Frits Vaandrager

HET RIJK TE KIJK

Fabels en feiten uit het dierenrijk

PixelPerfect Publications | Den Haag

Introductie

Het rijk te kijk – Fabels en feiten uit het dierenrijk

Een wijze uil, een domme gans, een stelende raaf. In literatuur, uitdrukkingen en sprookjes krijgen dieren menselijke eigenschappen toegemeten. Bijen zijn bezig, kikkers zijn koel en vossen zijn slim. Maar in werkelijkheid trekken dieren zich weinig aan van de karakters die wij ze geven. Zo bedrijft de kikker vurig de liefde, laat de vos zich domweg neerschieten en maken de meeste bijen er een potje van.

Bioloog en schrijver Frits Vaandrager legt deze 'papieren tijgers' onder de loep en stelt er de werkelijke aard van het beestje tegenover. Zo zet hij de leeuw in zijn hemdje, geeft de gans een pluim en zet hij ook de rest van het dierenrijk te kijk.

Colofon

Frits Vaandrager

Frits Vaandrager (1961) is bioloog en werkt voor zijn eigen bureau Buffel en de Bladluis, waar hij teksten, tentoonstellingen en audiovisuele producties maakt voor natuur- en milieuorganisaties en scholen. Sinds 2015 geeft hij ook drie dagen per week biologieles aan het Odulphuslyceum in Tilburg. Ook hier komt zijn verteltalent van pas om de leerlingen ademloos naar zijn lessen te laten luisteren. Af en toe dan…

Het rijk te kijk – Fabels en feiten uit het dierenrijk

PixelPerfect Publications, Den Haag 2022

www.pixelperfectpublications.com

Tekst Frits Vaandrager

Illustraties Monique Mulder

Vormgeving Helga Hamstra / Vormbeeld

Met dank aan Geert-Jan Roebers

Tweede, herziene uitgave

ISBN Boek 9789493271081

ISBN Ebook 9789493271098

NUR 253

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, hetzij mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inleiding

Er was eens een tijd dat de dieren vanzelfsprekend met elkaar en de mensen omgingen. De haas daagde de schildpad overmoedig uit voor een hardloopwedstrijd en de grote, boze wolf deelde Roodkapje zo onschuldig mogelijk mee dat zijn grote oren er voor dienden om haar beter te kunnen horen. Met het vervliegen van de kleuterjaren werd het duidelijk dat de dieren in werkelijkheid helemaal niet konden praten, net zomin als Sinterklaas met zijn schimmel langs elke schoorsteen trok. Maar dat mocht de pret niet drukken. Met pakjesavond kwamen er gewoon cadeaus en ik genoot tot in de pubertijd van de ongelooflijke, maar mooi geïllustreerde avonturen uit het grote beestenbos. Moeiteloos verbleef ik in deze fabelachtige wereld en raakte vertrouwd met alle helden en schelmen uit het dierenrijk. De suffe beer die in zijn honingzucht in een konijnenhol blijft steken, het schattige hertje dat over een vijver schaatst, of de gemene, zevenkoppige draak die telkens het onderspit delft tegen de koene ridder.

Aan de andere kant was er het dierenrijk van de 'echte' wereld. De levende natuur, die je met eigen ogen rond het huis, de tuin of de vijver zag dartelen, en waarvan je op school of uit spectaculaire fotoboeken kennisnam: van de sprongkracht van de vlo tot de baard van de walvis. Ook dit rijk boeide me enorm en gebiologeerd zoog ik de informatie over deze aardse wezens, die minstens zo wonderbaarlijk waren als de sprookjesfiguren, in me op. Hierbij ging het vooral om het uiterlijk en de leefwijze van de dieren - over hun aard werd alleen vermeld of het dier nuttig of schadelijk was voor de mens. Van al die dieren in boeken, televisieseries en natuurgebieden maakten de dierentuindieren verreweg de meeste indruk. In die lome, gekooide wezens meende ik zowel de weemoedige bewoners van verre streken, als de getemde feeksen uit legendes te herkennen.

