Philip Freriks

GARE DU NORD

Verhalen over Frankrijk

PixelPerfect Publications | Den Haag

Nieuwe editie

Dit is de herschreven editie van Gare du Nord zoals die in 2022 is verschenen. Tegelijk heeft uitgeverij Saga Egmont een luisterboek van deze titel uitgegeven, voorgelezen door de auteur zelf.

Peter de Ruiter heeft de podcast Gare du Nord – De podcast gemaakt waarin Philip Freriks verhaalt over zijn vroege tijd in Frankrijk, in het bijzonder als conducteur bij Wagons-Lits. Beide kunnen per april 2022 worden beluisterd bij Storytel, Spotify, de Online Bibliotheek en andere platforms voor luisterboeken.

Ook de gedrukte versie van Gare du Nord is in herschreven vorm verschenen bij uitgeverij Conserve.

Luister hier naar de trailer van Gare du Nord voor een eerste indruk (link opent op internet).

Introductie

In zijn jonge jaren vindt Philip Freriks in Parijs de liefde van zijn leven. Hij is naar de Franse hoofdstad verhuisd om er buitenlandcorrespondent te worden. De praktijk is echter weerbarstig en er moet brood op de plank komen. Zijn aanstaande schoonmoeder wijst hem op een vacature bij Wagons-Lits, met als standplaats Gare de Nord.

In dit boek beschrijft Philip Freriks zijn avonturen als conducteur op het Franse spoor en de illustere geschiedenis van het land die hij links en rechts van de rails aantreft. In deze herschreven editie heeft hij een hoofdstuk toegevoegd over zijn vader. Ook die werkte bij het spoor, evenals een oom en zijn grootvader.

Philips Freriks (1944) was presentator van het NOS Journaal en van het Groot Dictee der Nederlandse Taal, dat hij naar Frans voorbeeld in Nederland heeft geïntroduceerd. Nog steeds pendelend tussen Amsterdam en Parijs verdient hij zijn brood als journalist, schrijver, voorlezer en presentator van het tv-programma De slimste mens.

Gare du Nord

Dit boek zal beginnen met geluid.

Met het holle rumoer van een treinstation. Brouhaha, zeggen ze in het Frans en zo klinkt het ook. Een opeenstapeling van toeterende cateringkarretjes, lawaai van rolkoffers, gierend gezoem van elektrische locomotieven, opgetogen begroetingen, bel voor vertrek, doffe stappen van horden reizigers, waarschuwing voor sluitende deuren, jingle voor het zoveelste omroepbericht. Onder de glazen overkapping alles samen één groot gerucht als de uitgekiende mixage van een geavanceerde geluidsstudio. Een kopstation, voorportaal van de stad met louter gepresseerde individuen. Ieder voor zich, de lieve Heer voor ons allen.

Zo zijn stations.

Zo is het Gare du Nord.

Ik kijk naar mezelf. Een perron verder. Nog maar nauwelijks was ik in Parijs komen wonen of ik kreeg een baan juist op dit station. Voortaan kwam ik binnen via een anonieme zijingang,

rue de Maubeuge. Een kale dependance uit de jaren twintig met verveloze tafels en een gespeeld norse chef die de routeformulieren uitdeelde. Conducteur was ik, slaapwagenconducteur van de Wagons-Lits. Wat neerkwam op kaartjes controleren, bedden opmaken en drankjes serveren. Steward uit de tijd dat vliegen nog niet bestond.

Mijn plek was op de perrons die nu gereserveerd zijn voor de Eurostar. Ik stond er als een receptionist die ontving in de Zilveren Pijl naar Londen of de Nord-Express naar Kopenhagen.

Ik droeg een uniform. Op maat gemaakt. Geheel volgens de voorschriften van de compagnie. Bruin, ietwat getailleerd, met rode bies langs de pantalon, een kepie met daarop CIWL als wapen van een garderegiment. Het wapen van de Compagnie Internationale des Wagons-lits et des Grands Express Européens. 

Grijs overhemd, donkere das.

Wit mocht niet want dat zou te snel vuil worden door het kolengruis van het kacheltje op het balkon dat ik ’s morgens vroeg oppookte om de reizigers van warm water te voorzien.

Er was maar één winkel waar ze dat uniform mochten maken. Bij een warenhuis dat nu verdwenen is, maar toen nog een Parijs instituut was. La Belle Jardinière, een naam die ik wat al te gretig vertaalde in de mooie tuinierster terwijl bloemenbak als metafoor voor een ruim bemeten keuzepakket van bloeiend allerlei bedoeld werd. De zaak was deel van een onontkoombare warenhuizentriptiek langs de Seine, pal tegenover het Ile de la Cité. Met namen zoals ze niet meer verzonnen worden: Bazar de l’Hôtel de Ville, La Samaritaine, La Belle Jardinière. Het was er monsieur voor en monsieur na. Een winkel van goede manieren en kleinburgerlijke degelijkheid. Van waar voor je geld. Misschien had madame Maigret er wel een gabardine gekocht voor haar echtgenoot.

Zo’n winkel dus.

