Albert Boer

HET KAMP SCHOORL

PixelPerfect Publications | Den Haag

Introductie

Niet veel mensen kennen de geschiedenis van het Kamp Schoorl, dat oorspronkelijk in gebruik was bij het Nederlandse leger. Tijdens de Tweede Wereldoorlog kwam het kamp aan de Noord-Hollandse kust in handen van de Duitse bezetter, die het voor verschillende doeleinden gebruikte: interneringskamp, concentratiekamp en doorvoerkamp. Na de oorlog zijn er NSB-ers en collaborateurs opgesloten. Daarna trok het Nederlandse leger er weer in.

In dit boek heeft auteur Albert Boer (1935 - 2002) deze bewogen geschiedenis in 1991 voor het eerste uitgebreid beschreven, mede met hulp van vele voormalige gevangenen en verklaringen van andere getuigen. Hij heeft er 110 interviews voor gehouden. Na razzia's in 1941 zijn er bijvoorbeeld 740 Joden tijdelijk vastgezet, van wie slechts twee mannen de Duitse kampen hebben overleefd. Ook zijn er honderd mensen van de KLM en zo'n 700 politieke gevangen geïnterneerd.

Met Het Kamp Schoorl heeft Albert Boer een belangrijke bijdrage geleverd aan het boekstaven van de Nederlandse geschiedenis - voor het te laat was.

Opdracht

Opgedragen aan mijn kleindochter Jordan.

...Wij zijn meer dan zeshonderd man.

Een kind op de weg heeft gelachen.

Wij hoorden ’t

en elk werd er eenzamer van. (1)

Wat dit boek zoal los kan maken…

door Henk ten Berge

Ç

‘Wanneer gaan we weer naar dat kamp in Schoorl? Ik vond het daar zó leuk.’

De glimlach van mijn vader verraadde dat hij het er roerend mee eens was en de volgende zondag fietsten we er vanuit Alkmaar dan ook vrolijk weer naartoe, ik achterop. Hij genoot zichtbaar ook van die bezoekjes. We zochten zijn broer op. Mijn oom Dré verbleef er in een langwerpige houten barak met op elkaar gestapelde bedden. Er waren nog vijftien of twintig andere mannen, gekleed in grijsblauwe pakken. Ik werd er verwend. De mannen deden allemaal heel aardig tegen me, maakten grapjes en gaven me snoep en appels. Een dikke man, die bezig was lange elastieken om zijn benen te wikkelen, zei: ‘Ik heb ook een zoontje.’ En hij wees trots op een foto met een vrouw en een jongetje aan de wand boven zijn bed. Mijn oom sloeg hem kameraadschappelijk op de schouder. ‘Dit is Jan. Hij is mijn slapie. Dat kwam prachtig uit, want we kenden elkaar al lang. We zaten in Groningen op hetzelfde koor.’

De mannen kwamen bijna allemaal uit het noorden en mochten maar eens in de drie à vier weken een paar dagen naar huis, naar hun gezin. Het slapie mopperde daarover. ‘Ze kunnen ons toch beter op de Afsluitdijk legeren en kerels uit het westen hier. Het is waardeloos georganiseerd.’

Het kwam allemaal door de mobilisatie. De regering was bang dat er oorlog zou komen en daarom werden die mannen onder de wapenen geroepen om het land te bewaken en zo nodig te verdedigen. Er stonden geweren in een rek bij de deur en op het voeteneinde van hun bed lag een helm. Een maand eerder waren we ook al eens op bezoek geweest in Bergen aan Zee. Toen lag mijn oom in het gebouw van Bio Vakantieoord waarvan het koepelende torentje van verre in het duinlandschap te zien was. De bleekneusjes uit de grote steden werden teruggestuurd naar huis om plaats te maken voor soldaten. Op weg daarheen deden we een wedstrijd met Bello, het stoomtrammetje dat enkele tientallen meters van het fietspad naar de kust pufte op weg van Bergen naar Bergen aan Zee. Wie het eerst bij Bio is! Bello ging aardig hard maar moest stoppen bij de halte De Franschman en daar konden wij een voorsprong nemen die we niet meer prijsgaven.

Oom Dré en de mannen werden overgeplaatst naar Schoorl. Het slapie hoonde: ‘Ja hoor. D’r wordt goed naar ons geluisterd door de legerleiding. Wat een verbetering. Vijf kilometer dichter bij het noorden.’ Het kwam mij goed uit. Het kamp in Schoorl had mijn voorkeur. Een groot voordeel was dat het vlakbij het witte speelduin lag, een vertrouwde plek voor uitstapjes op zomerse zondagen.