Op de een of andere manier botsten de twee dierenrijken niet. De draak uit de sagen leefde net zo makkelijk in mijn hoofd als de dinosaurus uit de prehistorie. Later dreven de werelden uit elkaar. De mythen bleven ergens op de achtergrond hangen, om slechts af en toe bij een roman, een komische strip of een vluchtig vooroordeel op te duiken. De wetenschappelijke kant schreed alsmaar voort, tot en met een studie biologie aan toe. Als het daarbij al om het karakter van dieren ging, werd daarmee het morfologische verschil bedoeld, bijvoorbeeld in de bouw van het skelet, waarmee soorten van elkaar kunnen worden onderscheiden. Over de inborst van dieren werd nooit een zinnig woord gesproken, hoogstens werd het lacherig aan de kant geschoven, verbannen naar de wereld van de fantasie.

In dit boek heb ik geprobeerd om de beide dierenrijken, die mij zo fascineren, met elkaar te verbinden. Daarvoor heb ik van een aantal bekende dieren geschetst welke aard hen vanuit het volksgeloof is toegedicht, en dit vervolgens vergeleken met de wijze waarop ze volgens de recente natuurwetenschappelijke inzichten leven. Niet zozeer om te bepalen wat nu waar is en wat verzinsel, maar meer uit nieuwsgierigheid in hoeverre de fabels en feiten elkaar tegenspreken of versterken. Tevens leveren beide invalshoeken een completer beeld van de leden van het dierenrijk. Een wolf is nu eenmaal niet alleen het sociale dier, dat volgens de gedragsonderzoekers zo goed voor zijn jongen zorgt, maar tevens het onuitroeibare dier, dat als een wolf in schaapskleren door onze gedachten spookt.

Bij het beschrijven van de dieren heb ik me beperkt tot negentien beesten die zeer algemeen in de volksmond voorkomen, maar waarvan de feitelijke gedragingen nauwelijks te controleren zijn voor datzelfde 'volk'. Papieren tijgers die te zeldzaam zijn (geworden) om in het wild aan te treffen, boekenwurmen die te klein of te eng zijn om naar te kijken, en nachtmerries die niet goed in het duister kunnen worden onderscheiden. Van een hond merkt iedere eigenaar zelf snel genoeg in welke mate die zich neerlegt bij of afzet tegen het trouwe vooroordeel. Bij de beruchte slang of haai zijn er daarentegen slechts weinig mensen die het 'geluk' hebben om het vermeende venijn te kunnen vergelijken met hun eigen ervaringen. Deze verhalen bieden hopelijk een prettig alternatief om inzicht te krijgen in de leefwijze van deze bekende onbekenden, en geven de lezer de mogelijkheid om een fris oordeel te vormen over de verscholen karakters van het dierenrijk.

1 De aap: ons lachwekkende spiegelbeeld

Een aap is net een mens of liever gezegd: een mens is zelf een aap. Bij de indeling van het dierenrijk zijn mensen en apen tenslotte bij dezelfde familie, namelijk die der primaten geplaatst. In de volkstaal van gezegden, uitdrukkingen en verhalen worden apen echter over een geheel andere kam geschoren. De aap is het symbool geworden van boosaardigheid en lelijkheid. Apen werden bekend als bespottelijke schepsels. Slappe aftreksels, die alles en iedereen proberen na te apen en met hun apenstreken op de lachspieren werken. Al vanaf de Romeinse tijd werden apen aangekleed en als clown aan het publiek getoond. En nog steeds levert de apenrots het hardste gelach op in de dierentuinen en zijn de meeste televisieprogramma's waarin een aap optreedt grappig bedoeld.

Het menselijke gedrag is bij het aapjes kijken zeer herkenbaar, open en bloot, vervormd als in een lachspiegel. Apen worden als een soort komische karikaturen gezien, waarin vooral de slechte eigenschappen tot uitdrukking komen. Zo wordt er gesproken van een ijdele aap of een brutale aap en worden andere onaangename personen als lelijke, brutale, kwade of stoute apen betiteld. Terwijl niemand ooit als een knappe of lieve aap wordt afgeschilderd en apenliefde als een dwaze ouderlijke liefde geldt. Er zijn nog veel meer uitdrukkingen die het domme of belachelijke karakter van apen benadrukken. Een van de aardigste is: “Veel ruigs en weinig wol”, zei de aap, “en hij schoor het varken”. Het bekende ‘de aap komt uit de mouw’, is afgeleid van het verouderde gezegde ‘een aap in zijn mouw hebben’. Dit betekent dat iemand zijn slinkse bedoelingen verborgen houdt. Als de lepe aap dan per ongeluk tevoorschijn kruipt uit de verhullende mantel, blijkt de ware aard van de schurk, die het publiek maar iets op de mouw spelt.

