging je hoofd weer aan de haal met de dingen die moesten worden opgeruimd: het stilgevallen restauratiewerk, de teruggelopen inkomsten, de leegheid van het huwelijk, de weerzinwekkende minnaars.

Hij verlangde er wel eens naar dat hij met net zo veel gemak als Martha een nieuwe relatie kon aangaan. Hij wist niet goed of hij dat niet wilde, niet durfde of niet kon. Al lang geleden was ze gestopt met haar aanmoedigingen in die richting. Zo nu en dan dacht hij er nog wel eens aan, vooral als hij ergens een vrouw tegenkwam die paste in zijn beeld: een warme en trouwe vrouw met inhoud, die op hem zou willen en kunnen bouwen en andersom. Martha leek dat in zich te hebben toen ze jong waren. Het was allemaal weg. Hij had meer dan eens vrouwen ontmoet die hem konden bekoren, maar verliefd werd hij nooit, misschien omdat hem de moed ontbrak. Nu zou dat veranderen, het moest. Eerst verder met die stapel tekeningen.

Na een werkdag die behalve het louterende opruimwerk geen memorabele bijzonderheden bood, nam Bernard de gebruikelijke route naar huis, met zijn colbert over de arm en opgerolde hemdsmouwen. Zoveel mogelijk zocht hij de schaduw op. Aan de hittegolf zou eind van de week godzijdank een eind komen. Hij passeerde, nog altijd verzonken in gedachten over zijn nieuwe leven, de talloze cafés en kledingwinkels, waarvan sommige zich al op de sluiting voorbereidden. Hij sloeg op dat alles weinig acht, totdat hij langs de winkel kwam die luisterde naar de teveel belovende naam: ‘De Gelukswinkel’. Hij kwam er vaak langs, maar ging er nooit naar binnen, gewoon omdat hij er niets te zoeken meende te hebben. Nu bleef hij even staan en keek in de etalage, omdat het woord ‘geluk’ de laatste tijd zo vaak door zijn hoofd ging. Dat geluk was hier niet te koop, zo naïef was hij niet. Die illusie was voorbehouden aan hen die het talent voor geluk ontbeerden, wat hij meende te kunnen zien aan het type klanten dat dit soort winkels wél binnenging.

Terwijl hij in de etalage keek, moest hij glimlachen bij de herinnering aan een dwaas boek dat Martha hier ooit had gekocht, in de tijd dat ze met de dag meer toespelingen maakte op de optie ‘open huwelijk’. Ze vond dat ook hij het moest lezen. Het was van een zekere Geerts of Geurts, een vakgenoot van Martha, die langs veel onnavolgbare omwegen de lezer ervan probeerde te doordringen dat wie werkelijk van zijn geliefde houdt hem of haar alles gunt, inclusief de vleselijke intimiteit met een ander, want jaloezie is egoïsme. Wat men al niet bedenkt om de neiging tot overspel tot een deugd te verheffen, had hij gedacht toen hij met tegenzin aan dat boek was begonnen. Na twee of drie hoofdstukken had hij genoeg gekregen van het gezever. Hoewel hij alleen thuis was en niemand hem kon zien of horen had hij ostentatief het boek op de glazen salontafel gesmeten en hardop geroepen: ‘Sektarisch gelul!’ Kennis van de geest leidt niet altijd tot bruikbaar inzicht in het leven, zoveel was wel duidelijk. Toch kwam het na veel vaak felle gesprekken uiteindelijk tot zijn schoorvoetende instemming en zouden ze met deze ruimere blik op de liefde allebei maar eens wat gaan experimenteren. Martha kon niet wachten, hij wel.

