Hanny Alders

Roman over de ondergang van de Tempeliers

PixelPerfect Publications | Den Haag

VOOR BOB, BEATRICE EN LISETTE

INTRODUCTIE

Non nobis, de omvangrijke historische roman over de ondergang van de tempelorde, is het literaire debuut van Hanny Alders. Zij plaatst de lezer in het jaar 1307, als tempelridder Richard de Bastaard onder mysterieuze omstandigheden Londen verlaat en zich naar Frankrijk begeeft, waar de sluwe Franse koning, Philips de Schone, de tempelorde beschuldigt van ketterij. De titel van het boek is ontleend aan het devies van de Tempel: 'Non nobis, non nobis, Domine, sed numini tuo da gloriam - niet ons, niet ons, Heer, maar U zij de glorie' Onder dit devies gaven de tempelridders eens hun leven voor het behoud van het Heilige Land, niet om persoonlijke roem te verwerven, niet om zichzelf te verrijken, maar uit pure devotie.

Met dezelfde opofferingsgezindheid en zelfverloochening zet Richard de Bastaard zich in om de orde van de ondergang te redden. Tegelijkertijd op zoek naar hel geheim dat de Tempel bewaart over de waarheid rondom zijn geboorte, wordt Richard in zijn strijd niet alleen geconfronteerd met de Franse koning, de slappe houding van paus Clemens V, met edelen en geestelijken, maar ook met zijn eigen broeders én drie vrouwen, die hem elk op hun eigen manier begeren. Als deze strijd ten slotte gestreden is en hij daar lichamelijk en geestelijk gehavend uit verrijst, heeft hij weliswaar gevonden wat hij zocht, maar blijkt het voor veel dingen te laat te zijn.

Al op de middelbare school werd de belangstelling van Hanny Alders (Rotterdam 1946) gewekt voor geschiedenis en met name voor de middeleeuwen. Maast geschiedenis ook de literatuur, de kunst, oude handschriften (ze kalligrafeert zelf) en de muziek van de middeleeuwen (die ze ook beoefent). In 1975 las de schrijfster in het vierluik van Thomas B. Costain over het Engelse koningshuis der Plantagenets een fragment van een paar bladzijden over het proces tegen de tempelorde. Ze voelde sympathie voor de zwakste partij, de 'underdog' en werd geïntrigeerd door deze episode van de geschiedenis, die in Nederland niet algemeen bekend is. Zo werd het idee voor een roman geboren - aanvankelijk een emotionele uiting, later een meer beredeneerde drijfveer: het verhaal van de ondergang van de Tempel in een zodanige vorm te gieten dat het voor een breed publiek bereikbaar zou worden.

INLEIDING

Vanaf het begin onzer tijden is het Midden-Oosten het middelpunt geweest van bloedige geschillen en het toneel van voortdurende oorlogen en dat is het nog steeds.

De gewelddadige geschiedenis van dit gebied bereikte een hoogtepunt in de middeleeuwen, toen horden kruisvaarders ten strijde trokken omdat het Heilige Land bevrijd moest worden van de ‘ongelovigen’. Het gevolg was een reeks bittere gevechten, waarin koningen en edelen een grote en onvergetelijke rol speelden. Wie kent ze niet?

Zelfs zij die weinig belang stellen in geschiedenis, zullen namen als Godfried van Bouillon, Richard Coeur-de-Lion (Leeuwenhart), Saladin, Friedrich Barbarossa en Lodewijk IX de Heilige herkennen.

Namen die onverbrekelijk verbonden zijn met de drie grote militaire religieuze orden: de Duitse orde, die de ziekenverzorging op zich nam, die van de tempeliers, die de pelgrims en het Heilige Land zelf beschermden, en die van de hospitaalridders, die als taak de ziekenverzorging hadden alsmede de wapendienst. Beide laatste orden - voluit genoemd de arme ridders van Christus en de Tempel van Salomon, en de ridders van het Hospitaal van Sint-Jan (de heilige Johannes) - bevochten de mohammedanen en anderen met even grote heftigheid. Maar ze hadden ook onenigheid met elkaar en met de kruisvarende prinsen die hun hulp inriepen.

De tempeliers in het bijzonder onderscheidden zich door hun moed, hun devotie en hun strenge discipline. Ze namen deel aan de meeste veldslagen, ook wanneer zij het niet eens waren met de te volgen strategie, ze vochten in de voorste gelederen en waren altijd de laatsten die zich terugtrokken. Zó geloofden ze hun weg naar de hemel te plaveien - met de lijken van moslims. Talrijk ook waren de verminkte lichamen van hun broeders, die door de uitgeputte, zonverbrande ridders in de woestijngrond werden begraven.

Bewonderd als zij waren door degenen die in hun - ook niet altijd even veilige — vaderland waren achtergebleven, ontvingen zij talloze schenkingen, landgoederen en privileges. Ze bouwden sterke forten, bestuurden hun domeinen met strakke hand, zodat die daardoor nog meer rijkdommen opleverden en investeerden hun geld weloverwogen: ze beleenden het tegen rente als enige christenen die het voorrecht genoten dit te mogen doen. Ze verleenden hypotheken om pelgrims in staat te stellen hun bedevaart naar het Heilige Land te bekostigen. Ze vonden de wisselbrief uit, hielden een rekening-courant bij voor vorsten en edelen en bekleedden hoge posten als financiële adviseurs. In hun gewelven bewaakten ze de kostbaarheden van edelen, waaronder ook de schatkisten en kroonjuwelen van koningen. Kortom, ze functioneerden als moderne bankiers. Daarnaast begeleidden ze geld- en waardetransporten, inden belastingen en hielden de wegen van Europa vrij van gespuis.

Zo bereikte deze kloosterorde, die in 1129 door negen edelen was gesticht, aan het einde van de dertiende eeuw het toppunt van zijn rijkdom en macht. De kruistochten waren voorbij, het Heilige Land was verloren. De tempelridders trokken zich terug in de zeven provincies waarin het bestuur van de Tempel in Europa verdeeld was: Frankrijk, Engeland, Poitou, Aragón, Portugal, Hongarijë en Apulië (Zuid-Italië).

Het opperste gezag van de orde berustte bij de grootmeester, die op Cyprus verbleef. Onder hem stonden de commandeurs der provincies, ook wel meesters genoemd. Daaronder volgden de commandeurs van de meer dan negenduizend hoven en grote tempelhuizen of commanderijen. Zij beheerden de forten, domeinen en boerderijen van de Tempel en voerden het bevel over de ridders, sergeanten en serviënten, broeders die belast waren met huishoudelijke werkzaamheden en het werk op het land. Visiteurs van de orde reisden de commanderijen langs om die te inspecteren en brachten rapport uit aan de meesters.

Allen droegen het habijt van de Tempel met het rode gebekte kruis op de borst en op de rug - de officieren en ridders een habijt van witte stof en de riddermantel of chlamyde met het rode kruis op de schouder, de anderen bruine of zwarte frakken. Ze waren gebonden aan de strenge klooster- voorschriften die de heilige Bernardus van Clairvaux hen had gegeven, vastgelegd in de regels. Bij hun intreding legden ze de kloostergelofte af van gehoorzaamheid, armoede en kuisheid.

De dertiende eeuw ging over in de veertiende; de tempeliers bestuurden nu een financieel imperium; koning Edward 1 van Engeland, de rechtvaardige, de laatste kruisvaarder-prins en ‘Moker van de Schotten’, lag op zijn sterfbed in Carlisle. De tweede Edward, zijn op pleziertjes beluste zoon, jong, onstabiel en licht te beïnvloeden, nam zijn plaats in. In Frankrijk zwaaide een andere koning de scepter. Bejaard, ervaren en sluw had hij toegekeken en geduldig gewacht tot de tijd rijp was om zijn komplot ten uitvoer te brengen, een paus te bedreigen, de weg te banen voor zijn geweldige coup, om ten slotte de rijkdommen te grijpen die altijd binnen zijn bereik hadden gelegen en toch zo onaantastbaar waren.

Hij was de vierde Filips van zijn dynastie en had als bijnaam de Schone. Schoon? Zijn haar was blond en dat schijnt alles te zijn geweest wat er voor schoons aan hem was, want historici beweren dat hij met zijn ronde gezicht op een hoornuil leek.

Hij was het die de macabere dans om de Tempel inleidde, hij was het die alle passen en bewegingen dicteerde en tot en met de laatste maat beheerste.