De grimas van een aap spreekt boekdelen

Wat de apen met elkaar en met de mens gemeen hebben, zijn de naar voren gerichte ogen in het beweeglijke en vaak onbehaarde gezicht. Met hun plooibare en opvallende gelaat kunnen ze verschillende gebaren aan elkaar laten zien. Met deze gezichtsuitdrukkingen, die nog versterkt worden door hun stemgeluid en de houding van de rest van hun lichaam, kunnen de apen redelijk met elkaar 'overleggen'. Bij de mens heeft de stem zich veel verder ontwikkeld, tot een officiële taal, maar er valt nog genoeg van het menselijke gelaat af te lezen, vaak meer dan de pokeraar wil zeggen. Door de grote gelijkenis in de manier van communiceren zijn apen de dieren waar mensen het gemakkelijkst contact mee kunnen maken. Hun mimiek en geluiden zijn vrij snel te begrijpen en veel apen blijken eveneens in staat te zijn om de bedoelingen van het blote-billen- of baardapengezicht van de oppasser af te lezen.

Persoonlijk had ik het genoegen om vrij intensief met een groep apen om te gaan, tijdens een onderzoek naar het gedrag van mantelbavianen in het Noorder Dierenpark te Emmen. Na twee maanden kon ik aan de blikken en de manier waarop de mantelbavianen elkaar begroetten vrij nauwkeurig vaststellen hoe de verhoudingen in de groep lagen, wie de leiders waren, wie elkaar steunden en wie er onrust stookten. Zelf kon ik ook deelnemen aan hun gekonkel. Door de dieren strak aan te kijken daag je ze uit. Het optrekken van de wenkbrauwen en het slaan met de hand op het muurtje rond het apeneiland versterkte dit effect aanzienlijk. Vooral mijn studiegenoot, die donkere wenkbrauwen en diepbruine ogen heeft, kon de kleine aapjes gillend naar hun moeder laten rennen. De volwassen mannetjes lieten het niet op zich zitten dat een groepslid bedreigd werd en toonden onmiddellijk hun afkeuring door hun roodbruine ogen en het wit onder hun wenkbrauwen duidelijk te tonen. Soms pompten ze daarbij van woede hun wangen op en spanden ze hun voorpoten. Als er geen gracht en muur tussen gezeten had, waren de heren mantelbavianen zeker tot de aanval overgegaan. In het wild hadden we dan alleen nog kunnen proberen om ons met hen te verzoenen door luid met de lippen te smakken en de apen vervolgens onze, liefst blote, billen te tonen om ons daar te laten inspecteren.

Ook het incident met gorillaman Bokito, die in 2007 een vrouw aanviel in de Diergaarde Blijdorp, lijkt het gevolg te zijn van miscommunicatie tussen een aap en een mens. Waarschijnlijk vatte Bokito het hem rechtstreeks aanstaren door de destijds 57-jarige vrouw op als een ongehoorde brutaliteit die bestraft moest worden. Daarbij sprong Bokito over de vier meter brede gracht en ging rechtstreeks op de vrouw af. Hij begon haar direct te slaan en te bijten. Bij de in het ziekenhuis opgenomen vrouw zijn meer dan honderd beten geconstateerd.

Na-apers of cultuurvolgers

Onderzoekers die lange tijd met chimpansees hebben opgetrokken, zoals Jane Goodall, zijn in staat om veel uitgebreidere conversaties met hun apen te hebben. Deze intelligente dieren kunnen in gevangenschap zelfs een gebarentaal onder de knie krijgen, waardoor we nog nauwkeuriger met hen kunnen communiceren. Een voordeel daarbij is dat vooral jonge apen hun soortgenoten, en ook buitenstaanders als de mens, graag nabootsen. Voor het leren is het belangrijk dat de dieren elkaar na-apen. Door gedrag van elkaar over te nemen kan er zelfs een bepaalde cultuur ontstaan binnen een apengemeenschap. Het bekendste voorbeeld hiervan is waargenomen bij een groep Japanse makaken, waarbij een vrouwtje, Imo genaamd, op een gegeven moment ontdekte dat de aardappelen haar beter smaakten als ze in het water hadden gelegen. Voortaan spoelde ze eerst het knarsende zand van haar piepers af voordat ze die at. De jonge dieren volgden dit gedrag en een generatie later wasten alle makaken hun aardappelen met water. Bij deze groep kan nu van een aparte was-cultuur gesproken worden.