De oorlog kwam inderdaad en maakte abrupt een eind aan de leuke zondagmiddagen tussen die aardige Nederlandse soldaten. Ze waren opeens verdwenen. Het straatbeeld werd beheerst door vreemde, vijandige uniformen met intimiderende en bedreigende symbolen. Zelfs in het ziekenhuis was niet te ontkomen aan die aanblik. Ik kwam daar terecht omdat de amandelen eruit moesten. Dat vergde nog een opname van zeker een week. Op de jongenszaal van het Elisabethziekenhuis was de helft van de bedden bezet door Duitse patiëntjes. Sommigen maakten veel kabaal. Vooral mijn buurman liet zich niet onbetuigd. Hij stond voortdurend als een wildeman te springen op zijn bed en lag met enkele landgenootjes urenlang sentimentele heimatliedjes te zingen. Het was niet duidelijk aan welke ziekte hij leed. Ik ergerde me kapot, net als de andere NoordHollandse patiëntjes, vooral omdat we onwillekeurig die jongens beschouwden als vijanden. Tot overmaat van ramp wilde mijn vijandelijke buurman, Otto geheten, vriendje met me worden. Hij was zichtbaar een paar jaar ouder. Hij bestookte me met sympathie, vertelde dat hij van zijn vader lid mocht worden van de Hitler Jugend en beloofde voor mij ook een goed woordje te zullen doen. Als hoogtepunt van zijn aanhoudende vriendschapsoffensief bood hij een zeer persoonlijk geschenk aan uit zijn privécollectie: een granaatscherf. Dat was een geluksteken dat hij van zijn vader had gekregen.

‘Mijn Vati mocht vechten aan het front in het oosten. Daar leven gevaarlijke wezens, minderwaardige mensen die er vies uitzien en die ons willen beroven en vermoorden en onze bezittingen vernietigen. Dat zegt mijn vader en daarom vechten hij en andere mannen als helden in het oosten. Hij is gewond geweest door granaten. Eentje ketste tegen zijn stalen helm. Hij mag als beloning nu in Holland werken. Muti zegt dat het een eer is voor de familie dat hij zo ver van huis voor onze beschaving heeft gestreden.’

Otto had een gemakkelijke prooi aan me. Mijn verweer was gering. Door de operatie kon ik geen geluid voortbrengen waardoor hij kennelijk dacht: wie zwijgt stemt toe. Ik was door de verdoving nog te suf om te reageren, werd moe van al zijn gepraat en viel regelmatig in slaap.

Een stoot tegen het bed wekte me. Het was bezoekuur. De Vati en de Muti van buurjongen Otto waren de eersten. Zijn vader droeg een pikzwart uniform met zilveren epauletten en blinkende bliksemschichten op zijn kraag. Hij hield een glimmend stokje onder zijn arm alsof hij een dirigent was. Hij keek naar het naamplaatje op mijn bed.

‘Je hebt hier een net vriendje, Ottokind,’ meende ik hem te horen zeggen terwijl hij tussen de bedden op een stoel ging zitten. Hij streek mij joviaal over de bol. Achteloos legde hij het stokje en zijn pet op mijn voeteneinde. Het was een glanzende zwarte pet met een onheilspellende doodskop erop die me recht aankeek. Onder het dek probeerde ik met mijn tenen die pet opzij te duwen zodat die enge doodskop me tenminste niet meer kon aankijken. Ik gleed verder naar het voeteneind om de hele pet van het bed te lichten en verdween daardoor met m’n hoofd onder de dekens. Ik was bijna beneden toen het dek opeens werd opengeslagen. Ik schrok me wezenloos en keek recht in het gezicht van muti die me over een wang aaide en me glimlachend ‘süßelein’ noemde. Gelukkig verschenen mijn ouders aan de andere kant van het bed. Mijn vader keek verward naar de eigenaar van de pet en siste : ‘Verrek. Een SS’er. Een hoge.’

De volgende dagen werd er vanuit het belendende bed herhaaldelijk een nieuw vriendschapsoffensief ingezet, ondersteund door Vati en Muti. De SS-vader greep een keer, voor ik het door had, mijn hand en schudde die stevig. Zijn vrouw nodigde me uit te komen logeren zodra we allebei weer genezen waren. ‘Vati werkt in Schoorl en wij wonen daar in een mooie villa bij de duinen. Ons Ottokind heeft een fijne kamer. Dan kunnen jullie daar weer gezellig samen slapen en spelen.’ Zo leerde ik ook m’n eerste Duits.

De logeerpartij is er nooit van gekomen. Ottokind wilde een vriendje zijn maar bleef een vijandje. Ik heb hem nooit meer gezien en nooit meer van hem gehoord; heb zijn achternaam ook niet geweten. Het bleef een van de vele bizarre jeugdherinneringen uit een lugubere tijd. Wel heb ik nog jaren die granaatscherf als een talisman bewaard. Je wist het maar nooit.