Het uniform moest ik zelf betalen. Tweehonderd francs, een zesde van mijn maandsalaris, een rib uit je lijf. Maar het kleedde mooi af. Als je de dienst verliet verkocht je het uniform voor pakweg de helft van de prijs. Zo ben ik het kwijt geraakt. Het hoefde niet eens te worden vermaakt.

Al met al is Gare du Nord niet meer dan een monopolienaam. Een naam zonder franje. Noordstation. Voor treinen naar het noorden. Gewoner kan niet. Het drukste station van Europa, dat wel. En voor velen de toegangspoort tot de stad van hun ultieme droom. Je stapt uit de trein en je staat midden in Parijs.

Gare du Nord,

Terminus.

Iedereen stapt uit.

Mijn eerste keer was in 1957, de zomer dat ik dertien werd. Parijs ging nog altijd door voor de culturele hoofdstad van de wereld. Daar gebeurde het, wat dat ook mocht zijn.

Alles was er groots, massaal, luidruchtig, chaotisch, chique en miserabel. Alsof je in een hogere versnelling moest.

Toen we de achterdochtig spiedende douaniers in kleurig uniform aan het eind van het perron waren gepasseerd, stond ik ineens in een straat waar de totale gekte leek te zijn losgebroken. Auto’s, vrachtwagens, taxi’s, walmende bussen, loeiende sirenes van vastgelopen ambulances, voetgangers die voor hun leven renden, nerveus gebarende agenten met schelle fluiten, een enkele bromfietser op een Solex schoven en schoten langs elkaar heen in totale wanorde.

Aan verkeersregels deden ze hier kennelijk niet.

Ondanks de chaos probeerde ik enige afstand te houden van mijn ouders om niet als toerist herkend te worden.

Het Noordstation was bijna een eeuw daarvoor door een enthousiaste columnist uitgeroepen tot kathedraal van de nieuwe mensheid. Volgens de bouwkundige bijsluiter moest het plompe spoorwegcomplex gezien worden als een zegeboog; met de trein werden afstanden en vooral ook oorlogen overwonnen.

Mogelijk had de aanleg van de eerste spoorwegverbinding met een andere Europese hoofdstad tot al dat enthousiasme geleid. Vanaf 1846 al kon je met de trein naar Brussel en terug. Voor België dat na z’n bloedige afscheiding nog steeds een gespannen relatie had met Nederland, zal het een zoveelste opgestoken middelvinger zijn geweest richting Den Haag. Vandaar kon je pas in 1872 rechtstreeks met de trein naar Parijs.

Wat mij van de eerste keer vooral is bijgebleven, is de geur van pis. Alsof alle hoeken en nissen van die hoge loods als urinoir werden gebruikt. Even later, in de metro, domineerde de stank van knoflook.

Frankrijk als land van sterke geuren.

En Turkse toiletten.

Een gat en twee voetsteunen.

Poepen als evenwichtsoefening.

Hoe geen natte broekspijpen te halen? Vooral als je doortrok en het water als een tsunami het privaat overspoelde. Maar oefening baart kunst en nadat ik me meerdere malen simpesampesompend door de springvloed had laten verrassen, wist ik hoe er voortaan aan te ontkomen: eerst je vluchtweg veiligstellen, dus de deur open, met één voet buiten en één voet op de drempel gaan staan, voorover buigen, met een ruk doortrekken en als een speer wegwezen.

Ik had me Parijs ietwat anders voorgesteld. In de verhalen is de stad altijd een zij, gepareerd met zoete parfum. Uitdagend. Verleidelijk. Ongrijpbaar. Maar kennelijk heeft een wereldstad z’n eigen lichaamsgeur. Een dierlijk rieken dat sindsdien in mijn neusgaten is blijven hangen.

Staand in een schuddende metro, precies in de baan van zo’n knoflookkegel, had ik me niet kunnen bedenken dat ik amper tien jaar later één van de acteurs zou zijn in het kruidig geurende theater van het grote spoorwegspel. En ik kom er nog steeds. Alsof ik er vaste plaatsen heb; mijn eeuwige heen en weer tussen Parijs en Amsterdam over de ijzeren weg.

In het voorbijgaan geef ik mezelf een knipoog. Daar sta ik, strak in het uniform van de slaapwagenconducteur op nachttreinen zonder grenzen; Londen, Kopenhagen, Innsbruck, Saint Raphaël, Den Bosch.

Mijn taak is om het de reizigers naar de zin te maken; voor te gaan naar hun coupé, paspoort innemen zodat ze bij grenscontroles niet in hun slaap gestoord hoeven te worden, bedden opmaken tijdens hun diner in de restauratiewagen, cognac serveren als slaapmutsje, wekken zodat ze tijdig kunnen ontbijten. Aimabel afscheid nemen bij aankomst in de hoop op een fooi die recht doet aan zo veel onbaatzuchtige dienstbaarheid. En intussen lakens en slopen tellen want als er ontbreken moet je ze zelf betalen.

Werken bij het spoor, het is een familietraditie.

Gare du Nord

Eindstation

Tout le monde descend.

Het is half tien ’s avonds op het Gare du Nord. Ik ben ingedeeld op De Zilveren Pijl naar Londen.