I – De Bastaard van de Tempel

OKTOBER 1307 - DECEMBER 1308

Als u mij zou vragen in de volledige betekenis van het woord de ‘Dies Nefastus’ van de geschiedenis te citeren, zou ik aan niets anders kunnen denken dan aan de dertiende oktober 1307.

DÖLLINGER - DER UNTERGANG DES TEMPLERORDENS

Mijn zoon, eens heb ik je verteld dat donder en bliksem Gods hemelse toorn zijn, en dat regendruppels de tranen zijn van engelen, die schreien om de slechtheid van de mensen. Als dat werkelijk waar was, dan zouden onze steden en dorpen reeds lang door de regen over- spoeld zijn, want er is meer kwaad in deze wereld dan jij kunt dromen.’ De woorden van de oude tempelier, Thomas of Lincoln, klonken nog na in Richards oren en het scheen alsof hij de benige hand weer zijn haar voelde strelen.

Thomas was eens een gevreesde vechtjas, een van de veteranen die Saint- Jean-d’Acre verdedigden, het laatste steunpunt van de christenen in het Heilige Land. Maar de jaren hadden hem veranderd in een wijs man die dacht en droomde en het geweld niet meer zocht. Hij was erg gesteld op de jongeman die hem als achtjarig kind was toevertrouwd. Dat was nu vijftien jaar geleden. Hij behandelde hem zoals hij zijn eigen zoon behandeld zou hebben en leerde hem paardrijden, lezen en schrijven en een zwaard hanteren. Hij liet hem oefenen zoals alle tempelridders geoefend werden: door bittere ervaring, maar zijn hart bloedde als zijn pupil vanwege de een of andere ongehoorzaamheid door de meester gegeseld werd, vastgebonden aan een van de glanzende pilaren in de kapel naast de ronde kerk. Hij had hem liefdevol opgevoed en getracht iets van zijn wijsheid, opgedaan door ervaringen in zijn eigen turbulente leven, in dat blonde hoofd over te brengen. Natuurlijk hoopte Richard zijn bedrevenheden eens in praktijk te brengen tegen de ongelovigen, maar de kruistochten waren voorbij, het Heilige Land was verloren. Hoewel de stemmen van tempeliers en monniken van andere kloosterorden uit de hele christenheid nog steeds riepen om een volgende kruistocht om het Heilige Land te heroveren, ontblootten ze niet langer hun zwaarden in ver weg gelegen landen. Daar waar hun ernstige gezichten verbrand waren door de genadeloze zon en de hete woestijnwinden, in naam van de Heer.

Nu werd hun financiële imperium bedreigd. Maar verblind door trots en zelfvertrouwen haalden de tempelridders binnen de veilige ommuringen van hun domeinen de witgemantelde schouders op voor de geruchten die op het continent de ronde deden.

Thomas of Lincoln deed dat niet. Hij won voorzichtig informatie in en krabde zich op zijn kale kruin met een zorgelijke blik in zijn kalme grijze ogen. Hij uitte zijn gedachten niet, want niemand zou hem geloven. Tot die zachte nazomerdag in oktober aanbrak, toen hij Richard ontbood op het terras dat uitkeek over de Thames en hij rustig, zonder een spoor van emotie, zei: ‘Ridder, uw leertijd is voorbij. Uw tijd is gekomen om ons te verlaten.’

Maar in plaats van hem met een opdracht naar een andere commanderij te sturen voegde hij er wat minder stram aan toe: ‘Je moet gaan, mijn zoon, zo heeft de meester het besloten. Neem van je drie paarden degeen die je het liefst is en zoek een andere heer om te dienen. Gebruik je zwaard alleen om je heer te beschermen en laat geen schandvlek het edele lemmet bezoedelen. De wereld zal je meer leren dan wij gedaan hebben, zij het niet altijd even deugdzaam. Vertel echter nimmer aan iemand dat je hier bent opgegroeid en eens een ingewijd ridder was. Bewaar je geheim en het onze. Misschien zul je eens begrijpen waarom, en God danken dat je zweeg. Hier zijn wat kleren en een beurs gevuld met goudstukken. Ga nu, met Gods liefde.’

Op zijn schoot lag een bundeltje kleren en de hand, die de beurs aanreikte, beefde licht. Vijftien jaren van scherpe terechtwijzingen en wijze lessen hadden Richard geleerd dat wanneer Thomas of Lincoln geen verdere uitleg gaf voor zijn bevelen het zinloos was verder nog iets te vragen. Bovendien verplichtte de strenge discipline van de Tempel hem te gehoorzamen, of hij het ermee eens was of niet, als hem de beweegredenen al kenbaar gemaakt werden. Kadaverdiscipline - het woord was een uitvinding van de heilige Bernardus van Clairvaux zelf, die de tempeliers hun regels had gegeven: gehoorzaam als een kadaver - een lijk spreekt immers niet tegen.

Dus hoorde Richard de woorden zonder tegenwerpingen aan en aanvaardde die, hoewel hij het gevoel had dat de wereld boven zijn hoofd ineenstortte. Hij viel op zijn knieën, nam de rechterhand van de oude man in zijn beide handen en drukte zijn lippen hard tegen de perkamentachtige huid. Op dat moment keek Thomas of Lincoln droevig naar de koele druppels, die uit een paar verdwaalde wolken neerdaalden op de rustig stromende rivier. Hij sprak woorden die Richard de volgende uren niet uit zijn gedachten kon verbannen; nog één maal streelde hij de blonde lokken die het gebogen hoofd bedekten als een vader die zijn zoon de zegen geeft. Daarna verliet Richard het terras met een brede zwaai van het witte kleed, dat hij met zoveel trots gedragen had, het terras met de stenen bank en de oude man die de schijn bewaarde kaarsrecht te zijn ondanks zijn gebogen rug.

Met automatische bewegingen raapte hij zijn schamele bezittingen in zijn cel bijeen, zadelde de zwarte ruin Pelgrim en bracht zijn pakpaard in gereedheid. Werktuiglijk controleerde hij zijn uitrusting en laadde die systematisch op het paard: één stel onderkleding, een overkleed, diep ingesneden met een v-hals, twee mantels, de één voor de zomer de ander voor de winter, drie lakens, een lijkwade, twee handdoeken - hij aarzelde, pakte tóch de wapenrok van witte stof, bezegeld met het rode kruis en stopte deze in de bagagezak. In de koperen zak deed hij zijn maliënkolder, maliënkousen, helm, maliënkap en de wijde mantel die hij paardrijdend over zijn wapenrusting droeg om deze tegen de hitte van de zon te beschermen. Verder een kookketel, een schaal om de gerst voor zijn paard af te meten, een broodmes, een zakmes, twee nappen, twee kruiken, een paardedeken, een matras en een kleine tent. Van zijn wapens bevestigde hij het houten schild, omrand met koper en versterkt met metalen plaatjes, en ook zijn lans aan zijn pakpaard. Hij gordde zijn zwaard om en ook de dolk en de Turkse strijdkolf stak hij bij zich. Ten slotte bracht hij een half uur door in de Temple Church, in gebed zoekend naar een verklaring voor zijn plotselinge gedwongen vertrek, vooral ook zoekend naar steun en troost, maar hij kwam niet verder dan dertien pater-nosters.

Daarna reed hij door de Temple Lane en onder de poort door, een laatste vaarwel glimlachend naar het banier met de zwarte en witte velden, waarboven en onder het devies van de orde geschreven stond: ‘Non nobis, non nobis, Domine, sed nomini tuo da gloriam!’ (Niet ons, niet ons, Heer, maar U zij de glorie!), het vaandel dat de Beau- séant genoemd werd.

Richard reed zonder te weten waarheen. Van één ding was hij zeker: hij moest Londen voorlopig zo ver mogelijk achter zich laten. Hij reed op zijn gemak de weg af in zuidelijke richting. De zon scheen helder, de wind streek langs zijn wangen en deed zijn paard briesen van plezier. De beboste heuvelruggen aan beide zijden van de weg waren al aan het veranderen in een lappendeken met schakeringen van rood, geel en bruin met nog grote plekken groen ertussen. De bladeren vielen vroeg dit jaar. Richard haalde diep adem en met een zucht blies hij zijn adem langzaam weer uit. Hij voelde zich plotseling verschrikkelijk alleen en vroeg zich af of hij eigenlijk blij moest zijn met zijn zojuist verworven vrijheid. Wat moest hij ermee beginnen? Een onaangenaam gevoel van leegte en onzekerheid bekroop hem terwijl hij zich realiseerde dat hij nauwelijks ooit alleen geweest was. Niet binnen de muren van de Tempel en zeker niet daarbuiten. Had hij zich niet altijd in het gezelschap bevonden van zijn broeders? Een tempelier ging nooit alleen. Ook na het avondmaal, als er geen woord meer gesproken mocht worden, had hij zich vergezeld geweten van een ander. Zelfs in zijn cel, die hij gedeeld had met een broeder, zodat een ieder de ander voor een misstap zou kunnen behoeden.