Tot… bijna een halve eeuw later een boek verscheen onder de titel Het Kamp Schoorl, geschreven en samengesteld door Albert Boer. Het was met een vloed aan namen, jaartallen, cijfers, feiten en foto’s en door de eenvoud en de nuchterheid van zijn stijl een monumentje en een herinnering aan een SS-concentratiekamp, dat weliswaar het eerste in Nederland was maar toch betrekkelijk onbekend is gebleven. Beruchte kampen als Westerbork, Vught en Amersfoort namen na anderhalf jaar de functie van ‘Schoorl’ over en beklijfden in het oorlogsverhaal sterker als Nederlandse dependances van de hel. Het lezen van het boek verbijsterde menigeen die geen weet had van het drama dat zich had afgespeeld in de lieflijke duinen. Het bladeren door de pagina’s met de foto’s en de onderschriften met namen bezorgde mij een schok van schrik. Die figuur in dat uniform en met die pet, dat smalle gezicht, die arrogante blik, nee, het zal toch niet waar wezen… Maar het kon geen vergissing zijn, het is sprekend de Vati van mijn voormalige ziekenhuisvijandje Ottokind. Het is walgelijk wat Albert Boer op basis van getuigende slachtoffers over hem meldt. Karl Peter Berg blijkt zijn naam te zijn. Hij was de onder-commandant, aanvankelijk met de rang van ss-Hauptscharführer en promoveerde tot commandant in augustus 1941: ‘…Hij deelde klappen uit aan joden en communisten… Berg was een gluiperd. Ik zag eens dat hij door een raam in een barak naar binnen kroop om de gevangenen op iets te kunnen betrappen… Communisme was een onderwerp waar commandant Berg vaak over praatte. Hij begon er te pas en te onpas over te debatteren met gevangenen, maar als hij dacht dat hij het debat verloor, werd hij handtastelijk. Zijn antipathie tegenover communisten liet hij merken in hun behandeling… Mijn schoonvader was een Joodse communist. Al heel gauw in het begin werd zijn bril van zijn hoofd geslagen. Hij kon zonder bril vrijwel niets zien… Berg liet de gevangenen urenlang op appèl staan als er iemand ontsnapt was. Hij dreigde vloekend en schreeuwend dat de vluchteling ter plaatse doodgeschoten zou worden.’

Frau Berg oftewel de Muti die mij ‘süßelein’ had genoemd, blijkt nog een redelijke invloed op hem te hebben gehad. Zij hoorde wel eens geruchten en klachten en besprak die thuis met hem. Als zij in de buurt was, werd er níét geschopt en geslagen. Er is een foto waarop zij staat in een bloemetjesjurk en met haar permanentje naast haar man en een werkploeg. Een ex-gevangene vertelde over een incident waarbij een Feldwebel zonder enige reden een Jood een klap voor zijn hoofd gaf. ‘Ik werd woest, stormde naar Berg omdat ik het niet pikte. Het kon me niet schelen wat de gevolgen zouden zijn. Frau Berg stond er toevallig bij en zei: “Och Karl, dat mag toch niet. Doe er wat aan!” Helaas was zij er niet altijd bij.

Ç

Eind 1941 moet de familie Berg verhuisd zijn naar Amersfoort. Het Polizeiliches Durchgangslager aldaar werd operationeel en Kamp Schoorl werd opgeheven. Berg werd benoemd in de kampleiding van Amersfoort, werd spoedig commandant en liet zich daar van zijn misdadigste kant zien. Een van zijn collega’s was de beruchte beul Kotälla die als specialiteit de kruistrap had; hij schopte zonder reden of aanleiding mannelijke gevangenen net zo lang met zijn laars in het kruis totdat hij zeker wist dat ze nooit meer een normaal seksueel leven zouden hebben. Deze Kotälla was in 1936 in Duitsland al officieel krankzinnig verklaard.

In het informatiecentrum op het terrein van dat voormalige kamp zijn films te bekijken met onthutsende beelden waar doorheen ook vati Berg marcheert. Muti werd er blijkbaar niet meer toegelaten, want de man ging gewetenloos en genadeloos zijn gang. De man die me in het ziekenhuis joviaal over de bol streek, vermoordde er eigenhandig een groep Russische krijgsgevangenen. Hij liet er gevangenen op handen en voeten kruipen terwijl hij schoppend en met zijn zweep slaand over hen heen liep. Hij is na de oorlog in Nederland ter dood veroordeeld en in november 1949 in Amsterdam gefusilleerd.

Wonderlijk hoe het boek mensen uit zo’n verre episode plotseling weer dichtbij brengt. Het roept vragen op. Ottokind, hij blijkt me opeens weer te interesseren. Zou hij inmiddels wel op de hoogte zijn van wat er allemaal gebeurd is? Zou hij nóg zo trots zijn op zijn Vati en hem nog steeds een held vinden? Hoe is het hem zelf vergaan bij de Hitler Jugend? Hij moet inmiddels zeker vijfenzeventig zijn. Ik zou hem er na al die jaren toch heel graag nog eens over willen horen.

Ç

In het Dokumentationszentrum op het Reichsparteitagsgelände in Neurenberg getuigen de door Albert Speer ontworpen onvoltooide, hoefijzervormige Kongreshalle en het stadion op het Zeppelinfeld met de beruchte Führerkansel nog van de grootheidswaan van de nazi’s. De zestig meter brede Grosze Strasze, die tijdens de massabijeenkomsten diende als centrale verbindingsweg en flaneerboulevard, ligt er nog voor een deel. Het plaveisel is redelijk intact en bestaat onder meer uit platen van graniet dat door gevangenen in kampen als Dachau en Mauthausen uit de groeven werd gehakt. De cynische bezienswaardigheden op het elf vierkante kilometer grote Gelände zijn benoemd tot wereldcultuurerfgoed, hetgeen onder meer betekent dat er dus ook niet meer gebombardeerd mag worden. Er is een indrukwekkende permanente tentoonstelling bij wijze van museum ingericht onder de titel Faszination und Gewalt, die herinnert, informeert en waarschuwt. Er zijn veel historische filmbeelden en men ziet daar ook tienduizenden jeugdige bruinhemden voorbij marcheren. Loopt Otto daar misschien tussen? Heeft hij er carrière kunnen maken?