Vertrek om 22.05 uur, spoor 4.  Nachtblauwe rijtuigen met gouden opdruk. Nachtblauw voor een trein naar het einde van de nacht. Mijn trein heeft z’n vaste klanten. Een van hen is Hare Majesteit ’s Boodschapper met de diplomatieke post. Hij is er elke dag, op de heen-

en terugweg. Een discrete man met een zwarte aktetas, ongetwijfeld vol vertrouwelijke stukken. Nooit één woord met hem gewisseld. Een geheime agent, van wie ik nooit het nummer geweten heb. Agent nul-nul-zoveel.

Eerst naar Boulogne-sur-Mer.

Daar worden de slaaprijtuigen de boot op gemanoeuvreerd, diep in het ruim, zodat de passagiers rustig in hun opklapbed kunnen blijven tijdens de oversteek naar Dover. Dan schuddend en schokkend over Engels spoor naar Londen.

Victoriastation.

Agent nul-nul-zoveel is al weg voor de trein helemaal

stilstaat, verdwenen in de menigte van de ochtendspits.

Overdag slapen in je eigen rijtuig ergens op een spoorwegemplacement terwijl een Afrikaanse schoonmaakster neuriënd haar gang gaat.

Aan het begin van de avond terug gerangeerd naar Victoriastation.

‘Good Evening, your tickets and passport please.’

Weer die zwijgzame man met de zwarte aktetas.

Dover.

Boulogne-sur-Mer.

De opkomende zon boven het glooiende landschap van Noord-Frankrijk. De nachtblauwe trein in de zilveren ochtendnevel boven de velden van eer.

Witte kruisen rechts en links.

De doden van de eerste wereldoorlog voor altijd in het gelid.

De reizigers slapen nog.

Ontbijt in de dining car.

Tafellakens van damast.

Zilveren koffiekan.

Kopjes en borden van aardewerk.

Niets van plastic.

Een trein op weg naar het einde van een tijdperk.

Gare du Nord

Vous êtes arrivés à la Gare du Nord

Aankomst op het Noordstation

Mijn allereerste keer naar de Franse hoofdstad gaat het vanaf Brussel nog met een stoomlocomotief. Een monster van een omvang dat ik bij ons nog nooit had gezien. Oerkracht op wielen, een rijdende fabriek. Mijn vader staart bijna verliefd naar de enorme machine die vooralsnog diep zuchtend pas op de plaats maakt.

Met de bijna bovennatuurlijke snelheid van 140 km per uur raspt hij over de wissels in Noord-Frankrijk. Mijn vader zit intens genietend aan het raam.

En ik ook.

Al zeker een uur voor we in Parijs aankomen, druk ik mijn neus tegen het raam in de hoop een glimp van de Eiffeltoren te zien. Ik moeten het doen met koepels van de Sacré-Coeur, die rare taart op de bult van Montmartre. Kerk als ode aan een massaslachting. God gedankt voor het opruimen van de Communeopstand met het repeteerkanon.

1871.

15.000 doden.

Feestelijk gevierd in de kerk van het Heilige Hart dat eigenlijk zou moeten bloeden.

Maar dat weet ik dan nog niet.

Vele aankomsten later lees ik hoe het in de literatuur gaat, zo’n trein die het kopstation nadert.

In de versie van A. den Doolaard.

Oriënt Express.

De trein rolde met veel kabaal door een tunnel.

Parijs, nog 200 meter, stond er in grote vuile letters op een grijze muur.

De wielen gingen stotend over de wissels en het nachtelijke duister werd plotseling onderbroken door slingers van rode lampen onder het dak van een grote sombere hal.

Op het perron stond een rij potige kruiers in het blauw.

Ja, ja, we komen eraan, riep er één met kennelijke afkeer van het vak dat hij uitoefende.

Het laatste stuk, als je de koepels van de Sacré-Coeur al niet meer kunt zien, is een lange sleuf. Een brede greppel als het ware met ik weet niet hoeveel sporen naast elkaar. Een diepe insnijding in het Tiende Arrondissement.

De schrijver Léon-Paul Fargue woonde pal aan de sleuf. Het gedreun vanuit de diepte, hoorde hij dag en nacht.

Het schrille schreeuwen van de stoomfluiten.

Dan weer de deun van een doedelzak. 

Het donkere grauwen van de machine die zijn wagons langzaam de sleuf intrekt.

Alsof de treinen naar ver al in het hart van de stad op snelheid kwamen.

Dreigende wolkenmassa’s die opstegen uit de diepte.

Frisse meisjes op huwbare leeftijd die verdwijnen in de dikke rook van de Nord-Express.

Het tiende noemde hij de wijk van dichters en locomotieven. Die hadden elkaar gevonden, om zo te zeggen. Zo werd het Gare du Nord in zijn optiek een gigantisch muziektheater waar je tegelijkertijd acteur en toeschouwer bent.

Gare du Nord

Terminus

Brikettenlucht

Van de stoomtreintjes naar Eaubonne en Auvers-sur-Oise waar de gebroeders Van Gogh begraven liggen. De pislucht voor even verdrongen.