Vrijheid. . . wat een vreemd woord. Hij had zich in de Tempel nimmer van die vrijheid beroofd gevoeld hoewel hij nooit had kunnen gaan en staan waar hij zelf wilde. Zijn hele leven kende hij niets anders dan de Tempel van Londen, van de tijd dat hij er als kleine jongen de varkens hoedde tot de dag waarop hij ingewijd werd tot ridder.

Waar moest hij heen? Hij had geen vrienden, geen verwanten, niets of niemand buiten die grijze muren. ‘U die afstand hebt gedaan van uw eigen wil. . .’, zo begonnen de regels van de Tempel die iedere dag tijdens het avondmaal werden voorgelezen. Er bestond eenvoudig niet zoiets als weigeren de bevelen van de Tempel op te volgen, hoe graag hij ook had willen blijven.

Wat onzeker dacht hij nu pas terug aan wat de oude tempelier zei na die woorden die steeds bij hem bleven hangen en aan dat ogenblik waarop de hand van Thomas nog op zijn hoofd rustte.

‘. . .maar er is een zwartere wolk die dreigt van overzee, een storm die vele oude bomen zal ontwortelen, een storm zó hevig dat ook de jonge berk, hoe sterk en buigzaam ook, geveld zal worden door het brute geweld - tenzij wij hem bijtijds ontgraven en verplaatsen.’

Het was alsof Thomas hardop in zichzelf had gesproken, maar Richard wist wel zeker dat hij hem iets wilde zeggen wat hem eigenlijk niet geoorloofd was. Diepe rimpels groeven zich in zijn voorhoofd en hij vergat zijn paard aan te sporen, zodat het direct verviel in stapvoets. Wat bedoelde Thomas met zijn beeldspraak? Een storm van overzee. . . Hij wist dat in Frankrijk geruchten de ronde deden dat de orde vervallen zou zijn tot ketterij en duivelverering en dat een gewezen tempelbroeder zelfs bekentenissen van dien aard zou hebben afgelegd. Zou Thomas daar werkelijk geloof aan hechten? Zou de kerk zulke beschuldigingen serieus nemen? Wat wist hij verder van Frankrijk? Alleen wat hem via de rapporten van de Tempel bereikt had: dat de Franse koning, Filips IV, bijgenaamd de Schone, uitzonderlijk hoge belastingen hief van de geestelijkheid, wat de oorzaak was geweest van de beruchte strijd tussen Filips en paus Bonifatius VIII, nu al jaren geleden, waar nog steeds over gesproken werd omdat Filips alsnog in het gelijk gesteld wilde worden en de paus postuum tot ketter wilde laten verklaren. Hij wist dat de koning het vorige jaar de joodse geldschieters in zijn rijk liet arresteren en al hun geld en goederen confisqueerde; dat hij eerder al de Lombardische bankiers te grazen nam. Hij liet nieuwe munten slaan en devalueerde de oude met tweederde, een maatregel die de woede van zijn volk wekte en hem de bijnaam ‘valsemunter-koning’ opleverde. De roerige Parijse burgers vielen hem op een dag zelfs aan, zodat de koning de wijk moest nemen achter de veilige muren van de Parijse vestiging van de Tempel. En dat alles omdat hij vrijwel voortdurend financieel aan de grond zat door zijn oorlogen en door het kostbare apparaat van ambtenaren dat zijn macht ten uitvoer legde. Wat had de Tempel van zo’n koning te verwachten? Als dat de storm was die Thomas bedoelde en hijzelf de jonge berk die daarom bij de wortels moest worden uitgegraven en verplaatst – naar waar? Er waren andere ridders, even jong als hij: Edward of Kimbolton, John de Braose en Lawrence de Toeni. Waarom juist hij? Moest hij, een tempelridder, uit de weg gaan voor een naderend gevaar? Of was dit een soort proef die hij moest afleggen? Als hij die proef doorstond, zou hij dan ooit door de Tempel teruggeroepen worden?

Hij bracht met een ruk aan de teugels zijn paard tot stilstand en leunde licht voorover, beide handen steunend op de voorboom van het zadel.

Pelgrim boog zijn hals en proefde van het gras dat langs de weg groeide. Richard zuchtte. Er was geen weg terug naar de Tempel, niet nú. Maar nee, hij kón de rol van lafaard niet spelen, zijn hele ziel verzette zich ertegen. Liever nog zou hij het gevaar tegemoettreden. Zijn mond plooide zich tot een verbeten grijns. Was dat niet wat de Tempel altijd had gedaan? Waarom ook niet? Hij keerde zijn zware strijdros resoluut in oostelijke richting en spoorde hem aan tot volle galop.

Een uur voor zonsondergang bereikte hij Sandwich, een welvarend stadje dat, zelfs nadat de nauwe straten en kaden door de duisternis waren omhuld, nog een en al bedrijvigheid was.

Richard zocht zijn weg naar een herberg en zag erop toe dat Pelgrim goed gestald werd voor de nacht. Hij klopte het paard op de hals en beende weg naar de ingang van The Bell.

Met een beetje onwennig gevoel stapte hij over de drempel, licht bukkend om zijn hoofd niet te stoten tegen de lage deuropening, en overzag de slecht verlichte ruimte met gemengde gevoelens. Hij was nog nooit eerder in een dergelijke gelegenheid geweest. De kapittelzalen en domeinen van de tempeliers waren immers zo talrijk dat hij op zijn weinige tochten nog nooit te ver van een ervan verwijderd was geweest om ergens anders de nacht te hebben moeten doorbrengen. Ergens anders betekende dan doorgaans een klooster, omdat de ridders ‘slechts bij mannen van de beste naam’ onderdak mochten zoeken.

Er hing een zware lucht van gekookte vis, schapevlees en bier. In zijn verbeelding kon hij het schallen van een hoorn in de New Temple horen, waarvan hij wist dat het al een uur geleden geklonken moest hebben, om de tijd aan te kondigen voor de eenvoudige collatie van de ridders. Maar hij was nu niet daar, en hij miste de prikkelende geuren van exotische specerijen en kruiden.

Pas toen de waard met een lichte buiging op hem afkwam en beleefd naar zijn wensen informeerde, realiseerde hij zich dat de wereldlijke kleding die hij droeg hem het voorkomen gaf van een man van zeker gewicht, in ieder geval van adel. Hij werd naar een plaats aan de tafel geleid, een weinig verwijderd van de andere gasten die de ruimte reeds in beslag namen.

‘Iets te eten en een slaapplaats,’ antwoordde hij eenvoudig. Spoedig werd hem een kom met het stomend voedsel voorgezet, vergezeld van een homp brood en een mok bier. Hij at zwijgend, zoals zijn gewoonte was, zijn ogen gericht op de ruwe inkervingen in het hout van het morsige tafelblad. Hij voelde zich verloren, onzeker en eenzaam en dat was een vreemde gewaarwording. Het drong nu pas tot hem door hoe zeker en veilig zijn bestaan binnen de bescherming van die unieke gemeenschap, de broederschap van Christus’ soldaten, geweest was.

De waard, die het vet van de tafel veegde met een vieze lap, bracht hem terug naar de werkelijkheid.

‘Wenst u gezelschap voor de nacht, heer?’

Aanvankelijk werd Richard verrast door de vraag en hij keek met een blik vol twijfel naar het gezelschap dat in de gelagkamer vergaard was. Een paar mannen lagen achterovergeleund tegen de muur, volgeladen met drank. Anderen waren in een heftig dispuut gewikkeld over vrouwen, het weer, de zee, of het werk van die dag, terwijl drie dienstmaagden zich om hen heen bewogen. Ze deden weinig moeite de gretige handen van een paar aangeschoten jongelui te ontwijken. Soms droegen de meiden meer dan zes drinkbekers tegelijk.