De onverwachte gedachten spelen op tijdens de jaarlijkse herdenking bij het monument van het Kamp Schoorl. Er nemen mensen aan deel die gruwelijke ervaringen hebben en mijn worsteling met een jeugdherinnering kinderspel zullen vinden. Toch schrijf ik die gedachten op. Hoe zou het zijn als ik Otto terugvond en hem uitnodigde de herdenking bij te wonen? Men probeert hier en daar in het land Duitsers als gast te betrekken bij 4 meiherdenkingen. Het stuit vaak op veel verzet. De speurtocht zou bovendien een tijdrovende en hopeloze onderneming worden, zo bleek algauw bij een eerste poging.

De herdenking is nu een intieme gebeurtenis die veel indruk maakt. Onder de brandende zon op een middag in juni staan schoolkinderen uit Schoorl en Groet, overlevenden, nabestaanden, vertegenwoordigers van weerbare organisaties en officiële instanties en bewuste burgers eerbiedig geschaard rond het monument met uitzicht op het weer groen dichtgegroeide dal waar het kamp zich bevond. Ze komen uit alle delen van het land. Verbaasde vakantiegangers fietsen voorbij. Sommigen stappen af en blijven om de hele plechtigheid mee te maken. Anderen kijken eventjes nietbegrijpend om zich heen en rijden aarzelend weer door. De gebeurtenis is niet algemeen bekend. Hoe kunnen argeloze passanten het ook weten? Bij het binnenrijden van het dorp zien ze wel een groot publicatiebord waarop belangrijke lokale evenementen van de maand worden aangekondigd zoals de Dag van de Natte Dweil en de Meidenmarkt. De herdenking van het Schoorlse drama wordt echter niet vermeld.

Ç

Harry Smit opent als vice-voorzitter van het comité Kamp Schoorl de herdenking. Van hem zou je kunnen zeggen dat hij een typische zoon is van het naoorlogse Nederland. Hij draagt een keppeltje en is dominee. Hij is predikant van de Protestantse Gemente te Schoorl, Groet en Camperduin. en beleeft met dezelfde devotie een Joodse eredienst in de synagoge van Middelburg. De wanden van zijn werkkamer vertonen een boeiende afwisseling van judaïca en geschriften uit het christendom.

‘Ik wist niet van het bestaan van het kamp tot ik in Schoorl kwam wonen,’ vertelt hij. ‘Ik heb daarna ontdekt dat er twee neven van mijn moeder gezeten moeten hebben. Mijn moeder was Joods; zij was ondergedoken bij een gereformeerd gezin en trouwde na de oorlog met mijn vader, een gereformeerde man. Voor haar onderduik is geld betaald. Dat heb ik lange tijd ook niet geweten. Het gebeurde wel vaker; er werd in veel gevallen zelfs mee gewoekerd. Mijn moeder leefde als een gereformeerde, maar keerde na de dood van mijn vader toch terug en werd begraven op een Joodse begraafplaats. Zij heeft haar verhaal opgeschreven voor ons, voor de kinderen. Over de twee neven, die ik nooit gekend heb, vertelde zij wel eens: “Zij konden goed imiteren en zongen Franse chansons.” Ik kreeg het gevoel dat ik die neven door haar verhalen toch een beetje leerde kennen. Aan moederskant zijn 22 directe familieleden omgekomen.’

Het lijkt ingewikkeld, zo’n dubbele identiteit, maar Harry Smit zelf heeft het nooit zo ervaren. ‘Natuurlijk draag ik geen keppeltje als ik ’s zondag op de kansel sta. Ik doe dat wel tijdens evenementen met een Joods karakter, bijvoorbeeld als ik met mijn broer in Middelburg meega naar de synagoge waarbij hij zich aangesloten heeft. Ik heb het gevoel als predikant meer mee te brengen. Ik leg veel uit als een verlicht christen die zich ook Joods voelt. Het kan voor anderen verwarrend zijn; ik heb er nooit moeite mee gehad. Het leverde wel eens pijnlijke reacties op; altijd anoniem natuurlijk. Mijn moeder kreeg terwijl zij leefde als gereformeerde, briefjes met teksten als “Vuile jodin. We krijgen je nog wel.” Dat maakte veel indruk op haar. Ik kreeg ze ook wel, vooral in verband met het Midden-Oosten, alsof het iets met elkaar te maken heeft. “We zien het wel aan je neus” bijvoorbeeld, maar ik schudde het gemakkelijker van me af dan mijn moeder. Soms kreeg ik van iemand die heel confessioneel was, te horen: “Jij bent niet mijn dominee.” Dat was onschuldiger. Hij had een vrije keuze; ik ook. Ik heb vaak gedacht dat ze me nog wel eens de kerk uit zouden gooien. Maar toen ik vijfentwintig jaar predikant was, werd ik in ’t zonnetje gezet.’