Hij wilde eigenlijk alweer doorlopen toen iets in de etalage zijn aandacht trok. Naast wat boeken, cd’s en sieraden lag een kleine verzameling prachtige stenen op een scharlakenrood fluwelen kleedje. Hij wist wel iets van stenen, dankzij een cursus mineralogie tijdens zijn studie. Met die kennis had hij nooit meer iets gedaan. Hij probeerde de namen van de mineralen uit zijn tenen op te diepen, namen die daar decennia lang onaangeroerd hadden vertoefd. Deels waren ze er nog: amethist, toermalijn, lapis lazuli, rozenkwarts en nog een paar. Hij genoot ervan dat hij de meeste nog wist. Opnieuw glimlachte hij, nu bij de idiote gedachte dat die stenen hier werden aangeprezen om hun vermeende gunstige uitwerking op lichaam en geest. Hij las enkele van de bordjes die ernaast lagen: ‘Zwarte toermalijn. Geeft zelfvertrouwen en daadkracht in moeilijke tijden.’ Wat een onzin. Maar een mooie steen was het wel. De zwarte glans maakte hem hebberig.

Vanwege zijn besluit voor de spiegel, om dingen anders te doen en te kiezen voor schoonheid en zin, besloot hij – ondanks die malle tekst – toch eens binnen te kijken. Hij duwde de winkeldeur open en veroorzaakte daarmee het geklingel van een rijtje koperen belletjes. Koelte kwam hem tegemoet. Hij sloot de deur achter zich en raakte bedwelmd door de van wierookdampen en etherische oliën verzadigde lucht. Even bleef hij op de deurmat stilstaan om te wennen aan de geuren en het zuinige licht. Hij zag niemand. Klanken van een onbestemd en traag soort muziek namen het over van de belletjes.

Eenmaal gewend aan de schemering liep hij de winkel in. Boeddha’s, meditatiekussens, olielampjes en klankschalen in alle denkbare formaten, materialen en prijsklassen liet hij links en rechts liggen op weg naar het hoekje achterin, met boeken en cd’s. Nog steeds was er geen mens te bekennen. Hij pakte een boek van een van de stapels, ‘Zoeken naar Geluk’, met op het omslag een jonge vrouw en profil die het al had gevonden. Hij bleef naar haar kijken, naar het lange, rossige krulhaar dat bijna haar hele rug bedekte, haar onbestaanbaar lange benen, haar bescheiden borsten. Hij legde het boek ongeopend terug op de stapel en maakte die met beide handen mooi recht.

‘Kan ik je ergens mee helpen?’ zei een zachte stem. Hij draaide zich om en zag haar mooie ogen. Haar opvallend open, liefdevolle blik had het soort onschuld dat hij kende van Vermeers Meisje met de parel. Hoewel hij meende te zien dat haar liefde niet specifiek voor hem, maar voor het hele universum bestemd was, wilde hij haar niet meteen laten gaan, dus slikte hij – nog net op tijd – het zinnetje in dat op zijn tong klaarlag: ‘Nee, dank u, ik kijk zomaar even wat rond.’ In plaats daarvan zei hij: ‘Wat hebt u een prachtige winkel.’

Dat ze hem tutoyeerde, gaf hem een prettig gevoel van vertrouwelijkheid, maar zelf durfde hij niet.

‘Dankjewel, ik ben er ook trots op.’

Daarbij keek ze links en rechts om zich heen met behoud van haar glimlach, waardoor hij haar zachte gezicht van opzij zag, wat hem aan de vrouw op het boekomslag deed denken, alleen zwierde die niet zo sierlijk als zij met haar slanke armen en lange vingers, alsof ze een oosterse dans uitvoerde of al haar rijkdommen met één gebaar wilde aanwijzen. Haar borsten waren precies die van de vrouw op het boek, ze dansten onder de dunne stof van haar zomerjurk. Het schouwspel maakte hem wat verlegen. De tinteling die hij nu vooral in de onderste helft van zijn lijf voelde, herkende hij van lang geleden. Het schakelde zijn denkvermogen uit en voordat hij het wist had hij het gezegd.

‘Ik zie dat het al bijna sluitingstijd is. Ik kom heel graag een andere keer nog wat langer bij u kijken.’

‘Voor jou blijf ik graag nog na zessen.’