De mens is waarschijnlijk de grootste na-aper en bij ons kunnen dan ook de meeste culturen aangetroffen worden. Van de trechterbeker- tot de hiphopcultuur. Er wordt wel beweerd dat de hoogste cultuur uit het Verre Oosten komt, waar tevens de beste imitaties gemaakt worden.

Het ingeburgerde idee dat apen meer nabootsen dan andere dieren stemt dus aardig overeen met de werkelijkheid. Dat de apen daarbij alleen maar onze slechte eigenschappen overnemen is zeer onwaarschijnlijk. De ware aard van de aap is moeilijk te beoordelen. Net zoals mensen kunnen apen zeer uiteenlopende karakters hebben. Daar komt bij dat er meer dan 270 verschillende soorten apen zijn. Van het Liszt-aapje, dat zo groot is als een rat en met zijn wilde kuif aan de bekende componist doet denken, tot de imposante 160 kilo zware mannetjesgorilla, de inspiratiebron voor King-Kong- en gangsterfilms.

Het klassieke aapje met een staartje, dat ook model staat op de aap-noot-miesplank, is de kapucijnaap. Deze apensoort uit Midden- en Zuid-Amerika werd meegebracht door de ontdekkers van de Nieuwe Wereld om zijn streken aan de Europeanen te vertonen. Deze apen werden vooral bekend als de orgeldraaiersaapjes, die met hun fratsen de speelmannen hielpen om meer geld in te zamelen. Afgaande op de plaatjes uit de prachtige smartlap Alleen op de wereld van Hector Malot, was het bekende aapje Joli-Coeur, die de vondeling Remi zo dapper vergezelde op diens eenzame tocht, eveneens een kapucijner. En als er ooit al een aap uit de mouw van een onbetrouwbare straatartiest is gekropen, dan is die ongetwijfeld van deze soort geweest.

De Amazonedieren met een grijpstaart en een brede neus

Kapucijnapen behoren tot de zogenaamde apen van de Nieuwe Wereld. Ze komen uitsluitend in de oerwouden van Zuid- en Midden-Amerika voor. De apen van dit continent worden ook wel breedneusapen genoemd, vanwege de wijd uiteen staande neusgaten. Dit schijnt een aanpassing te zijn aan de vochtige lucht van het regenwoud, maar het kan ook heel goed een bescherming zijn tegen al die zwiepende takken en bladeren. Op twee soorten na hebben alle apen van de Nieuwe Wereld een lange staart, waarmee ze aardig uit de voeten kunnen. Het bekendst is de grijpstaart van de slingerapen en brulapen, waarbij het uiteinde van binnen onbehaard is en voorzien is van een kussentje. Hiermee kunnen ze hun staart als een vijfde hand gebruiken. Sommige onderzoekers spreken zelfs van de eerste hand omdat de slingerapen er zoveel mee doen. Bij het klimmen blijft de staart constant om een tak gewikkeld en ze laten hem bij het springen als laatste los. Deze staartgreep kan hun hele lichaam dragen.

Met hun staart zijn kapucijnapen minder handig en moeten ze het meer van hun twee gewone grijphanden en grijpvoeten hebben (met een zogenaamde opponeerbare duim en grote teen). De staart helpt wel om het evenwicht te bewaren en om zich steviger vast te houden als ze hun voorpoten gebruiken bij het plukken van hun voedsel. Kapucijnapen zijn echte alleseters. Hun menu bestaat voornamelijk uit rijpe vruchten en insecten, maar ze eten ook wel onrijp fruit, bloemen, zaden, wortels, bladeren, spinnen en andere kleine dieren. Ze kennen de bomen in hun gebied vrij goed en weten doorgaans wanneer die vrucht dragen. In een oerwoud staan vele verschillende bomen door elkaar en ze moeten over een gedegen natuurkennis beschikken om hun voedsel te kunnen vinden. Als er even geen goed fruit voorhanden is, klimmen ze kriskras door hun bos op zoek naar minder voorspelbare voedselbronnen, zoals bijvoorbeeld een overstekende slak.