‘Ook door mijn betrokkenheid bij het Kamp Schoorl is het drama dichterbij gekomen. Ik ben er veel mee bezig en zie elk jaar op tegen de vierde mei. Het is emotioneel, al die aandacht. Ik ga dan liever op reis maar aan de andere kant… ga ik op vakantie, dan pak ik toch een boek in dat er weer over gaat. Ik ben meegeweest op een reis naar Mauthausen, het kamp waar veel gevangenen uit Schoorl zijn omgekomen. Er waren aangrijpende momenten. Er was een oude man wiens vader daar is vermoord. De man beklom drie keer de beruchte dodentrap in de steengroeve. Hij doet dat al jaren. Hij kon het fysiek eigenlijk niet meer aan maar deed het toch, als in een roes. Hij voelde zich verplicht tegenover zijn vader. Bij een volgend bezoek wordt dat een drama.’

Ç

Onder het gehoor van Harry Smit bij het monument bevinden zich eenzame overlevenden van uitgemoorde families. Primo Levi onderscheidde in zijn briljante boeken na de Holocaust de overlevenden al in zwijgers en vertellers. Sommigen praten er gemakkelijk over. Anderen kunnen of willen er liever niet over vertellen. Abraham Wolf Rosenberg is een van hen. Hij declameert het skor, het gebed voor de slachtoffers van de naziterreur zoals hij al jaren doet tijdens de herdenkingen in de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam. ‘Ik doe het op persoonlijke titel,’ is het enige wat hij erover wil zeggen. Hij wordt niettemin welsprekend wanneer zijn stem door het stille duin klinkt. De tekst moet hemzelf ook door de ziel snijden bij de schrijnende opsomming van de ‘Orte des Schreckens’… Mauthausen… Dachau… Buchenwald… Bergen Belsen… Kan ik deze mensen het idee om Berg junior hier uit te nodigen voorleggen? Het lijkt pijnlijk, ook al is hij maar ‘het zoontje van’, zijn naam en verschijning zullen onwillekeurig herinneringen oproepen. Mag ik hun dat aandoen? Schrijver G.L. Durlacher, die in een aantal boeken zijn lot in de oorlog aangrijpend heeft verwoord, gaf als reactie op zo’n plan: ‘Je gaat toch niet bij het gevoeligste moment uit je geschiedenis, waaraan je allemaal ellendige herinneringen hebt, de toenmalige vijand bij het feest betrekken? Dat is een klap in het gezicht van een groot aantal mensen dat nog steeds aan de oorlog lijdt.’

Ç

Het Kamp Schoorl had nog een experimenteel karakter. Dat verklaart wellicht het nog ‘milde’ gedrag van commandant Berg vergeleken met dat in een definitief kamp als Amersfoort. Historicus Hans de Vries van het NIOD, het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, veronderstelt dat de nazi’s in Schoorl probeerden uit te vinden hoe in Nederland grote groepen het beste konden worden opgesloten en hoe de Nederlanders zouden reageren op het bestaan van een concentratiekamp in hun eigen land. ‘Schoorl was een redelijk kamp, relatief gesproken natuurlijk. Het was echter de opmaat voor de dingen die komen zouden. De horror kwam daarna.’ Door het regime niet al te streng te maken hoopten de Duitsers protestacties te kunnen voorkomen en elders in het land kampen in te richten die groter en wreder werden en waar zij hun ware gezicht lieten zien.

Voor een deel van de gevangenen had dat beleid voordelen, hoe cynisch dat achteraf ook moge klinken. De inmiddels 88-jarige ex-gevangene Geertje van der Molen beleefde er in ieder geval een ‘goeie onderbreking van een gevangentijd’ aan. Zij was opgepakt wegens haar werk voor een communistische verzetsgroep en een illegale krant in Groningen, die allebei de naam Noorderlicht droegen. Ze had al vastgezeten in Groningen en in Scheveningen voor zij naar Schoorl werd getransporteerd. ‘Ik zat in een groep van 35 vrouwen en we hadden veel ruimte. Die arme mannen zaten met honderden opeengepakt in de barakken. Het was een mooie zomer en we waren veel in de buitenlucht. Dat was in de voorgaande gevangenissen wel anders. Het klinkt misschien raar, maar het was na de cel in het Oranje Hotel in Scheveningen een gelukkige tijd. Totdat ik na verloop van tijd zag dat de Joodse mannen er op het appèl uit werden gehaald en kruipend de straat moesten vegen met een tandenborsteltje. En zand moesten brengen van de ene kant van het kamp naar de andere en dan weer terug. Toen werd alles opeens anders.’

Vanuit Schoorl kwam Geertje van der Molen terecht in het beruchte vrouwenkamp Ravensbrück waar zij iets unieks beleefde. ‘Ik werd vrijgelaten. Met twee andere jonge vrouwen. Het was uiterst ongebruikelijk om iemand uit een concentratieof vernietigingskamp naar huis te sturen. Ik heb dat geluk gehad doordat twee rechters van de Sicherheitsdienst in Groningen vonden dat wij niet te zwaar gestraft moesten worden. Zij hadden ons al anderhalf jaar vast laten zitten, voerden verzachtende omstandigheden aan en drongen voortdurend aan op vrijlating van de drie meisjes Bollen, Van der Molen en Sprietsma. Die twee SD’ers waren oudere mannen en hanteerden een, voor ons althans, merkwaardig argument. Zij waren bang dat wij tussen de gevangenen in Ravensbrück slachtoffer zouden worden van een Joods-bolsjewistische invloed en bedorven zouden raken. We zijn met een Wehrmachtwagen naar Den Haag gebracht waar we ons moesten afmelden. Die twee SD’-ers zijn helaas verongelukt.’