Als ik er in 1966 aankom, zonder retourtje, is Parijs nog altijd een stad van zwart en grijs. Het verleden op de muren gekoekt. De buik van Parijs met het koortsachtige nachtleven rond de Hallen, pal in het centrum. De overjarige metro’s die rammelend, stommelend en sissend lijken te smeken om vervanging. De vooroorlogse autobussen met achterplatje die krakend schakelen en tot mijn verbazing toch nog van hun plaats komen.

In die tijd dat we bijna geen cent te makken hadden, hebben we nog eens een appartementje bezocht dat eveneens uitkeek op de sporen in de diepte. Een verveloos hok met een vies keukentje.

Vale gordijnen, grijs van het vuil.

Elke paar seconden een trein.

Met het gierende geluid van de elektromotoren.

Ik heb er geen deun van een doedelzak in kunnen ontdekken.

Wel geklik, geklop, de tweetonige hoorn van een rangeerloc.

On s’habitue, Het lawaai went, beweerde de hospita, een dikke vrouw met aangevreten gebit die het groezelige logement aanprees als een zevende hemel op de schaal van liefdesnesten.

Alsof ze het had over de beroemde spoorwegroman van Emile Zola, La bête humaine, die zich voor wat de liefde betreft eveneens afspeelt in zo’n zondig kamertje aan het spoorwegemplacement.

1890.

De beste spoorwegroman ooit, naar men zegt.

Dus als het over treinen in stadse sleuven gaat, over olie en kolengruis, de vuurmond en het onveilig sein, kun je niet om hem heen.

Zijn treinen rijden tussen Le Havre en Paris-St Lazare.

Daar is de sleuf zo mogelijk nog dieper, het kamertje nog rumoeriger, de liefde van dodelijke hartstocht.

Bij Zola is de locomotief een machine van de Apocalyps. In de motregen ziet hij een donker, druipend ding. Immens. Als een monster.  En vanuit de diepte van deze zee van duisternis kwamen geluiden. Het benauwde ademen van een reus die dreigt te stikken. Wat uitbarstte in een gefluit dat klonk als het schrille schreeuwen van een vrouw die verkracht wordt.

Dat is nog eens wat anders dan een rondje om de kerk.

De roman is in 1938 verfilmd door Jean Renoir, zoon van de beroemde impressionist, icoon van de Franse cinema.

Zwart-wit, in het genre nooit overtroffen.

Camera op de locomotief.

Alsof je meerijdt.

Een reis door de tijd.

Jean Gabin in de hoofdrol van de machinist die zijn noodlot tegemoet gaat.

Zijn smoel is altijd zwart van het gruis.

De blik gericht op de oneindigheid, jagend over twee ijzeren staven.

Hij doet me aan mijn grootvader denken, die was ook machinist. Niet dat hij een femme fatale heeft gekend, laat staan vermoord….

Maar ik vermoed dat hij even zwijgzaam was.

Meester…! 

Dat was zijn aanspreektitel.

Meester op de bok van het monster dat alleen hij wist te bedwingen…

Een meester met wie niet spotten viel.

Net zomin als met Gabin.

Mijn grootvader had een vast repertoire van spoorwegherinneringen dat bij elke logeerpartij uitputtend werd doorgenomen. Over de urenlange vertraging die hij potverdomme opliep met zijn internationale trein, Hoek van Holland-Kleef, toen de nachtboot uit Harwich in vliegende storm op de pier liep. Natuurlijk, een afgrijselijke ramp, maar toch, die vertraging. Als machinist zit je daar toch maar mooi mee.

Over de goederentrein die ze in de Betuwe tussen Kesteren en Dodewaard stilzetten als de kersenbomen vol zaten. Een paar emmertjes vullen voor thuis en dan werd het vuur weer tot hellekracht opgestookt om de verloren tijd enigszins goed te maken.

De apotheose was het stootje voor de weduwe.

Het stootje was voor de vrouw van een omgekomen collega.

Een rangeerder meestal.

Die moest tussen de wagons en dat ging lang niet altijd goed.

Dan werd er weer één doodgedrukt.

De achtergebleven echtgenote was later te zien op het emplacement – de tuin in spoorwegjargon - om tussen de rails te zoeken naar steenkool die van de tenders was gevallen.

Als aanvulling op het armoepensioentje.

Als de machinisten dat zagen, lieten ze hun locomotief met iets te veel snelheid tegen de aan te haken wagons lopen.

Een harde klap en er donderde een heel zooitje steenkool van de tender naar beneden.

Per ongeluk, konden ze niets aan doen.

‘Zo noemden we dat,’ zei opa glunderend.

Het stootje voor de weduwe.

Daar hadden die pennenlikkers geen weet van.

Dat was voor mijn vader.

Ook spoorman, maar met een wit boord.

Ergens boven in de Inktpot, zoals het voormalige hoofdgebouw van de NS in Utrecht heet.

Als jongen bracht hij zijn vader diens pakje brood wanneer deze rond het middaguur met zijn trein sissend en stampend het Weesperpoortstation binnen denderde.

Hij mocht dan op de bok en de locomotief weg rangeren tot op de draaischijf.