Opnieuw dat prettige gevoel.

Nu zonder enige aarzeling: ‘Heeft u zwarte toermalijn?’

Het kwam zomaar uit zijn mond. Wilde hij echt zo’n steen, of was het een truc van zijn krokodillenbrein om nog wat langer in haar nabijheid te kunnen zijn?

‘Jazeker, wat wil je, een sieraad of een losse steen, ruw of gepolijst?’

Het waren keuzemogelijkheden waaraan hij nog niet gedacht had.

‘Mag ik ze zien?’

‘Natuurlijk mag dat, loop maar mee.’

Ze liep zonder haast voor hem uit naar een van de vitrines, eigenlijk was het schrijden, pakte een sleuteltje dat bovenop lag en schoof een deurtje open. Ze pakte een vuistgrote zwarte, glanzende steen met een mooie, onregelmatige vorm, een soort basaltblok in miniformaat.

‘Probeer hem maar even.’

‘Proberen?’

Ze keek hem langer aan dan nodig was, een tikkeltje meewarig. Haar lach werd breed, zodat haar titaniumwitte tanden zichtbaar werden.

‘Ik snap het al, je doet dit voor het eerst. Ik zal het uitleggen. Je legt de steen in je hand, ben je rechtshandig?’

‘Ja, rechts.’

‘Je legt de steen in je rechterhandpalm, losjes, zonder knijpen, kijk, zo. Dan doe je je ogen dicht en haal je diep en rustig adem.’

Ze deed het voor en nam daar royaal de tijd voor. Ze ademde diep, hield haar adem enkele ogenblikken in, bewegingloos, en blies dan weer uit. Wat was ze mooi. Hij zag dat het al ruim na zessen was. De drukte op straat ging gewoon door en hij begon zich steeds prettiger te voelen in deze oase van koelte, kalmte en sensualiteit. Met haar ogen nog steeds gesloten, zei ze op fluistertoon: ‘Je krijgt alleen contact met de steen als hij jou iets te brengen heeft. Dat voel je meteen. Probeer maar.’

Ze opende haar ogen en hij zijn handpalm. Ze legde de steen erop. Hij was zwaarder dan hij dacht. Hij deed zijn ogen dicht. Aanvankelijk voelde hij zich belachelijk en hij hoopte dat niemand hem hier zo zou zien. Maar toen hij een paar keer diep in- en uitademde, voelde hij het gewicht van de steen langzaam afnemen, alsof de toermalijn begon te zweven. Wat de verbeelding al niet vermag.

‘Neem je tijd,’ fluisterde ze.

Hij nam zijn tijd, maar vond het na een minuut genoeg, keek naar de steen en toen naar haar. Hij wilde het ding teruggeven en zocht naar beleefde bewoordingen voor zijn besluit om niks te kopen. Voor hij zijn mond kon openen zei ze: ‘Ik zie het al. En ik voel het. Je hebt niet zómaar zwarte toermalijn gekozen. Deze steen is voor jou bestemd. Dat stond al vast voordat je hier binnenkwam. Als ik me niet vergis, sta je op het punt nieuwe bestemmingen te vinden, op een veel hoger energieniveau dan je gewend bent. Dat is kostbaar.’

Hij twijfelde even of dit een aanloop was naar prijsopdrijving, maar wilde het liever positief blijven zien. En een aankoop kon hem verlossen uit deze vertoning. Bovendien was het best een mooie steen.

‘Daar zou je best weleens gelijk in kunnen hebben. Ik neem hem, wat is de prijs?’

Hij vond inmiddels dat tutoyeren beter paste bij de intimiteit van de situatie. Ze keek even nadenkend naar het plafond. Hij zag haar lange wimpers en voelde zijn begeerte.

‘Voor jou doe ik er 20% af. Dan wordt het 32 euro.’

‘Dat is mooi, dankjewel. Ik neem hem.’