Groepsvorming en plasgootjes

De kapucijnapen trekken in groepen op van drie tot dertig dieren die vaak een vaste volgorde aanhouden. De vrouwtjes met de oudere jongen lopen voorop over de takken om de weg te verkennen. Het leidende mannetje komt daar achteraan, op de voet gevolgd door de moeders met kleine jongen op de rug en de losse jeugd. De mannen en vrouwtjes die de leider minder goed verdraagt, volgen op grotere afstand. De middelste dieren zijn het best beschermd tegen de vraatzucht van roofvogels en slangen. Bovendien kunnen de leider en zijn directe gevolg snel bij het voedsel zijn dat de voorste dieren ontdekken. Soms fluiten de verkenners, om aan te geven dat er een goede hap te halen valt. De dieren die verder buiten de groep staan hebben duidelijk het minste voordeel van de samenwerking. Ze blijven alleen bij de gemeenschap als er voldoende voedsel te vinden is, anders gaan ze hun eigen weg, met alle gevaren van dien. De struinende groep leeft doorgaans in een vreedzame orde. Slechts een enkele keer vechten groepjes kapucijnapen om het recht om in een vruchtboom te mogen plukken. De verschillende troepen vermijden elkaar zoveel mogelijk. Ze kunnen gemakkelijk ruiken of een gebied al bezet is door soortgenoten. Kapucijnapen besprenkelen hun voor- en achterpoten met pies en laten zo een duidelijk geurspoor achter op de bewandelde wegen. Doordat apen korte neuzen hebben kunnen ze lang niet zo goed ruiken als bijvoorbeeld wolven. Ze hebben dan ook sterk riekende tekens nodig om elkaars geur te kunnen waarnemen. In gevangenschap zijn de aapjes dol op sterk ruikende stoffen en besproeien ze zich zowel met flesjes eau de cologne als met uitgeperst knoflooksap.

De andere manier om op te vallen is door geluid te maken. Kapucijnapen maken hun aanwezigheid in het bos luidkeels kenbaar door 's morgens wat te piepen en te fluiten. Hun kreetjes vallen echter in het niet bij het gebrul dat de brulapen door hetzelfde oerwoud laten galmen om hun gebied af te bakenen. De brullers eten vooral bladeren en zijn daardoor geen concurrenten van de kapucijners. Het menu van een andere soort die door het Amerikaanse oerwoud klimt, de doodshoofdaap, overlapt wel grotendeels dat van de kapucijners. Vreemd genoeg heerst er geen broodnijd tussen deze veronderstelde concurrenten, maar vormen ze juist regelmatig gemengde groepen, zonder dat de doodshoofdaapjes worden weggejaagd door de grotere kapucijnapen. De doodshoofdapen volgen hun 'neven' soms omdat die de bomen met rijp fruit sneller kunnen vinden. De kapucijnapen kennen het terrein beter dan hun volgelingen, omdat ze hun leven lang binnen een woongebied van slechts enkele vierkante kilometers blijven. Het gebied dat de doodshoofdapen doorkruisen is veel uitgestrekter. Daarnaast leven ze in grotere groepen en eten ze iets meer insecten en minder fruit dan de kapucijners en houden ze zich meer in de hogere delen van de bomen op. Blijkbaar zijn dergelijke kleine verschillen tussen de twee soorten voldoende om in harmonie met elkaar te kunnen optrekken.

Nieuwsgierig aapje

Om de band binnen de groep te versterken vlooien de kapucijnapen elkaar vaak. Hierbij worden niet zozeer vlooien als wel huidschilfers en ander vuil verwijderd uit de vacht. Apen hebben in het wild zo goed als nooit vlooien aangezien ze geen vast nest hebben waar de vlooieneieren en -larven zich kunnen ontwikkelen. Het onderlinge gepluis is vooral een sociale bezigheid. De dieren zitten vaak in rijtjes terwijl elk dier de rug van degene die voor hem zit bewerkt. Zo worden de rangen en standen binnen de groep bevestigd en vriendschappen onderhouden.