Als de machine gedraaid was, sukkelden ze achteruit het station weer binnen.

Het beest nog half soezend.

Mijn vader daalde af naar het perron, de rangeerder maakte vast, mijn grootvader de remmen los.

De stoomfluit gilde als de geschonden vrouw van Zola.

Witte wolken.

De benauwde zucht van het monster.

Opa voelde de trillingen en was ongetwijfeld gelukkig.

Gare du Nord

Eindstation

Nog drie uur te gaan

Even na Mons, als norse Franse douaniers aan hun controle beginnen, stapt Generaal De Gaulle onze coupé binnen. De hoge gestalte. Dat uniformjasje over een weerbarstig buikje. De geprononceerde neus. Onmiskenbaar de Cyrano uit het Elysée-paleis.

Pure Franse trots.

Meer dan al z’n opvolgers bij elkaar.

Bijgenaamd Le Grand Charles.

De incarnatie van het strijdende Frankrijk.

Als hij een stemtest moest doen voor een tv-optreden, zei hij niet het gebruikelijke Paris, Lyon, Marseille, Bordeaux, Le Mans… zodat de technicus de tijd had om het niveau in te regelen. Nee, dan rechtte hij de buste strak militair, tuitte de mond en loeide: La France…!

En daarmee moest de technicus het doen.

In Nederland moesten we een beetje om hem lachen en G.B.J. Hiltermann met z’n buitenlandse commentaren vond het met hem een hele toestand.

Intussen had De Gaulle in z’n eentje de eer van de Republiek gered. Het Franse zelfrespect dankzij z’n historische oproep van 18 juni 1940. Om de strijd voort te zetten. Niet te collaboreren. Wat Frankrijk met het Vichy-regime van maarschalk Pétain op grote schaal zou doen.

Een Frans familiedrama.

Het verhaal gaat dat Ernest Hemingway de bar van het Ritz Hotel heeft bevrijd, Parijs deden de Fransen zelf.

Geloven ze graag, op gezag van de Generaal. Hij zei het zelf, op de trappen van het stadhuis, in woorden die bij elke herdenking worden herhaald:

Paris outragé

Paris brisé

Paris martyrisé

Mais Paris libéré

Paris vernederd.

Paris gebroken….

Paris gekwetst…

Maar Paris bevrijd….

Met De Gaulle werd iedereen held in plaats van meeloper. Zelfs het legen van een goede fles werd voor altijd een daad van verzet.

Encore une que les Fritz n’auront pas.

Weer één waar de moffen naar kunnen fluiten.

Als wij in 1959 opnieuw de trein naar Frankrijk nemen, is De Gaulle net weer aan de macht na een lange tocht door de woestijn. Jarenlang had hij zich thuis in Colombey-les-Deux-Eglises zitten verbijten over, zoals hij het noemde, de giftige heerlijkheden van de Vierde Republiek met al z’n kabinetscrises en de oorlog in Algerije. Met steun van de militairen in de kolonie, redde De Gaulle het vaderland voor de tweede maal.

Maar als president moest hij Algerije toch opgeven, wat als verraad werd beschouwd. Het leidde tot aanslagen en terreur met de kogelregen in Le Petit-Clamart als apotheose.

Naar men zei had De Gaulle z’n leven te danken aan z’n dienstwagen, een Citroën DS, godin op wielen, die het godswonder voor haar rekening nam dankzij de perfecte wegligging, zelfs als de banden aan flarden geschoten waren. Zo kon de chauffeur vol gas aan het mitrailleurvuur ontkomen.

De aanslagplegers werden gefusilleerd.

Het Frankrijk van die jaren dat wij zo onbezorgd met de trein doorkruisten, stond aan de vooravond van een burgeroorlog die ternauwernood voorkomen werd.

Ik woonde al een paar jaar in het Frankrijk van Generaal De Gaulle toen onverwacht de studentenopstand van mei ’68 uitbrak.

Het grote kussengevecht.

Eerst in de slaapzalen op de campus van Nanterre waar het verbod voor de jongens om de meisjesafdeling te betreden beschouwd werd als een onverteerbare uiting van paternalistische, om niet te zeggen gaullistische betutteling.

Wist die generaal veel van Faites l’amour, pas la guerre.

Een hele generatie ging de straat op.

Het kussengevecht werd matten met de oproerpolitie onder het motto dat de verbeelding aan de macht was.

Le joli mois de mai genoemd.

Wat heb ik genoten, vagelijk begrijpend dat ik getuige was van een periode van vernieuwende onrust en onrustige vernieuwing, zoals iemand het uitdrukte.

Vanaf zijn historische hoogte leek Generaal De Gaulle voor het eerst de geschiedenis niet meer te begrijpen.

Een jaar later werd hij weggestemd. Hij keerde gedesillusioneerd terug naar zijn buiten in Colombey-les-Deux-Eglises. Als een eik die men omhakt, schreef André Malraux. Nog weer een jaar later was de Grote Charles dood.

De eik geveld.