Ze deed de steen in een ivoorwit kartonnen doosje en, zonder dat hij daarom had gevraagd, pakte ze het zorgvuldig en zonder een spoor van haast in met cadeaupapier. Het was bedrukt met kleine groene en blauwe lotusbloemen. Ietwat verdwaasd en een beetje bedwelmd door wat er gebeurde (of waren het de etherische oliën?) rekende hij af.

‘Dan wens ik je heel veel moois en gelukkigs met je aankoop, daar ga jij geen spijt van krijgen.’

‘Dankjewel.’

‘Misschien tot ziens?’

‘Misschien, ja.’

‘Prettige avond.’

‘Van hetzelfde.’

Weer keek ze hem langer aan dan nodig was. Hij wist niet wat hij moest zeggen en maakte een eind aan het oogcontact door een klein knikje met zijn hoofd, zo’n beleefd knikje als dat van zijn vader als er belangrijk bezoek was bij de Rijksdienst, liet het pakje met de steen in de zak van zijn colbert glijden, dat nog steeds over zijn linkerarm hing, draaide zich om en liep de winkel uit. Onderweg naar buiten bleef hij nog wat dralen bij een tafeltje met folders en kaartjes van concurrerende geluksaanbieders en stak een kaartje in zijn zak van een dame die je levenspad kan duiden en je toekomst voorspellen aan de hand van tarotkaarten. Naast inzicht in het levenspad had zij reiniging van energie binnenshuis in haar assortiment en ook nog een cursus energetische meditatie voor vrouwen in de overgang onder de titel ‘Vrouw zijn en Vrouw blijven’. Misschien iets voor Martha.

Zijn ogen moesten weer wennen aan het vele licht. Hij liep met de lage namiddagzon in zijn gezicht en het beeld van de geluksdame en haar wimpers nog in zijn hoofd en nam zich voor er nog eens terug te komen. Hij wist best dat die vrouw waarschijnlijk niet bij hem zou passen, maar toch … ze had hem een gevoel gegeven dat hij niet meer wilde loslaten. En dan die steen. Natuurlijk geloofde hij niets van al die abracadabra en hocuspocus. Maar de zwarte toermalijn was vanaf nu geassocieerd met die vrouw en met zijn nieuwe begin. Ze had iets in hem losgemaakt, iets dat lange tijd had vastgezeten. Zou dit werkelijk allemaal toeval kunnen zijn? Hij besloot dat het antwoord op die vraag nu niet van belang was. Misschien was het wel nodig al zijn rationeel ingegeven vooroordelen nu aan de kant te zetten en open te staan voor nieuwe gezichtspunten en onbekende werelden. Een echte verandering gaat nooit vanzelf. Hij zou haar zeker nog eens opzoeken.

Er lagen nieuwe lege blikjes op het Prins Hendrikplein, de stenen schildpadden werden met rust gelaten. Bij de laatste oversteek naar zijn straat lette hij extra goed op, het was spitsuur.

Martha was niet thuis, de voordeur zat op het nachtslot. Hij liep boven direct door naar de keuken, waar de pinda’s nog op het aanrecht lagen, nu met een briefje ernaast: ‘Lasagne in koelkast X Martha’. Ze was nog niet lang weg, de geur van haar parfum hing er nog. Daarom, maar vooral voor verkoeling, schoof hij alle ramen omhoog en zette hij de balkondeur open. Naast de vuilniszak op het balkon lag een papieren tas met tekst in sierlijke letters: Michael Barnaart – couturier. Hij hing zijn colbert over de stoel en liet de steen erin zitten. Waar zou hij hem moeten laten? Martha mocht hem niet zien, ze zou er schamper over doen.