Terwijl de ouderen vlooien, spelen de jongen. Ze leren al dartelend de regels van de groep kennen en worden steeds handiger in het klauteren door het bladerdek. Jonge aapjes zijn bijzonder nieuwsgierig. Zolang hun ouders hen niet waarschuwen onderzoeken ze alles wat ze nog niet kennen. Langzamerhand raken ze bekend met hun omgeving; welke vijgen ze kunnen eten, hoe ze een vlinder kunnen vangen en dat ze beter van een wesp af kunnen blijven. In de enkele bossen waar de oudere apen geen angst gekregen hebben voor mensen zullen de jonge kapucijnaapjes tevoorschijn kruipen om die merkwaardige indringers met hun kraaloogjes beter aan te kunnen gapen. Door hun interesse zijn de aapjes gemakkelijk tam te maken en kunnen ze snel allerlei kunstjes aanleren. Kapucijnapen hebben grote hersens, relatief hebben ze zelfs meer herseninhoud dan de mens. Tussen de wankele takken van het hoge woud zullen ze hun koppie goed moeten gebruiken om geen misstap te maken met één van hun vijf ledematen.

Ook de kunst om vriendschappelijk om te gaan met hun groepsgenoten vergt de nodige hersencapaciteit. Uit proeven in gevangenschap bleek dat kapucijnapen en doodshoofdapen over een behoorlijke intelligentie beschikken. Ze leggen bijna dezelfde slimheid aan de dag als chimpansees en kunnen dan ook redelijk overweg met werktuigen. In het wild maken ze echter nauwelijks gebruik van voorwerpen. Aanvankelijk werden alle breedneusapen dan ook als vrij dom en primitief ingeschat. Wellicht hebben ze nooit de behoefte gehad aan hulpmiddelen omdat ze genoeg hebben aan hun handige staart, die de mensapen en veel andere apen uit de Oude Wereld ontberen. Als ze toch gedwongen worden om met een apenpakkie en een collectebakje in de hand hun trieste imitatie van mensen ten beste te geven, is het maar zeer de vraag wie er nu een belachelijk karakter heeft en wie er nu voor aap staat.

2 De arend: de keizer van het luchtruim

Zelfs met een verrekijker is het moeilijk om het verschil in uiterlijk tussen arenden, buizerds en gieren vast te stellen. Desondanks is er een hemelsbreed verschil in het beeld dat de toeschouwer van hun innerlijk heeft. Terwijl de arend het toonbeeld van de fiere strijder met de scherpe blik is, zien we in de gier alleen maar een laffe profiteur en een vrek. De verheerlijkte arenden worden ook wel met de statigere naam adelaar aangesproken en zijn het symbool van de hemelbestormende macht geworden. Vooral de zeges die bijvoorbeeld slangenarenden op duivelse serpenten en draken zouden behalen, hebben zeer tot de verbeelding van de christelijke strijders gesproken. Daarom prijken de majestueuze vogels op vele wapenschilden en vignetten van het oude Europa. Vaak staan ze daarbij afgebeeld met twee koppen om nog meer macht ten toon te spreiden.

De naam adelaar is nauw verbonden met de adel (adelaar = adel + are, waarbij are ander woord is voor vogel) en ze werden dan ook beschouwd als vogels voor koningen, keizers of tsaren. Bij de valkerij, die uit het oosten kwam en van de jaren 500 tot 1600 een grote betekenis had in Europa, had alleen een keizer het recht om met een arend te jagen (de Tartaren en Mongolen gebruikten steenarenden om vossen of wolven te vangen). Vanaf de 17e eeuw werd de valkerij minder belangrijk en ook de verering van de roofvogels nam sterk af. Ze werden steeds meer gezien als lastige rovers, die de boeren geitjes en lammeren ontstelen, en er zelfs van beschuldigd werden dat ze af en toe een mensenkind ontvreemdden.