En nu stapte de generaal zo maar bij ons de coupé binnen. Met een kniptang…

Vos billets, s’il vous plaît…

Als buitenlandse collega bood mijn vader hem een wilde Havana aan. De conducteur stak hem meteen op en sprak woorden van dank wat in het Frans heel wat meer is dan een simpel dank u wel.

En daar ging hij.

De Gaulle met een wilde Havana in zijn snufferd.

Dat had Hiltermann eens moeten zien…

Gare du Nord

Eindstation

Iedereen stapt uit

De eerste stopplaats in Frankrijk was Aulnoye, knooppunt van erts -en kolentreinen.

Gruis, grijs.

Een leeg emplacement.

Niet bepaald een voorportaal van Parijse grandeur.

Vanuit ouderwetse luidsprekers klonk een nasaal:

Aulnoye, Aulnoye, deux minutes d’arrêt.

En meteen er achteraan: Attention au départ et la fermeture des portes….

Een aankondiging die ik daarna ontelbare malen heb gehoord. Onder de meest uiteenlopende omstandigheden. En gemoedstoestanden. 

Aulnoye, Aulnoye, deux minutes d’arrêt.

Als begroeting, als afscheid.

Als een code. Als lied van verlangen. Als leitmotiv.

Als bestandsnaam voor een heel archief met herinneringen. Een foto van mijn moeder op een verlaten perron met op de achtergrond een ouderwetse seinpaal die op onveilig staat.

Zo jong als ze was. Elegant. Onbeschadigd nog door wat er komen zou.

Ooit ben ik er uitgestapt, in Aulnoye.

Een dorp zo grauw als de zieltogende metaalindustrie die zich uitstrekte over een gebied dat pompeus bassin industriel werd genoemd. Niets beklemmender dan verlaten emplacementen.

In de hoofdstraat was de helft van de winkels gesloten.

Opgedoekt.

Geen arbeiders, geen middenstand.

Economisch rampgebied.

Er was zowaar een buffet de la gare.

Een hangplek voor jongeren die een persoonlijke vete met de flipperbak probeerden uit te vechten. En de laatste trein allang hadden gemist.

Gare du Nord

Droompaleis.

Vroeger als we spijbelden, gingen we naar het station.

Dromen van ver.

De dichter Blaise Cendrars deed dat ook.

En later, toen hij verslaggever was – grand reporter natuurlijk – ging hij er vaak te biecht.

Ziehier een kenmerkend verschil met Nederland.

Volgens onze cao ben je in het beste geval algemeen verslaggever, in Frankrijk heet dat Grand Reporter.

Alsof je journalistiek van adel bent.

Grand Reporter tussen de rails in stille aanbidding. Voor hem was de Compagnie Internationale des Wagons-Lits et des Grands Express Européens een godshuis op wielen, de mooiste kerk ter wereld. Reizen was zijn geloofsmoraal, samengevat in één zin: Ik doop mijn pen niet in inkt, maar in het leven.

Al op zijn zestiende, in 1905, als de Russisch-Japanse oorlog een voorproefje geeft van wat de Grote Oorlog zal zijn, is hij met de Trans Siberië Express naar het verre oosten gespoord. ’s Nachts rillend onder een vale plaid met Schotse ruiten, dromend van dat jonge hoertje, dat zo willig is.

Jeanne.

Jeanne de France heeft hij haar genoemd in momenten van heimwee en zelfbeklag. Dan hoort hij Jeanne in zijn halve slaap steeds weer vragen:

Hé, Blaise, is Montmartre nog ver voor jou?

Ver weg Jeanne.

Ik zit nu al zeven dagen in die trein.

Met het eeuwige geluid van razende wielen in de voren van de hemel.

De ramen met rijp bedekt.

Geen natuur.

En daarachter, de Siberische steppen, de lage hemel en de grote schaduwen van de Zwijgers die stijgen en dalen.

En ik zag 

Ik zag de geruisloze treinen, de zwarte treinen, die terugkwamen uit het Verre Oosten en die als schimmen voorbijreden.

In Talga lagen 100.000 gewonden te creperen door gebrek aan medische verzorging.

Ik heb de hospitaals van Krasnoïarsk bezocht.

In Khilok kwamen we een lang konvooi van krankzinnige soldaten tegen.

En ik zag, ik zag treinen van 60 locomotieven die er in een wolk van stoom vandoor gingen met de hitsige horizon op de hielen en zwermen raven die er achteraan vlogen.

Verdwijnen.

In de richting van Port Arthur…

Toen ging de trein weer verder.

Nu zat ik achter de piano.

Ik geloof dat ik 500 km lang dronken was.

Ik zat achter de piano en dat was alles wat ik zag.

Ik herkende alle landen aan hun geur.

En ik herkende alle treinen aan het geluid dat ze maken….   

De rijdende kerk van Blaise Cendrars werd een zo fantastisch verhaal gevonden dat al gauw het gerucht ging dat hij alles uit zijn duim gezogen had en nooit met die krankzinnige trein was mee geweest.

De hoofdredacteur van zijn krant vroeg hem tijdens een wel besprenkeld déjeuner wat hij ervan moest denken.

Peu importe, wat maakt het uit, antwoordde Cendrars.