Richard stond op het punt met lichte spot op te merken dat hij al ruimschoots voorzien was, denkend aan de vredige stilte van de refter waar slechts handgebaren werden gebruikt om zijn wensen kenbaar te maken en alleen de stem van de monnik die de regels voorlas de stilte verstoorde, toen de waard, de richting van zijn blik volgend, eraan toe voegde: ‘Ik kan voor een vrouw zorgen die u meer zal aanstaan dan die daar.’ Hij maakte een beweging van zijn duim naar de grappenmakers.

‘Gods hart! Een vr. . . ’

Richard staarde de waard geschrokken aan, maar hij hield zich nog net op tijd in. In zijn gedachten zag hij de licht cynische trekken van Lawrence de Toeni, met wie hij de laatste jaren zijn cel had gedeeld.

‘Een vrouw naar mijn smaak is hier in de wijde omtrek waarschijnlijk niet te vinden, beste vriend,’ zei hij droog, ‘maar vertel me liever of je weet of er binnenkort schepen afvaren naar Frankrijk.’

‘Ah, dus u heeft haast. Dat is jammer,’ zei de waard, met spijt denkend aan zijn aandeel in de verdiensten.

‘Wat krijgen we nou, vindt u de dames niet mooi genoeg, heer?’ riep een van de jongemannen aan de tafel, terwijl hij een dienstmaagd in het achterwerk kneep. Onder grote hilariteit gaf hij haar een flinke zet zodat ze bijna over de tafel duikelde waar Richard zat. Ze bood hem een groots uitzicht op haar diep uitgesneden lijfje, terwijl ze met beide handen op de tafel steunde, voordat ze zich oprichtte en haar handen aan haar rok afveegde.

‘Hou je gemak,’ gromde de waard, terwijl hij het meisje naar de keuken duwde. Hij draaide zich weer om met een grijns naar Richard en een ruk van zijn duim over zijn schouder.

‘Let maar niet op hem. Hij heeft zitten drinken als een tempelier.’ Richards gezicht vertrok bij die opmerking. ‘Hoe zit het met die schepen?’ drong hij aan, in een uiterste poging zijn verwarring te verbergen.

‘Laat eens kijken - er is een goeie schuit die overmorgen vertrekt als de wind gunstig is. U kunt de schipper waarschijnlijk in de Salutation vinden.’

‘Mooi!’ riep Richard uit en drukte een geldstuk in de hand van de ander, stond op en verliet opgelucht de herberg.

De volgende dag woonde hij de mis bij in Saint Clement’s Church. Het weer was redelijk goed. Hij scheepte diezelfde avond nog in en keek geboeid naar het inladen van de vracht bij het licht van toortsen. Het schip voer af bij het aanbreken van de dag en spoedig wakkerde een stevige noordwestenwind aan tot een loeiende herfststorm. Hij was behoorlijk zeeziek, wenste vurig dat hij Engeland nooit had verlaten en vervloekte zich tegelijkertijd om zijn zwakheid. Hij vroeg zich met een vleugje jaloezie af waarom de golven geen effect hadden op Pelgrim.

In de nacht van de dertiende oktober voer het schip binnen in Le Tré- port. Er viel een onaangename motregen, en de indruk die Richard van Frankrijk kreeg toen hij de volgende ochtend uit het raam keek van de herberg waar hij geslapen had, was vrij somber en weinig inspirerend. Het was beter om op weg te gaan naar de dichtstbijzijnde commanderij, dacht hij, en hij ontbeet haastig.

Eenmaal op weg naar Rouen concludeerde hij met een tevreden glimlach om de lippen dat het beslist een heel stuk beter was een paard onder je te voelen dan het dek van een deinend schip. Ondanks de druilerige regen steeg zijn stemming geleidelijk, zelfs Pelgrim brieste vrolijk en schudde zijn natte manen.

Het was een korte rit en even na het middaguur bereikte hij Rouen. Zelfs voordat hij de stadspoort was gepasseerd, bemerkte hij dat er iets bijzonders aan de hand was. Eenmaal binnen de muren bleek de opwinding nog groter te zijn dan het lawaai hem op een afstand deed vermoeden. Richard liet zich mee voeren door de stroom burgers die zich door de nauwe straten voortstuwde.

‘Wat is er aan de hand?’ schreeuwde hij boven het lawaai uit naar iemand die naast hem liep.

‘Ze zijn gevangen genomen!’ antwoordde de ander in het Normandische Frans dat hij verstond.

‘Wie?’

De man riep iets terug, maar hij werd overstemd door het gejoel van de menigte waarin ze vastgelopen waren. Hij bevond zich nu voor een statig gebouw. Om hem heen werd heftig gedebatteerd over wat zich daarbinnen afspeelde, maar wat er precies gebeurde, wist niemand.

Richard luisterde gespannen en besloot zijn paard uit het gedrang te leiden. Met zijn hand aan het hoofdstel spoedde hij zich in de richting waarin sommigen gewezen hadden. Een somber voorgevoel bekroop hem terwijl hij zich een weg baande door de drukke straten. Na een korte wandeling stond hij nogmaals ingeklemd in een grote mensenmassa, nu voor een ander gebouw. Hij was nog nooit eerder in Frankrijk geweest, hij kende Rouen niet, maar hij wist waar hij zich bevond: voor de commanderij van de tempelridders - en het ongelooflijke was dat de baljuw en zijn mannen bezig waren de poort te verzegelen. Richard staarde verbijsterd naar de planken die over de geornamenteerde deur werden getimmerd. Waar waren de ridders in hun witte gewaden?

‘Bij Sint-Jan,’ mompelde hij. ‘Wat is hier gebeurd?’

De tocht door de overvolle straten had hem doen transpireren. Hij trok zijn maliënkap, waarvan het halsstuk tot aan zijn borst en schouders reikte, naar achteren, vergetend dat zijn gladgeschoren kruin niet paste bij zijn kledij. Zijn voor een monnik te sterk gespierde schouders en armen en de eeltplekken op zijn handen verrieden het veelvuldig hanteren van zwaard, lans en kruisboog.

‘Mort Mahom!’ klonk een stem achter hem. ‘Houd die kap op!’

Hij draaide met een ruk zijn hoofd om, de gepolsterde beschermkap, die hij onder de maliënkap droeg, in dezelfde beweging op zijn plaats duwend. Die oude kruisvaardersvloek werd alleen in de Tempel soms nog gebruikt. Naast hem stond een rijk geklede edelman, die zijn gepluimde hoed net ver genoeg optilde om hem een glimp van zijn eigen tonsuur te tonen.

‘Ook ik ben een tempelridder, God sta me bij,’ fluisterde hij. ‘Van welke commanderij bent u? Hoe bent u ontsnapt?’

‘Ontsnapt?’ herhaalde Richard ongelovig.

Met een lichte ruk aan zijn mouw leidde de jongeman in de glanzende zijde en het kostbare brokaat, waarop een ketting van goudsmeedwerk bezet met edelstenen prijkte, hem weg van het schouwspel.

‘Maar. . .’ begon Richard.

De ander legde hem met een simpel handgebaar het zwijgen op en Richard volgde hem zonder verder iets te vragen.

‘Ik bracht de nacht door bij mijn minnares,’ zei de Fransman, toen ze het lawaai achter zich hadden gelaten en de stadspoort waren gepasseerd.

‘U. . . wat!?’ bracht Richard in stomme verbazing en verontwaardiging uit.

‘Wacht tot ik mijn paard gevonden heb,’ antwoordde de jongeman, met hetzelfde gebaar van even daarvoor.

Richard beet zich op de lippen. Zijn blik volgde de ander, die de beboste heuvelrug links van hem beklom. Tussen de bomen verborgen stond een prachtige Arabische hengst aan een dikke stam getuid. Bij het zien van zijn meester wierp het dier het hoofd omhoog en hinnikte.

‘Niet slecht, hè,’ grapte de Franse ridder, ‘een zwart en een wit paard – de kleuren van de Beauséant. Als wij samen zouden blijven zouden we ons banier nog steeds dragen, of liever: ons banier draagt óns!’ Hij lachte en klom in het zadel.

Het was tegen de gewoonte van een tempelier luchthartig te spreken en grappen waren hem volkomen vreemd: de strenge regels keurden immers elke frivoliteit af. De Engelse ridder fronste dan ook en maakte geen aanstalten zijn paard aan te drijven. Zonder echter geïrriteerd te raken door het gedrag van de ander zei hij: ‘U stelt mijn geduld op de proef. Wat is hier gebeurd, broeder?’