Hij schonk een glas wijn in, stak een sigaret aan, ging aan de tafel bij het open raam zitten en nam de krant door. Het sportkatern gooide hij aan de kant, op de pagina Kunst en Cultuur viel zijn oog op een bericht over een kunstveiling: ‘De Kooning brengt recordbedrag op’. Het ging om een nog onbekend werk uit privébezit dat voor de lieve som van 22 miljoen dollar zijn weg had gevonden naar het Museum of Modern Art in New York. Het was een werk uit 1960, abstract, op een paar vagelijk herkenbare lichaamsdelen na, in de voor De Kooning zo kenmerkende werveling van kleuren. De wereld wordt gek, dacht hij, een stuk linnen met wat verf erop. Verderop las hij een ingezonden opiniestuk met pogingen van de kunst- en cultuursector om de aandacht van de informateur te trekken. Er moest geld bij. Het zal weinig baten, dacht hij. De enige dingen die er in het leven werkelijk toe doen, de kunst, de cultuur, de natuur, ze komen in debatten en beleidsstukken nooit aan de orde in dit landje van handelaars, boeren en dijkenbouwers. Om nog maar te zwijgen van de liefde. Daarom sloeg hij de politieke pagina’s over. Hij legde de krant op de stapel, zette de lasagne in de magnetron en schonk nog eens bij.

Na de maaltijd en de afwas ging zijn telefoon. Het was Gijs.

‘Hoi, met mij, hoe is het? Ik dacht: ik zal eens bellen, het is alweer even geleden.’

Gijs klonk bijna altijd blij, als kleuter al en nu nog steeds, hij was er een van het halfvolle glas. Sinds hij in de hoofdstad natuurkunde studeerde en op kamers ging, was hij verder opgebloeid. Vrijwel meteen daarna was hij daar uit de kast gekomen, voor zijn ouders geen verrassing, voor hemzelf een bevrijding. Dat zijn jongens alle drie gelukkig waren, was tegenwoordig zijn enige bron van voldoening, ook al zag hij de tweeling en zijn vier kleinkinderen zelden.

‘Goed jongen, prima, niks bijzonders, en met jou, hoe is ’t met jou?’

‘Prima hoor, met de studie zou het beter kunnen, vorige week een mislukt tentamen thermodynamica, keimoeilijk. Komt goed hoor, over twee maanden herkansing. En ik heb nieuws: sinds een paar weken heb ik een nieuwe vriend, het is dik aan.’

Gijs kropte zijn innerlijke roersels nooit op, ongeacht of ze vreugdevol of zorgelijk waren. Dat had hij van zijn moeder, niet van hem.

‘Wat fijn, weet je moeder het al?’

Hij vroeg het hem, maar begreep zelf eigenlijk niet waarom hij dat zou moeten of willen weten.

‘Ik kwam haar vanmiddag in de stad tegen, we hebben samen wat gedronken, dus ja, ik heb ’t haar verteld. Daarom bel ik, ik wil graag dat je het van mij hoort.’

‘Hoe heet hij?’

‘Roy. Dus je had het nog niet van Ma?’

‘Ik spreek haar weinig. Je weet wel hoe het er hier aan toe gaat.’

Het bleef even stil aan de andere kant.

‘Weet ik ergens wel, ja. Blijft jammer. Dat ik nu een vriend heb, kon haar eerlijk gezegd ook niet zo boeien. Heb jij nog nieuws?’

‘Nee, eigenlijk niet, niks bijzonders in elk geval.’

‘Echt niet?’

Gijs was aan het vissen, maar hij wilde hem niet met zijn beslommeringen lastigvallen.

‘Echt niet. Geen zorgen.’

‘Pa, ik weet dat ik me nergens mee mag bemoeien, maar, eerlijk, ik zit toch de laatste tijd een beetje over je in. Je bent de laatste tijd wat stil.’

‘Stil?’

‘Ja stil. Ik zie je niet zo vaak meer lachen, niet zoals vroeger. Of zie ik dat verkeerd?’

Die jongen zag alles, hij had gelijk natuurlijk, maar zijn sores met hem bespreken wilde hij niet. Niet nu.

‘Geniet jij nou maar van het leven dat je hebt, en van je nieuwe liefde, je vader redt zich wel, heus.’

‘Oké, ik houd erover op.’

‘Komt goed.’

‘Nog interessante restauraties?’