Geertje van der Molen begon na terugkeer in Groningen onmiddellijk weer te werken voor de illegale krant die toen De Waarheid was gaan heten. In de laatste oorlogswinter ging het opnieuw fout. De twee oudere, bezorgde SD-rechters, die zich een paar jaar eerder om haar zielenheil hadden bekommerd, waren er niet meer en zij werd op transport gesteld, naar zij verwachtte, om gefusilleerd te worden. Met een groep van 116 niet-Joodse vrouwen kwam zij door het gebrek aan vervoer niet verder meer dan Westerbork, dat al een vrijwel leeg kamp was geworden. Zij werd na de oorlog journaliste en werkte voor het communistische dagblad De Waarheid. Maar toen de partijlijn haar niet meer beviel, heeft zij daarmee gebroken. ‘Maar ik schrijf nog steeds. Nu voor mijn kleinkinderen.’

Ç

Ik denk terug aan haar verhaal terwijl de herdenking bij het monument voortgaat. Mirjam Ohringer heeft plaatsgenomen achter de microfoon en begeleidt de kranslegging. Zij is voorzitster van de Stichting Vriendenkring Mauthausen en was initiator van de oprichting van het monument op de plaats van het voormalige Kamp Schoorl. Zij werd in 1924 in Amsterdam geboren als kind uit een Joodse familie die afkomstig was uit Oost-Europa, uit Galicië. Mirjam praat heel gemakkelijk over haar ervaringen en vertelt haar verhalen al tientallen jaren in het Nederlands en in het Duits. In de buurt waar zij opgroeide leidde zij vaak groepen Duitse scholieren rond en volgde zij met hen het pad van Anne Frank naar school. Anne woonde op het Merwedeplein, Mirjam in de Jekerstraat op de hoek van dat Merwedeplein. ‘Ik wees de kinderen op het raam waarachter Anne in 1940 de eerste duitse vliegtuigen zag overkomen en ik wees mijn raam aan. Anne zat in de eerste klas van het Joods Lyceum; ik in de vierde. In de jaren zestig heeft in diezelfde buurt in de Tilexbar regelmatig het Auschwitz comité vergaderd. Ik heb met die mensen veel samengewerkt.’

Ç

Overigens… die Tilexbar was van Lex van Weeren en zijn vrouw Tilly. Lex was musicus en na de oorlog jarenlang dirigent van het City Theaterorkest. Tijdens de oorlog was hij trompettist in Auschwitz. Met het kamporkest moest hij gruwelijke gebeurtenissen muzikaal begeleiden. Hij heeft er zijn leven mee kunnen redden. Tilly en Lex begonnen na de opheffing van het City-orkest hun café; de trompet hing boven de bar als een talisman. ’s Avonds na een voorstelling en zondagsmiddags na een thuiswedstrijd van Ajax streken we, lawaaierig stelletje stamgasten uit het ‘wereldje’, er vaak neer. Bij het eerste borreltje werd het glas steevast geheven in de richting van de trompet.

Ç

Mirjam Ohringer heeft op de ochtend van de herdenking de Groeter School bezocht om met de kinderen te praten over háár ervaringen en wordt bij haar bloemenhulde vergezeld door het meisje uit Groep 8 dat volgens haar de meest indringende vragen stelde: wat was het engste en wat was het ergste dat u hebt meegemaakt? Er waren zoveel enge en erge ervaringen, maar zij hoefde over het antwoord niet lang na te denken.

‘Het engste…,’ vertelde zij de ademloos luisterende klas, ‘dat was in de zomer van ’42, nog voordat ik ondergedoken was. Ik had een werkplek op een afdeling van de Joodsche Raad. Bij welgestelden werden goederen ingezameld voor mensen die gingen “werken” zoals de deportaties nog bedrieglijk werden genoemd. Wij reinigden en repareerden de spullen en organiseerden de uitgifte. Het verschafte mij de gelegenheid om in de stad rond te lopen, illegaal werk te doen, bonkaarten te regelen voor onderduikers en ondertussen uit te kijken naar een goed onderduikadres. De massadeportaties waren op gang gekomen en duizenden joodse mensen hadden al een oproep gekregen. Maar met of zonder oproep, het was overal gevaarlijk. De mensen werden willekeurig ’s nachts uit hun huizen gehaald. Het ging allemaal in nazistijl, met die dreunende en intimiderende laarzen. Het was nergens veilig. Je mocht na achten niet meer buiten zijn en moest dan thuisblijven. Ik sliep vaak op een vreemd adres om maar onvindbaar te zijn. Dat was verboden, maar toch… je probeerde van alles.’