‘Niet hier! Later! Haast u!’ riep de Fransman, die zijn paard al in galop liet springen. Richard had geen andere keus dan hem haastig te volgen, maar toen ze de stad eenmaal achter zich hadden gelaten en ze een open plek in het uitgestrekte woud bereikten, hield hij de teugels abrupt in en sprong uit het zadel. De Fransman steeg ook af en verhief zich tot zijn volle lengte tegenover Richard.

‘Aymer de Vraineville, tweede zoon van de heer van Vraineville,’ zei hij, niet zonder trots. ‘Commanderij van Rouen.’

‘Richard, ridder,’ zei de ander eenvoudig zonder eraan toe te voegen vanwaar hij kwam.

‘Is dat alles?’ vroeg Aymer met nauwelijks verholen minachting.

‘Wat moet er verder zijn? Een tempelridder doet afstand van al het aardse dat hij bezat vóór zijn intreding.’ Zijn antwoord was stram en vormelijk. Hij vertelde er niet bij dat hij zich vaak had afgevraagd of hij een naam, een titel bezat die hij met evenveel trots zou kunnen dragen zoals de Fransman dat nu deed. Hij schudde de gedachte van zich af.

‘Ik heb drie maal op uw verzoek gezwegen. Nu wacht ik op een verklaring, te beginnen op het moment waarop u uw commanderij verliet - naar ik aanneem zonder toestemming van de commandeur?’

‘Ik bracht de nacht door bij de vrouwe Blanche. . . ’

Richard wierp hem een nauwgezette blik toe.

‘Périlouse chose est compaignie de feme, que le deable ancien par com- paignie a degeté pluisors dou droit sentier de paradis! (Het gezelschap van een vrouw is een gevaarlijke zaak, want de duivel heeft vanouds door dit gezelschap verscheidenen van het rechte pad van het paradijs doen afbuigen.) Zeventigste artikel van de regels van de orde,’ zei hij nors.

Aymer haalde zijn schouders op.

‘Blanche is niet zomaar een vrouw,’ zei hij, alsof dat feit zijn overtreding goedmaakte. ‘Maar dat zal u weinig interesseren. Toen ik haar verlaten had en terugkeerde naar mijn commanderij - het moet ergens na middernacht geweest zijn - vond ik de weg versperd door de mannen van de baljuw. Gelukkig zag ik hen voordat ze mij zagen. Vanuit een schuilplaats heb ik toegekeken hoe mijn broeders werden overvallen. Ik kon mijn ogen nauwelijks geloven: ze drongen het huis binnen en voerden mijn broeders een voor een geboeid naar buiten. Ze moeten hen in hun slaap verrast hebben en zonder slag of stoot gevangen hebben genomen. Sommigen hadden niet eens de tijd zich behoorlijk aan te kleden. Daarna werden alle waardevolle zaken uit het huis gehaald en meegenomen - veel was het niet. Ik hoop dat de commandeur kans heeft gezien de belangrijkste documenten te vernietigen.’ Zijn gedachten bleven even hangen bij de vrees dat de archieven in handen van leken zouden vallen.

Daarna vervolgde hij hulpeloos: ‘Wat kon ik verder doen? Ik prees mijn beschermengel, die mij behoed had voor dit onheil, en wachtte tot de dag zou aanbreken op een veilige plaats niet ver daar vandaan. Teruggaan naar Blanche kon ik niet. De achterpoort, die zij altijd voor me openlaat, zou al gesloten zijn. De burggraaf, haar vader, heeft haar iedere omgang met mij verboden. Na zonsopgang waagde ik me in de stad. Daar bleek dat de ridders naar het gerechtshof waren gevoerd om de beschuldigingen te vernemen die hun ten laste waren gelegd. Ik kon niet binnenkomen - wat trouwens te gevaarlijk was geweest - dus ging ik weer terug naar de commanderij, waar ik u ontmoette.’

Richard kon even geen woorden vinden, verzonk in gedachten en staarde naar de lucht. Hij dacht aan de oude tempelridder in Londen en aan de geruchten die hij niet naast zich neergelegd had, zoals zovele anderen. Wie kon ongestraft een commanderij van de Tempel overvallen? Hij had in Rouen wel kunnen beluisteren dat men zich op bevel van de koning toegang had verschaft tot het eigendom van de ridders. Maar zelfs een koning kon dit niet doen zonder zich de woede van de hele orde op de hals te halen. Zo’n daad zou trouwens spoedig ongedaan gemaakt worden door de ridders van de naburige commanderijen, tenzij. . .

‘Ik betwijfel of er in heel Frankrijk nog één tempelier vrij rondloopt op dit ogenblik, een paar geluksvogels zoals u daargelaten,’ zei hij plotseling. De Fransman keek hem aan alsof hij water zag branden.

‘Een coup, broeder, knap voorbereid in het diepste geheim - door koning Filips,’ verduidelijkte hij.

‘Onmogelijk!’

De verontwaardigde uitroep van de Fransman was de echo van Richards allereerste reactie, die door zijn gedachtenloop allang achterhaald was. Hij had midden in de roos geschoten, want op datzelfde ogenblik verscheurden in Parijs schallende bazuinen de stilte. Luid en schril in de koude ochtend, om de burgers naar het koninklijk paleis te roepen, dat gebouwd was op een eiland in de rivier de Seine. Het volk van Parijs haastte zich over de brug en verzamelde zich in de tuinen van het paleis, waar lekebroeders hen inlichtten over de gevangenname van de tempeliers en de misdaden die hun ten laste gelegd waren. Het was inderdaad een ‘coup’ die het hele land betrof, voorbereid door koning Filips de Schone en zijn kanselier en raadsheer Guillaume de Nogaret.

‘We doen er beter aan dit eerst grondig te onderzoeken vóór we over gaan tot daden,’ zei Richard.

‘Parijs,’ antwoordde Aymer kortaf. Hij zou geen moment aarzelen naar zijn wapens te grijpen. Een gewelddadig antwoord op deze lage streek was voor hem pure noodzaak. Bovendien verlangde hij er naar Rouen zo snel mogelijk achter zich te laten. Rouen, waar ze naar hem zouden zoeken - zijn naam kwam immers voor op de documenten die nu waarschijnlijk in handen waren van de baljuw.

Ze reden de hele middag. De regen had opgehouden en een toenemende mist onttrok langzamerhand de verder weg gelegen heuveltoppen aan het gezicht.

Met kleren die nog behoorlijk doorweekt waren van zijn rit vanaf Le Tréport, was Richard tot op zijn botten koud geworden tegen de tijd dat ze Chateau Gaillard bereikten. Hij stopte en keek met bewondering naar de ontzagwekkende muren en torens, hoog op hun kale rots geprikt. Flarden mist dreven om het fort. Ofschoon het slechts gebruikt werd als gevangenis, had het niets aan zijn glorie afgedaan na het beleg ongeveer honderd jaar geleden. Het torende nog steeds hoog uit boven de rivier, een onneembare burcht, die met een minachtende frons neerkeek op de andere rivieroever.

Richard huiverde. De kilte scheen steeds verder in hem door te dringen.

‘Laten we proberen voor de ochtend Parijs nog te bereiken,’ zei hij.

Maar toen de duisternis intrad werd het hun duidelijk dat het onmogelijk zou zijn verder door te rijden. Spoedig konden ze nauwelijks eikaars gezichten meer onderscheiden. Ze vertrouwden erop dat hun paarden een vaste voet zouden vinden en nog even ploeterden ze voort. Richards pakpaard sukkelde achter hen aan, aan de lange teugel.

‘Dit is zinloos. We kunnen zo niet verder gaan. We zouden eerder van de weg afdwalen dan Parijs voor de morgen bereikten. Rustig, Chançard! Mort de Dieu! De knol heeft zich behoorlijk verstapt, Richard.’ Aymer liet zich uit het zadel glijden en betastte het been van het paard.

‘Wie noemt een paard Chançard - geluksvogel - als het struikelt in het donker,’ zei Richard geïrriteerd, terwijl hij ook van zijn paard af kwam. Hij knielde stijf naast Aymer neer en bevoelde eveneens het paardebeen.

‘Een goede nachtrust en het zal morgen wel weer fit zijn,’ meende hij. ‘Ik zal een plek opzoeken waar we ons kamp kunnen opslaan.’ Hij stond op en tastte zich een weg door het struikgewas naast het pad. Ongeveer tien minuten later kwam hij terug. Hij had een redelijk droge plek gevonden die overdekt was door een met mos begroeide rots. Ze leidden hun paarden daarheen en gingen vermoeid zitten.