Dankzij mij zijn jullie allemaal met de Trans Siberië Express mee geweest.

Gare du Nord

U bent aangekomen op Gare du Nord

Tout le monde descend.

De locomotief staat napuffend voor het stootblok.

Hier is hij dus, de triomfboog voor de afstanden die overwonnen zijn, het voorportaal van de stad aller dromen en verlangens.

We gaan met de ondergrondse. Een taxi is overbodige luxe. Dagen hebben we het er over gehad. Hoe dat ging in de metro met die automatisch sluitende deuren? In Nederland had je geen metro en dus ook geen automatisch dichtklappende deuren. Hoe te voorkomen dat je er tussenkomt en wordt meegesleept de donkere tunnel in? 

Zenuwachtig stonden we met onze bagage te wachten op de metro Direction Porte d’Orléans. Klaar om naar binnen spurten. Toen het eenmaal zover was schoot ik vooruit om als eerste binnen te zijn en zag meteen dat de gewone Parijzenaar zonder haast instapte en ongedaan z’n krantje weer openvouwen.

Toch als toerist betrapt.

Bij de ingang van elk metrostation stond een kaartjesknipper, een zogeheten poinçonneur die met een metalen perforator elke dag duizenden metrokaartjes poinçonneerde. Met zijn Le poinçonneur des Lilas (Je suis le poinçonneur des Lilas, le gars qu'on croise et qu'on ne regarde pas) heeft Serge Gainsbourg hem onsterfelijk gemaakt.

Ruim voor Gainsbourg zijn chanson schrijft, is Cees Nooteboom voor het eerst in Parijs en schrikt er zo van dat hij zijn hele carnet van tien kaartjes naar hem ophoudt.

‘De man aarzelt geen ogenblik en knipt ze gretig allemaal tegelijk door, de wraak van bediendes. Als ik wil protesteren galmen de Franse scheldwoorden over het perron. Daar had ik niet van terug, letterlijk niet, en besluit dan zo goed Frans te leren tot ik op gelijke toonhoogte terug kan schreeuwen. Daar heb ik later veel plezier van gehad.’ 

Gare du Nord

Terminus

Iedereen stapt uit

Als de roemruchte Etoile du Nord eind jaren twintig uit Amsterdam arriveert zijn alle grote hotels vertegenwoordigd. En ook het reisagentschap Cook.

Het is de glorietijd van Leo Faust, Nederlander en van alle markten thuis; correspondent, succesvol schrijver van gidsen, reisagent, impresario en uitbater van zijn Restaurant hollandais in de rue Pigalle 36 met specialiteiten als erwtensoep en boerenkool met Gelderse worst.

Bij hem kon je een weekje Parijs bij nacht boeken zonder het risico te lopen dat je als onwetende buitenlander ongewenst een duur bordeel werd binnengefrommeld. ‘Pas op voor de vreemdelingenvanger, die sympathieke Parijzenaar met wie U uiteindelijk in een gesloten huis belandt waar hij voor het genoten genot een zo hoge rekening voorschotelt dat U daarmee al op de eerste dag door al Uw geld voor een weekje Parijs heen bent…’ 

Het Noordstation als sluis voor ieders eigen Parijse avontuur.

Talloze malen beschreven in uitgebreide verslagen voor thuis die vaak bravoure mengen met een romantisch bohemiengevoel. Conrad Busken Huet, voormalig predikant, vooraanstaand literatuurcriticus en vrijwillig balling vanwege een vervelend akkefietje in Nederlands-Indië, gooit er meteen een heel boek tegenaan, Parijs en Omstreken. 

1878.

‘Ik volgde de golving der rijzende en dalende straten, de tintelende boulevards, de blanke zuilengangen der feeënkoningin onder de steden.’ 

Een citaat van de Engelse dichteres Aurora Leigh. Hij begint er zijn boek mee want ‘weinig schrijvers zijn in het schilderen van den aanblik van Parijs zo gelukkig geweest’. 

Alsof hijzelf woorden te kort komt.

Dankzij de nog maar recente rechtstreekse verbinding tussen Amsterdam en Parijs is hij na ‘een nachtje stomens’ op het Gare du Nord gearriveerd en wentelt zich in het hoogdravende proza van de Britse poëet die de Lichtstad ziet ‘als een bellenblazende godin die terwijl ze de uren van harer speeltijd telt, gedachten zaait in het veld der toekomst.’

Ongetwijfeld met het schandaal van Manet’s Déjeuner sur l’herbe en diens brutaal blote Olympia in gedachte schrijft hij over ‘de nieuwe Franschen die zich zeer onderscheiden in het vak van het hoogere naakt. Over die proeven van waankunst zwijgen wij echter, wetend dat tusschen het verhevene en het platte dikwijls maar één schrede ligt’.

Waarmee hij wat hem betreft in één zin heeft afgerekend met het impressionisme. Een ziener was hij niet.

De erudiete Conrad Busken Huet is voor zover ik weet de enige Nederlandse schrijver die een herdenkingsplaat heeft in Parijs, op de gevel van zijn voormalige woning, 107 rue de l’Université, vlak bij de Esplanade des Invalides.