‘Op een gegeven ogenblik zaten we met veertig mensen op onze werkplek. Dat was in een gewoon huis. We mochten daar niet blijven maar deden het toch. We lagen op de tafels en op de vloer, muisstil en in het donker. Na een paar uur hoorden we opeens voetstappen op de trap. De deur zwaaide open. We hielden onze adem in. Ik stikte bijna van de spanning. Ik zag het silhouet van twee grote politiemensen, een lantaarn in de hand. Ik hield m’n hart vast. “Oh,” stamelde er een na een paar seconden. “De deur was niet goed dicht.” Veel Nederlandse politieagenten deden alles voor de nazi’s. Er waren ook goede voorbeelden. Deze twee namen verder geen initiatief en gingen gewoon weer weg. Die nacht… daar moet ik nog vaak aan denken. Dat was het engste.’

En het ergste moest nog komen. Het is moeilijk om kinderen van de eenentwintigste eeuw een idee te geven van de mensonterende gebeurtenissen uit de Tweede Wereldoorlog. Het is ook onvoorstelbaar. Het wordt zelfs voor mensen die de tijd hebben meegemaakt, er nog voortdurend mee bezig zijn en veronderstellen dat zij er veel van weten, steeds onvoorstelbaarder. Mirjam Ohringer bezit nog altijd de overtuigingskracht en het doorzettingsvermogen om de herinneringen levend te houden. Ze vertelt onvermoeibaar haar relaas, kent feilloos nog de data, de plaatsen en de omstandigheden uit het hoofd.

‘Het ergste was… dat Ernst gepakt werd. Op 11 juni 1941. Dat vergeet ik nooit meer. Hij was mijn vriend. We waren zo jong en verliefd; onze liefde heeft niet eens de kans gekregen om op te bloeien. Ernst was van 1917; ik dus van ’24. Hij was een vluchteling uit Duitsland waar hij al anderhalf jaar had vastgezeten wegens verzet. Hij was in 1936 opgepakt nadat hij pamfletten had uitgedeeld voor een station. Iemand die dat zag, heeft hem verraden.’

‘Wij troffen elkaar op de middag van die elfde juni na schooltijd. Ernst was ondergebracht bij welgestelde mensen op het Olympiaplein. Er was die dag in dat gezin een kind jarig en hij kreeg een rijksdaalder om een cadeautje te kopen. Ernst had zich ingeschreven voor een wiskundecursus en vroeg daarom mijn passer te leen. Ik wilde een passer voor hem gaan kopen, als verrassing. We namen afscheid bij de Munt. Hij stapte op de tram naar het Olympiaplein en ik liep terug de Kalverstraat in naar de winkel waar ik de passer voor hem ging kopen. Ik heb hem nooit meer gezien.’

‘In de avond ging het gerucht: “Ze halen jongens van huis.” Ik ben onmiddellijk naar het Olympiaplein gefietst, maar heb het niet meer gehaald. Hij was wel weg maar gewoon door de deur uit te gaan, misschien naar zijn vriend op de Stadionweg. Vermoedelijk is hij op straat opgepakt; dat is onduidelijk gebleven. Een paar maanden later, op 15 oktober, hoorde ik van een jongen die met hem eerder in een opleidingskamp voor vluchtelingen in de Wieringermeer had gezeten: “Ernst stond op de lijst.” Dat betekende deportatie naar Mauthausen, het ergste wat je toen kon overkomen. De jonge mannen die bij de razzia van 11 juni ’41 werden opgepakt, kwamen eerst in Schoorl terecht en werden vandaar getransporteerd naar Mauthausen bij Linz. Op twee na zijn zij daar omgebracht. Daarom ook is Mauthausen “mijn” kamp. Ik lijd al 65 jaar aan Mauthausen. In Schloss Hartheim, een kasteel op veertig kilometer van het concentratiekamp, dat de voormalige keizer Franz Joseph ooit had gebouwd, werd eerder vergast dan in Auschwitz. Het slot was door de keizer bestemd als inrichting voor geestelijk gehandicapte kinderen. In 1939 gaf Hitler enkele nazi-artsen het recht op zulke mensen de “Gnadentod” toe te passen. Daarvoor werd in dat slot een gaskamer gebouwd. De wet werd twee jaar later uitgebreid en gold toen ook voor joden. Schloss Hartheim was een van de zes euthanasieinrichtingen die al jaren vóór Auschwitz gebruikt werden.’

Mirjam Ohringer noemt de beruchte plaats aan de Donau soms Mordhausen, een begrip dat uit de illegale pers stamde. Het was in die dagen het absolute schrikbeeld. Na de oorlog kreeg zij van de jongere broer van haar vriend Ernst nader bericht over de dood van haar geliefde. De oorzaak was dysenterie of zo. De nazi’s gaven het een naam maar het was gewoon moord. ‘Auf der Flucht erschossen’ luidde de officiële lezing. Mirjam dook korte tijd later onder bij een gezin in de Langedijk, in Oudkarspel. Ze wilde eerst niet onderduiken omdat zij dan geen verzetswerk meer kon doen. Er waren meer Joden in het verzet dan wel eens wordt verondersteld. Anders dan in landen als Frankrijk en België, waar uitgesproken Joodse verzetsorganisaties actief waren, gingen zij in Nederland op in groepen waardoor het waarschijnlijk minder opviel. Het werd echter te gevaarlijk. Veel familieleden van Mirjam hebben de oorlog niet overleefd. ‘Er was geen tijd voor rouw en geen gelegenheid om afscheid te nemen. Maar het gaat nooit weg. Het leeft altijd. Ik praat veel en mijn verhaal is nooit een geleerd lesje. Er komt steeds iets anders boven. Daarom heb ik geen moeite met het vertellen.’