Het ernstigste vergrijp was echter dat ze de konijnen en fazanten wegplukten die toebehoorden aan de nieuwe, met geweren uitgeruste jagers van de 19e eeuw. De roofvogels werden massaal vervolgd voor hun 'misdaden' en in groten getale afgeschoten of vergiftigd. Pas de laatste vijfentwintig jaar, nadat hun aantal sterk was afgenomen (behalve de felle jacht eisten ook de vervuiling, met name door het verdelgingsmiddel DDT, en verandering van hun leefgebied vele slachtoffers) is de fascinatie voor de roofvogels weer helemaal terug. Er zijn legio boeken, films en prachtige foto's over deze heersers van het luchtruim gemaakt en er worden allerlei pogingen ondernomen om de sterkst bedreigde soorten door fokprogramma's opnieuw uit te zetten in het wild. De arend is weer terug op zijn troon, al is zijn koninkrijk slechts een fractie van wat het was.

Een arend eet geen vliegen

Biologisch gezien is het niet steeds duidelijk welke roofvogels nu precies een arend genoemd worden en welke niet. Over het algemeen mogen de grootste soorten van de familie der havikachtigen, die niet al te gierig zijn, de naam 'arend' dragen. Maar het blijft dubieus waarom de circa vijfenvijftig centimeter grote visarenden en slangenarenden in de Nederlandse taal wel tot de arendachtigen worden gerekend en de even grote buizerds niet.

De grootste en sterkste arenden zijn de Afrikaanse vechtarend, de Filipijnse apenarend en de Zuid-Amerikaanse harpij. Deze echte 'koninginnen' van de lucht - het vrouwtje is vaak iets groter dan het mannetje - kunnen een lengte van bijna één meter bereiken. Hun vleugels halen een spanwijdte van twee en een halve meter. Op indrukwekkende wijze weten ze zoogdieren en vogels te overmeesteren, die soms meer wegen dan hun eigen, circa zes kilo zware, lichaam. Ze zijn bekend om het feit dat ze af en toe een aap uit een boom sleuren en het is niet uitgesloten dat ze ook een enkele keer een onbewaakte baby of een klein kind weggrissen. Zeearenden bereiken bijna dezelfde grootte. Zij hebben waarschijnlijk model gestaan voor de vele wapenschilden die in de loop van de geschiedenis de revue passeerden.

Ook de Verenigde Staten hebben hun Amerikaanse zeearend - die bald eagle (kale arend) genoemd wordt, vanwege zijn opvallend witte kop - als het nationale symbool van onafhankelijkheid en kracht gekozen. Ironisch genoeg bleek de ware aard van de zeearend heel wat minder edelmoedig en fier dan hij moest voorstellen. Oud-president Benjamin Franklin klaagde er reeds over dat de nationale trots een regelrechte lafaard was. Zeearenden zijn overwegend aaseters, die vaak afwachten tot er iets aanspoelt. Ze struinen de kusten af op zoek naar kadavers van bijvoorbeeld herten en schapen, maar pikken als ze de kans krijgen ook wel van een gestrande walvis of een verdronken zeeman.

Bovendien schamen ze zich er absoluut niet voor om een prooi te stelen van veel betere vissers zoals visarenden. De zalmen, die massaal de rivieren opzwemmen om te paaien, vormen eveneens een gemakkelijke prooi. Zeearenden kunnen echter wel degelijk ook zelf een moeilijke prooi aan de haak slaan, zelfs vossen en jonge zeeleeuwen kunnen door hen te grazen genomen worden. Visarenden zijn meer specialisten, die bijna uitsluitend vis eten en deze met een stootduik ver onder de waterspiegel kunnen grijpen. Ze zijn bijzonder succesvol en komen meestal met een vis uit het water, als ze zich daar eenmaal ingestort hebben.

Een andere specialist is de slangenarend. Zijn menu bestaat voor meer dan 90% uit slangen. Ze zijn niet ongevoelig voor het gif, maar kunnen door kleine stevige schubben op de poten en ruige veren op de rest van hun lichaam moeilijk met gif ingespoten worden. Bovendien tillen ze de vangst meestal direct na de duik weer in de lucht, waardoor de kronkelende slang minder gemakkelijk kan terugslaan. Het is niet duidelijk of ze sterk giftige soorten, zoals adders, meer vermijden dan onschuldige slangen.