Een tijdgenoot, Alexander Cohen, journalist met anarchistische inslag, is ook al een balling. Hij is op de vlucht voor de Nederlandse justitie omdat hij ‘weg met koning Willem III, weg met de Gorilla’ in het voorbijgaan van de vorst had geroepen. Hij stapt in 1888 juichend uit de trein op het Gare du Nord. ‘Parijs! Frankrijk! Het zong en jubelde in mij. Frankrijk, Parijs! Ik had de grond wel willen kussen.’

Leo Faust, de gepatenteerde ritselaar, beschrijft het Gare du Nord rond 1920 als ‘een grootse ontvangstsalon voor de vreemdelingen die er aankomen, begerig om Parijs te zien, Parijs te genieten, Parijs te ontdekken. Om iets te zien dat ze nergens anders ter wereld kunnen zien.’

Adriaan Morriën, dichter en groot liefhebber van de Franse literatuur, reist na de bevrijding zo gauw hij kan naar Parijs en gaat helemaal uit zijn bol met behulp van Charles Baudelaire en zijn Bloemen van het kwaad.

‘Op het Gare du Nord stap ik in de metro, zoals ik lang geleden mijn eerste pak met lange broek heb aangetrokken. Maar pas als ik op de Champs-Elysées uit de aardbodem verrijs, sta ik werkelijk in de lichtstad. De avond valt: ‘Le ciel se ferme lentement comme une grande alcôve.’ De hemel sluit zich langzaam als een grote bedstee. Behalve een literaire, voel ik een erotische ontroering. Ik onderga deze eerste ogenblikken als een opwindende ontsteltenis in mijn penis. Ik zie de echte Parisienne: ‘Fugitive beauté dont le regard m’a fait soudainement renaître.‘ Vluchtige schoonheid van wie de blik me plotseling herboren doet zijn.’

Jan Brusse, in heel Nederland beroemd van zijn radiorubriek Paris vous parle, is al 1946 naar Parijs vertrokken en verzorgt in die jaren de Nederlandstalige uitzending van de Franse wereldomroep. De tekenaar Opland, net aangekomen op Gare du Nord, loopt hem toevallig tegen het lijf ‘waarop ik geïnterviewd werd als Stanley die Livingstone ontmoet.’ 

Parijs was nog zo ver.

Voor de vijftigers, die jong als ze zijn wat willen in die verstikkende naoorlogse jaren, is Parijs de echte bevrijding. De 20-jarige Rudy Kousbroek neemt in 1950 samen met zijn vriend Remco Campert de nachttrein naar de Franse hoofdstad. Het tweetal arriveert rond een uur of zes op het Noordstation. Met de ogen knipperend in het felle ochtendlicht staan ze ineens midden in Parijs.

Brede straten.

Met het zilveren water dat door de goten stroomt.

De monumentale architectuur die soms de onwerkelijke indruk maakt van een filmdecor.

Het gevoel een Franse film te zijn binnengewandeld.

Vriend Remco verklaart vervolgens: als ik het Gare du Nord uitloop, heb ik zin om te schrijven. 

Hij en andere kunstenaars uit Amsterdam, logeren vaak bij Simon Vinkenoog, die in de jaren ’50 een vaste baan heeft bij de Unesco. Voor hem is Parijs 

een mer à boire, dat was wat het was.

En ik drink nog steeds.

Ik zal mijn leven lang niet uitgedronken raken, aan welke bron dan ook: mijn acht Parijse leerjaren hebben mij dat voorgoed duidelijk gemaakt.

Blijf maar opslorpen, spons. 

Aan de vaak sarcastische Willem Frederik Hermans is al dat ophemelen van de Franse hoofdstad niet besteed. Ook hij verblijft er vrijwillig in ballingschap en doet verslag onder het pseudoniem Age Bijkaart, naar eigen zeggen een Hermans in pyjama:

Mijn neiging om Parijse straatnamen te vertalen in het Nederlands, is, dat heeft de slimme lezer natuurlijk al lang begrepen, niets meer of minder dan een poging tot ontmythologisering.

En inderdaad, Parijs krijgt iets van een VINEX-locatie als je Boulevard Saint-Germain in Sint-Germanusdreef vertaalt of Avenue de la Grande Armée in Laan van het Grote Leger waarmee het meteen met de Grande Armée is gedaan. Om nog maar te zwijgen van het door Emile Zola zo  fraai beschreven Gare Saint-Lazare dat hij tot Sint Lazarusstation reduceert.

Gare du Nord

Terminus

Iedereen stapt uit

De druipende monsters van Zola hebben plaats gemaakt voor fonkelende hogesnelheidstreinen als Thalys of Eurostar. Karavanen van de moderne tijd, schreef iemand.

Altijd kijk ik even naar de zijingang, l’entrée des artistes, zoals we zeiden. Naar de andere Philip, de jonge slaapwagenconducteur op razende wielen in de treinen van de nacht.

Noblesse oblige.

Zoon uit een spoorwegdynastie.

Nog altijd onderweg in het nachtelijke rijk van schaduwen en contouren, van schichtig licht en desolate perrons.