‘Je bent geen opgewekte metgezel,’ bromde de Fransman goedmoedig.

‘Bent u vergeten dat het ons niet is toegestaan met elkaar te spreken na het avondmaal, behalve in uiterste noodzaak?’

‘We hebben helemaal geen avondmaal gehad,’ hielp Aymer hem herinneren en hij moest lachen, of hij wilde of niet, vergetend dat ze zich dienden te onthouden van grappen en doelloze woorden.

‘Vertel me eens,’ zei Aymer, ‘hoe ben jij hier eigenlijk terechtgekomen? Je schijnt meer te weten dan ik - waarom draag jij de witte mantel niet?’

‘Ik werd uitgewezen door de Tempel van Londen.’

De ander schrok. Het huis verliezen, voor altijd uitgewezen worden uit de Tempel, meestal met de verplichting in te treden in de orde der cisterciënzers, was een straf die slechts op de negen ernstigste overtredingen van de regels stond.

‘Niet zó,’ herstelde Richard zich snel. ‘Ik werd niet naakt en met lege handen weggestuurd, zoals het gebruik is - ik kreeg voldoende geld, kleding en twee van mijn paarden mee. Ik werd eenvoudig heengezonden. . . waarom weet ik niet.’

Hij dacht nu meer hardop dan dat hij tegen Aymer sprak. ‘Ze wilden mij uit de weg hebben vóórdat zoiets als dit zou gebeuren, maar hoe konden ze dit weten? Natuurlijk wantrouwden we Filips, maar dat hij dit zou doen. . . als we dat geweten hadden, zouden we toch bijtijds ingegrepen hebben? Of, verwacht men van mij dat ik het gevaar zal opzoeken? Waarom zond hij mij dan niet direct naar Parijs? God weet dat ik hem graag gehoorzaamd had! Het is geen toeval dat ik besloot over te steken naar het vasteland, Aymer. Als de Tempel mij hier niet wilde ontvangen, dacht ik, kon ik mij altijd aansluiten bij de christelijke legers die de Moren bestrijden. Het leek mij op dat moment het enige zinnige dat me te doen stond.’

Hij zweeg even en er viel een stilte die door geen van beiden verstoord werd. Toen mompelde Richard: ‘Mijn hele leven heb ik niets anders dan de Tempel gekend. Wat zou ik daarbuiten moeten zoeken?’

Aymer haalde zijn wenkbrauwen op.

‘Genoeg! Meer dan goed voor je is, in ieder geval. De duivel loert op je om iedere hoek en meestal draagt hij een vrouwenkleed! Hoe oud was je toen je in de Tempel werd opgenomen?’ wilde hij weten.

‘Ik moet een jaar of vijf geweest zijn.’

‘Zo jong? En daarvóór?’

Richard haalde zijn schouders op.

‘Niets. Wat vage beelden zijn in mijn herinnering achtergebleven, meer niet.’

‘Een vreemd verhaal. Het is hoogst ongebruikelijk jongens van die leeftijd in de orde op te nemen. En je ouders? Ken je ze?’

‘Nee. Men heeft mij nooit iets over hen verteld, ook niet als ik ernaar vroeg.’

‘Wat heb je dan geantwoord op de vragen van de commandeur, toen je aangenomen werd?’

Richard probeerde zich de gebeurtenis weer voor de geest te halen.

‘Mijn leermeester had mij van tevoren geïnstrueerd. Ik wist precies wat ik moest doen, maar ik mocht geen vragen stellen.’

‘En toen de meester je vroeg of je een zoon was van een ridder en een edelvrouwe?’

‘Heb ik “ja” geantwoord.’

‘Ook dat je uit een adellijk geslacht stamt?’

‘Ja.’

‘En dat je een wettige zoon bent, geboren uit een deugdelijk huwelijk?’ Er volgde een korte stilte. Richard vroeg zich af waarom hij zo openhartig tegen deze wildvreemde Franse ridder was - misschien was het juist omdat hij er tegenover zijn Engelse broeders nooit over had kunnen, durven en mogen spreken.

‘Ik heb daar bevestigend op geantwoord, maar op dat moment liet de meester de crucifix plotseling zakken zodat mijn hand er niet meer op rustte. Hij excuseerde zich later voor zijn onhandigheid. Ik geloofde hem toen. Later begreep ik het pas.’

Aymer reageerde op het verhaal met een gulle lach. ‘Een bastaard!’ riep hij uit. ‘Een hooggeboren bastaard in de Tempel!’

Richard zag er het geestige niet van in.

‘De regels verbieden het toetreden van een bastaard. En waarom hooggeboren? Wij stammen allemaal uit geslachten van lage adel, die generaties lang ridders geleverd hebben - aan de koning en aan de Tempel.’

Aymer wimpelde de opmerking weg.

‘Dat moet geld gekost hebben,’ zei hij met ontzag, ‘veel geld.’

‘Onze orde is niet corrupt,’ beet Richard hem toe.

‘Als ik in jouw plaats was,’ zei Aymer op samenzwerende toon, ‘zou ik naar Engeland terugkeren en uitzoeken op welke titels en bezittingen ik aanspraak zou kunnen maken. Hij moet een goede reden gehad hebben om je op die manier uit de weg te ruimen, in een geestelijke ridderorde, in ónze orde!’

‘U vergeet een paar elementaire zaken,’ zei Richard nuchter. ‘Ik heb het recht niet mijn ouders op te sporen wanneer de Tempel het nodig vond dat voor mij geheim te houden. Trouwens, waar zou ik land voor nodig hebben of een titel? Toen ik intrad in de orde begon ik met varkens hoeden en vloeren vegen en dat deden we allemaal, van welke afkomst we ook waren, om nederigheid en gehoorzaamheid te leren. Wij zijn elkaars gelijken, ons verleden is dood en begraven, broeder. Wij zijn naamloos, wij hebben slechts onze plicht en onze trouw aan de orde. Die orde heeft mij niet uitgestoten - ik heb het huis niet verloren. Daar is niets over gezegd, ze zouden er ook geen reden voor hebben kunnen aanwijzen - ik ben zo vrij geweest mijn volledige uitrusting mee te nemen. Het is duidelijk waar mijn taak ligt.’

‘Waar?’ vroeg de Fransman, die deze logica niet helemaal kon volgen omdat hij minder strak van opvatting was.

‘Hier, in Frankrijk. God heeft mijn schreden hierheen geleid. Ik zal deze weg volgen.’ Hij sloeg een kruis. ‘Bij de heiligen,’ voegde hij eraan toe.

Aymer schudde zijn hoofd. ‘Ga terug nu je nog kunt, je bent ons niets verplicht. Als wat jij vermoedt waar is, wordt dit een smerige geschiedenis. Steek je niet in een wespennest.’

‘Ik ben het aan de orde verplicht,’ antwoordde Richard. ‘Bovendien wacht mij het twijfelachtige genoegen uw overtreding te moeten rapporteren bij de eerste de beste commandeur die we tegenkomen. Dat gaat u de mantel kosten, broeder, degradatie. Dat wordt wapens en paarden inleveren, het bruine habijt dragen, het werk van knechten doen. Tot dat ogenblik geloof ik dat u beter mijn voorbeeld kunt volgen.’

Aymer sloeg ook een kruis, ofschoon Richard het gebaar van zijn metgezel in het donker niet kon zien.

Richard klopte op zijn zadeltas. ‘Ik heb wat brood bij me. We kunnen het delen als u wilt.’

Aymer aanvaardde het gretig en ze aten in stilte en strekten zich daarna uit op de grond in een vruchteloze poging de slaap te vatten.

Ill news hath wings, and with the wind doth go

Comfort’s a cripple and comes ever slow.

Slecht nieuws heeft vleugels en gaat als de wind

troost is een kreupele en komt altijd langzaam.

MICHAEL DRAYTON - THE BARRONS’ WARS II

In de loop van de ochtend trok de mist eindelijk iets op. Ze zadelden hun paarden en reden weg in grote haast. Spoedig bevonden ze zich in open veld en toen het zonlicht de mist verdreef, zetten ze hun paarden aan tot galop. Na twee uur rijden kwamen ze rond de grote lus in de rivier de Seine waar ze om en gedeeltelijk door het uitgestrekte Forêt de Rouvray stroomde, het woud waar de Franse koningen al eeuwenlang gejaagd hadden. Daarna leidde de weg zuidwaarts en ze konden de basiliek van Saint-Denis van veraf zien.