De schuin als een kleine duinwal oplopende aarde rond het monument is inmiddels bedekt met bloemstukken, kransen en boeketjes. Linten, kaartjes en met de hand geschreven briefjes vermelden wie er herdenken en wie er herdacht worden. Mirjam kondigt de laatste van de lange rij aan, een eerbetoon zonder naam maar met de woorden “Nooit vergeten”. Een dame in een zwart mantelpakje schrijdt alleen naar voren, legt eerbiedig de bloemen neer, strijkt het lint glad, buigt even, loopt terug en neemt weer plaats naast een oudere heer. Hij is haar vader, de 89-jarige Charles Kok uit Zutphen. Zij deed dat voor hem. Hij kan het zelf niet meer aan. Toen de stilte en de emotie van de herdenking enige tijd achter ons lagen, vertelde hij de reden van zijn aanwezigheid, evenwel met een dagenlange onderbreking. ‘Ik doe het voor mijn broer, voor mijn vijf jaar jongere broer Bernard. Officieel heette hij Barend. Hij werd op 11 juni 1941 in Amsterdam opgepakt toen hij aan het wandelen was met zijn meisje Sonja Uiekruier. Hij werd naar Schoorl vervoerd en vervolgens naar Mauthausen. Een paar maanden al na zijn onvrijwillige vertrek uit Nederland, op 25 augustus, stierf hij daar. Dat was geen natuurlijke dood. Toen onze moeder in de oorlog bericht kreeg van zijn overlijden, wist zij gelukkig niet precies hoe Bernard aan zijn einde was gekomen. Sinds kort weet ik dat wel: vermoord door de Duitsers. Mijn oom Lion heeft dat destijds nog op de grafsteen van mijn grootmoeder laten zetten en dat gold voor alle familieleden die ons waren ontvallen in de oorlog. Maar ik vertel liever over een paar weken verder als u het goed vindt. Ik ga op reis. Mijn zoon Henk vroeg mij of ik eens in Mauthausen wilde gaan kijken. Ik zal een verslag schrijven van mijn bezoek en stuur u dat toe.’

Ouderwets over de post en volgens afspraak arriveerde het eind augustus 2006. Ik citeer uit zijn ‘Kort verslag van een bezoek aan Mauthausen’: … ‘een groot deel van het kamp staat er nog. De “gevangenen” sliepen met meerderen in één stapelbedachtige bedbak. Men moest er naakt rondlopen en slapen en kreeg nauwelijks iets te eten… vel over been… Wij hoorden dat de gemiddelde levensduur er twee maanden was. Men werd er doodgewerkt. Ik zag er nog een gaskamer, ovens en andere afschuwelijke voorzieningen. De schoorstenen waren me al snel opgevallen… Bij het Joodse monument hebben we de steentjes neergelegd die ik had meegenomen uit Putte waar mijn en Bernards grootvader begraven ligt. Bij het Nederlandse monument lazen we de naam van Bernard die officieel Barend Kok heette. Vlak onder zijn naam ook die van Leo, onze neef, een zoon van oom Lion… Hun werk bestond uit hakken in de granietgroeve en het de hoge moeilijk begaanbare trappen opsjouwen met de brokken steen. Velen vielen met stenen en al van de lange steile trap. Hele groepen vielen soms. Mensen lieten zich ook vallen. Wat was hun vooruitzicht? Af en toe lieten de bewakers de gevangenen elkaar van een steile wand duwen. Die noemden zij parachutisten zonder parachute… Als je in Mauthausen loopt denk je: hebben die SS’ers hier ook gelopen, gezeten, gezopen? Bij een kerk in het dorp, zo vertelde mijn zoon, staat wat verstopt een ander gedenkteken: voor de militaire helden die in de Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen. Dat voelt heel vreemd… Nu heb ik het dus gezien, Mauthausen waar mijn broer werd vermoord en geen graf kreeg. Het was op de dag af precies 65 jaar nadat Bernard er is omgebracht.’

Ook mensen als Charles Kok die lang in de anonimiteit verkeerden met hun ervaringen, leer ik kennen bij de herdenking van het Kamp Schoorl. Het evenement is meer dan een herdenking; het is een ontmoetingsplaats in een serene sfeer en een harmonieuze stemming. Er ontstaat een warm wij-gevoel tussen jong en oud, tussen slachtoffers en nabestaanden, tussen mensen van toen en mensen van nu. Dat neemt alle twijfel weg: het is géén goed idee om Ottokind hierbij uit te nodigen Maar mocht ik hem ooit toch op het spoor komen en ontmoeten, dan zal ik hem in ieder geval dit boek geven.