Vleestangen en vishaken

Om hun eten te pakken te krijgen beschikken arenden over krachtige poten, waarmee ze hun prooi kunnen grijpen. De klauwen zijn het enige wapen om hun eten te vangen en vast te houden. Vaak is de klap waarmee de vogel zich op zijn prooi stort al voldoende om hem te doden, maar anders dringen de scherpe nagels diep genoeg in het slachtoffer om deze spoedig buiten werking te stellen. Vissende arenden hebben de langste en kromste teennagels om grip te krijgen op hun aalgladde vangsten. De visarend heeft bovendien scherpe schubben aan de binnenkant van zijn poten. De greep van arenden is zo machtig, omdat de tenen met een lange pees door de erboven gelegen spieren worden aangetrokken. Visarenden kunnen zelfs verdrinken wanneer ze zich dermate stevig in een te grote vis vastklauwen dat ze niet meer op tijd kunnen loslaten en meegesleurd worden als de vis de diepte induikt. Er is wel eens een forse karper gevonden die de klauwen van een visarend nog in zijn rug had staan, de rest van de verzopen roofvogel was reeds weggerot op de duistere tocht van de aangeslagen vis.

Kleinere vangsten die arenden overmeesteren kunnen ineens naar binnen geschrokt worden. Bij de iets grotere prooien komt de zware haaksnavel van de arend er aan te pas om het slachtoffer in stukken te knippen. In flinke brokken verdwijnt de buit vervolgens in de wijd opengesperde bek. Een deel van de vacht en botten kunnen de roofvogels niet verteren en spugen ze na verloop van tijd als braakballen weer naar buiten. De uitgekotste prooiresten zijn minder volledig dan bij uilen, maar kunnen een redelijk beeld geven van wat de arenden zoal eten.

Arendsoog

Een belangrijk hulpmiddel om hun prooien te vinden zijn de befaamde arendsogen. Vooral in indianenverhalen, maar tevens in werkelijkheid hebben roofvogels een zeer scherpe blik. Bij sommige soorten zijn de ogen even groot als bij de mens, terwijl hun kop een stuk kleiner is. Mede door hun uiterst gevoelige netvlies hebben ze de beste kijkers van het dierenrijk. Er is berekend dat een wigstaartarend een konijn al op 1,6 kilometer kan zien, terwijl een mens hetzelfde beest pas op vijfhonderd meter afstand in de smiezen krijgt. Tegen die tijd zal het konijn ook zijn veel grotere belager in het oog krijgen. Door hun grote onderscheidingsvermogen kunnen roofvogels hun aanval inzetten terwijl de prooi nog niets in de gaten heeft.

Desondanks zal een groot deel van hun pogingen geen doel treffen. Een zoogdier of vogel zal in veel gevallen tijdig kunnen wegduiken. Een vis is een gemakkelijker doelwit, omdat die minder snel door heeft wat er boven de waterspiegel hangt. Om hun gevoelige arendsogen te beschermen en schoon te kunnen vegen hebben roofvogels een derde ooglid. Dit knipvlies kunnen ze sluiten vlak voordat ze zich op hun prooi storten om beschadigingen aan hun onmisbare zintuig te voorkomen. De arenden kunnen uitstekend kleuren zien, wat bijvoorbeeld handig is om het verschil tussen een schutkleur en de achtergrond op te merken. Bij schemering gaat hun zicht echter sterk achteruit en zullen ze het jagen aan de uilen moeten overlaten.

De lone ranger trekt meestal niet alleen op

Het beeld van de volledig vrije arend die eenzaam en alleen over het eindeloze landschap zweeft klopt maar ten dele. Arenden blijven over het algemeen op een vaste plek hangen en trekken alleen maar in het voor- en najaar, als ze de kou uit het noorden willen ontlopen. Daarbij worden ze op enkele plaatsen op aarde dicht op elkaar gedreven. De meeste roofvogels maken bij het vliegen zo veel mogelijk gebruik van de opstijgende lucht boven land. Als ze bij de trek een zeestraat moeten oversteken zullen ze eerst hoogte proberen te winnen om daarna gemakkelijk af te kunnen glijden over het water (waar geen opstijgende lucht is).