Binnen het volgende halfuur zouden ze Parijs binnenrijden en ze joegen voort, gedreven door hun onrust over hetgeen ze daar zouden aantreffen.

Uiteindelijk bereikten ze de Porte Saint-Denis, een van de noordelijke stadspoorten, en reden de rue Saint-Denis af.

‘We kunnen beter uit elkaar gaan en zien wat we van de burgers te weten kunnen komen. We ontmoeten elkaar hier weer op het uur van de vespers,’ zei Aymer, en ze gingen beiden huns weegs.

Parijs gonsde van het nieuws. De kooplieden, die nooit bijzonder op de tempeliers gesteld waren geweest omdat die in een rij winkels buiten de poort van hun domein in de stad vis en vlees verkochten, waren meer dan gewillig om een vreemdeling in te lichten.

Op het afgesproken tijdstip ontmoetten de twee mannen elkaar weer, Richard met een strak en bleek weggetrokken gelaat, zijn mond een grimmige lijn onder de blonde baard, en Aymer, die opgewonden heen en weer stampte met gebalde vuisten. Ze wisselden slechts een paar blikken en liepen naast elkaar verder zonder aanvankelijk een woord te spreken.

‘Mort de Dieu!’ spuwde Aymer er na enige tijd uit. ‘Ik heb mijn buik vol van die smerige leugens! Ik ging bijna op de vuist met een paar kerels op de markt. De vuiligheid die ze over ons rondbazuinen!’

‘Toch zullen we ze serieus moeten nemen, hoe belachelijk die beschuldigingen ook klinken. De mensen gelóven het. Op de een of andere manier zullen we moeten bewijzen dat het pure laster is,’ merkte Richard nuchter op, hoewel zijn ogenschijnlijke kalmte hem moeite kostte.

‘Ik kan het niet verdragen die woorden aan te horen, laat staan ze zelf uit te spreken,’ antwoordde Aymer met afkeer in zijn stem.

‘En dat zegt u, die onze regels gebroken hebt?’ Het sarcasme was mild, maar Aymer kon op dat ogenblik geen kritiek verdragen.

‘Móét je het iedere keer weer zeggen?’

‘Vergeef me. Maar hebben ridders zoals u niet de achterdocht bij de mensen opgeroepen? En is het niet diezelfde achterdocht waar nu op gespeculeerd wordt? Kijk eens naar die kleding: zulke weelde past de bescheiden eenvoud van een tempelier niet. Als het erop aankomt deze waanzinnige beschuldigingen te verafschuwen, dan bent u wel de laatste die dat mag doen. Ik zeg niet dat die beschuldigingen daarom gegrond zijn, verre van dat, maar wie weet dat er met afgunst naar hem gekeken wordt, moet dubbel op zijn tellen passen en zeker geen aanleiding geven tot kritiek.’

Aymer snoof als een kwade stier. Zijn hand omklemde het gevest van zijn dolk. Hij vroeg zich af hoe lang hij het zou uithouden in het gezelschap van deze rechtlijnige Engelsman.

‘Aan de ene kant ben je zo godvergeten hoffelijk,’ zei hij plotseling, ‘en aan de andere kant heb je absoluut geen begrip voor mijn menselijke zwakheden. Als je nog één keer u tegen me zegt, stap ik op.’

Toen hij het volkomen verraste en onthutste gezicht van zijn metgezel zag, schoot hij in de lach. Hij sloeg hem op de schouder en de spanning die zij in zichzelf en tussen elkaar hadden gevoeld, was gebroken.

‘Je hebt gelijk,’ zei Aymer, ‘we moeten weten wat ons te wachten staat. Ik zal je vertellen wat ik gehoord heb in de stad: ze vertelden me dat wij niet vast in God geloven, dat we nieuwelingen dwingen Christus te verloochenen voordat ze ingewijd worden.’

‘Er wordt gezegd dat we hen op het heilige kruis met Christus’ beeltenis heten spuwen,’ voegde Richard er zacht aan toe, terwijl hij een kruis sloeg.

‘En dat we dat op Goede Vrijdag allemaal deden,’ vervolgde Aymer, ‘en dat we een vals idool in de vorm van een kat aanbidden. Ik hoorde hen praten over een afgod met drie gezichten.’

‘Ze wantrouwen onze besloten zittingen, onze geheimhouding en onze strenge wetten. Kunnen wij het helpen dat deze dikkoppen het mysterie van de Heilige Drieëenheid niet kunnen vatten? Ze komen net ver genoeg om de Vader en Zoon te begrijpen - die zijn bijna tastbaar - maar ik betwijfel of we van hen kunnen verwachten dat ze de diepgaande betekenis van de Heilige Geest doorgronden. Is het daarom nodig zaken die boven je intellectuele vermogens liggen dan maar naar het land van tovenarij en ketterij te verwijzen? Weet je dat ze ook nog beweren dat we hebben samengezworen met de ongelovigen, tegen koning Lodewijk de Heilige, dat hij gevangen werd genomen ten gevolge van ons verraad? Om Gods wil, hoe kunnen ze zulke onzin bedenken?

Hoe kunnen we in ’s hemelsnaam zulke beschuldigingen weerleggen? Ze vinden dat Saint-Jean-d’Acre door verraad van ons gevallen is. Bij Sint-Jan! Onze broeders hebben daar zo hevig gevochten dat de hele bevolking van Parijs zou kunnen zwemmen in het bloed dat door hen tijdens dat laatste beleg is vergoten. Zijn wij niet achtergebleven om de muren tot aan de laatste steen te verdedigen om zó de ontsnapping mogelijk te maken van zoveel christenen als we in onze schepen konden samenpakken? Ik wist dat er iets op til was, maar dit. . . dit slaat mij met stomheid.’

‘Er is meer,’ zei Aymer. ‘We worden ervan beschuldigd de schatten van de Franse koning, die bij ons in bewaring waren, aan zijn vijanden te hebben gegeven.’ Hij lachte. ‘Filips had bij ons slechts schulden voor zover ik weet - we hebben zijn goud nooit gezien, maar hij heeft zijn gretige blik op het ónze laten vallen. Denk je dat hij het gemunt heeft op een losgeld voor onze vrijheid?’

‘Een tempelier kan als losgeld slechts zijn gordel en zijn wapenrok aanbieden,’ lachte Richard smalend. ‘Filips moet toch weten dat de bergen goud waarover de geruchten de ronde doen, helemaal niet bestaan? Wij hebben alleen onze huizen, onze domeinen en onze privileges. Het zijn de opbrengsten die daaruit voortvloeien, die de koning aan zich wil trekken; maar daarvoor zal hij eerst onze macht moeten breken. Daarom zal hij niet rusten voordat hij ons vernietigd heeft. . . Als hij kan.’

Aymer drukte zijn verontwaardiging uit: ‘Wij zijn een geestelijke orde! Zoiets is nog nooit voorgekomen. Bovendien: we zullen het hem niet toestaan! Laten we het ijzer smeden nu het nog heet is, Richard! We moeten onze broeders van de andere provincies van de Tempel oproepen om ten strijde te trekken tegen de koning! Mijn zwaard wil bloed proeven!’

Richard staarde hem geschokt aan.

‘Het zwaard heffen tegen een koning? Tegen zijn bisschoppen? Tegen de geestelijkheid? Wij zijn in de eerste plaats monniken en pas in de tweede plaats soldaten en in die volgorde liggen onze verplichtingen.’

‘Hoe wil je dan de orde verdedigen?’

Richard haalde zijn schouders op en maakte een hulpeloos gebaar. ‘We zullen moeten trachten de beschuldigingen te weerleggen daar waar naar ons geluisterd wordt: voor de inquisiteur.’

‘Vertel mij dan hoe je zulke beschuldigingen weerlegt, hoe bewijzen we onze onschuld wanneer ze beweren dat wij vleselijk contact met elkaar hebben? Wanneer ze beweren dat we de lichamen van ontslapen broeders verbranden en de as te eten geven aan nieuwe leden? Wat kunnen we anders doen dan zeggen dat het niet waar is? Ze noemen ons ketters, die christenen aan de sultan van Babylon verkochten, ketters die een verbond hebben gesloten met de Saracenen.’

‘Is het jou ook opgevallen,’ vroeg Richard, langzaam zijn gedachten formulerend, ‘dat de aard van al deze beschuldigingen zodanig gekozen is dat ze niet met concrete bewijzen te weerleggen zijn, maar alleen door getuigenverklaringen? Als Filips erin slaagt voldoende getuigen tégen ons te laten spreken, als hij er bovendien in slaagt enkelen van onze broeders deze misdaden te laten bekennen, dan hangen we, wat we er ook tegen inbrengen. Laster is een van de gevaarlijkste wapens, Aymer, daartegen kun je je bijna niet verdedigen, daartegen ben je vrijwel machteloos.’

Hij zweeg even en dacht na.

‘Er moeten anderen zijn, zoals jij en ik,’ zei hij. ‘Als we iets willen doen, hebben we manschappen nodig. Wat kunnen we beginnen zonder de goedkeuring van onze meerderen?’

‘Dan moeten we het maar zonder doen,’ meende Aymer.

Richard fronste. ‘We hebben het recht niet te handelen naar eigen inzicht. We moeten zo snel mogelijk een van onze hoogste officieren zien te bereiken.’

‘Dan moeten we doordringen in de Tempel zelf waar de grootmeester gevangen wordt gehouden. Hij is daar vandaag ondervraagd in aanwezigheid van het rechtscollege van de universiteit. Anderen werden daar ook gehoord; er was een groot aantal studenten en leermeesters bij om getuige te zijn van het onderzoek. De Sorbonne steunt de koning.’

Richard schudde het hoofd. Hij ging zitten op een meerpaal op de kademuur van de Seine. ‘Daar is hij niet meer. Hij werd naar elders overgebracht, naar ik vernomen heb, een vesting die nog onneembaarder is dan de Tempel.’

‘Mijn zwaard!’ zei Aymer plotseling. ‘Ik ben ongewapend! Ik droeg het niet bij me toen ik mijn lief bezocht.’

‘Voorlopig hebben we geen zwaarden nodig,’ antwoordde Richard rustig. ‘We moeten eerst overleg plegen met onze meerderen en hun om raad en hulp vragen. We zouden naar Henegouwen of Luik kunnen rijden.’

Aymer maakte een ongeduldig gebaar. ‘Daar gaat een hele week mee verloren terwijl hier dingen gebeuren waar we geen idee van hebben!’ protesteerde hij heftig. Richard legde een waarschuwende hand op zijn arm en gebaarde hem zijn stem te temperen.

‘Het heeft geen zin hier rond te blijven hangen, Aymer. We komen toch niet meer aan de weet dan de gewone man op straat. Wat wij nodig hebben, is een spion aan het hof, een edelman die goed ingelicht is en boven verdenking staat. Wellicht kent men zo iemand in onze commanderijen, iemand op wie wij enige druk kunnen uitoefenen zodat hij ons de nodige inlichtingen zal verstrekken.’

‘Geluk ermee.’

Maar Richard was niet door Aymers cynisme uit het veld te slaan. Hij sprong op en keek zijn metgezel recht in de ogen. Hij had zijn plannen al klaar.

‘Ben je bereid onze broeders te helpen?’ vroeg hij scherp.

‘Natuurlijk, maar. . .’

Aymer had willen zeggen dat hij een effectievere manier in gedachten had, het liefst zou hij die nacht nog een van de kerkers van Parijs openbreken om ten minste enkele broeders te bevrijden. Je moest het ijzer smeden als het heet was - niemand zou nú al een overval verwachten - de commanderijen buiten Frankrijk waren nog niet eens op de hoogte van het gebeurde. Maar Richard viel hem in de rede.

‘Dan mogen we geen tijd verliezen. We moeten vóór de avondklok de stad verlaten, en als het kan rijden we vannacht door. Overmorgen kan jij in Villers-le-Temple zijn.’

‘Ik?!’

‘Ja, wie anders? Je bent de aangewezen persoon om hun hulp in te roepen. Ten slotte ben ik geen Fransman. Je gaat naar de commandeur en je brengt hem op de hoogte van de situatie. Je vraagt om manschappen, paarden, kleding, wapens en geld, en laten we God bidden dat hij ons kan helpen aan een contactman aan het hof van Filips.’

Aymer knikte.

‘Misschien kan het geen kwaad ze een beetje angst aan te jagen,’ voegde Richard eraan toe.

‘En jij?’

‘Ik ga naar Poitiers.’

‘Naar Zijne Heiligheid de paus?’ vroeg Aymer.

‘Als ik de kans krijg wel. In ieder geval zal ik er met bisschoppen en kardinalen spreken. We treffen elkaar op deze plek precies over een week, vóór het uur van de vespers. God zij met je, broeder.’

Aymer staarde hem verbluft na en haastte zich vervolgens ook de stadspoort te passeren voor de duisternis zou invallen.

De nacht was koud, wolken verduisterden het licht van de maan en maakten het Richard moeilijk zich te oriënteren. Hij gaf het spoedig op en zocht onderdak in een klooster, maar gunde zich weinig rust, verzorgde zijn paard en vertrok direct na de vroegmis.

Tegen de avond bereikte hij Orléans, waar hij zijn moegereden paard wisselde voor een vers rijdier. Het was nacht toen hij Blois bereikte.

De steden gonsden van het grote nieuws. De nachtelijke arrestatie van de tempelridders moest inderdaad overal binnen de grenzen van Filips’ rijk uitgevoerd zijn op dezelfde overrompelende wijze waarop dat in Rouen was gebeurd. Richard huiverde, hoewel de bevestiging van zijn vermoeden nauwelijks meer een verrassing voor hem was.

De volgende ochtend reed hij in grote haast door naar Tours, stopte slechts om nogmaals van paarden te wisselen, en vervolgde zijn weg naar Poitiers. Voor de vespers kwam hij aan in de pauselijke residentie. Aymer, wist hij, moest nu bij hun broeders in Luik zijn.

Hij gebruikte een sobere maaltijd en omdat het inmiddels te laat was geworden om zich nog aan te laten dienen aan het pauselijke hof, maakte hij gebruik van de resterende uren om een grondige verkenningstocht te houden door de stad. Daarna bracht hij geruime tijd in gebed door in de kerk van Notre-Dame-la-Grande.

Ook die nacht kon hij moeilijk in slaap komen; de angstige onzekerheid en zijn vrees voor de macht van de Franse koning maakten hem onrustig. Hij vroeg zich af wat de orde daartegenover kon stellen, temeer omdat hij al te goed begreep dat Filips zich zou indekken tegen kritiek van buitenaf - van de kerk of van de andere vorsten in de christenheid.

Na de vroegmis bleef hij langer in de kerk en bad God om kracht en wijsheid om zijn broeders te kunnen helpen in hun nood.

De zon scheen zwak door de nevel die tussen de heuvels hing en wierp een grauw schijnsel door de kerk, die op dit uur kil en verlaten was. Richard hief zijn hoofd op en sloeg een kruis. In de verte keken de ogen van een Christusbeeld met mededogen op hem neer, het gelaat vertrokken van pijn en toch tegelijkertijd kalm en berustend. Richard voelde de warmte van Zijn liefde door hem stromen en zei nog een dankgebed voor hij opstond en de kerk verliet.

Maar meer dan dat korte ogenblik van medeleven gunde de Heer hem niet die dag. De Heilige Vader beraadslaagde met zijn kardinalen hoe de kerk zich moest opstellen tegenover het eigenhandig ingrijpen van de koning in wat tenslotte toch een kerkelijke aangelegenheid was. Hij bleek niet te bereiken voor een edelman die beweerde een van die veelbesproken ridders te zijn. Wel zag Richard in de loop van de ochtend een boodschapper arriveren, die kennelijk door de koning was gezonden en onmiddellijk werd toegelaten. Die middag en ook de volgende ochtend diende hij wederom een dringend verzoek tot audiëntie in. Pas laat in de middag van de tweede dag werd hij toegelaten tot kardinaal Etienne de Suisy, die hem slechts te verstaan gaf dat het een kwestie was die op het hoogste niveau besproken werd. Hij kon geen inlichtingen verstrekken aan buitenstaanders. Met ingehouden woede moest Richard zich de deur laten wijzen, maar hij hield koppig vol en keerde op de derde dag nogmaals terug met het verzoek door de paus zelf gehoord te worden. De volgende morgen zou hij de terugreis moeten aanvaarden om zijn afspraak met Aymer na te komen.

Geduldig, maar tot het uiterste gespannen, wachtte hij in de wandelgang van de pauselijke residentie. Tot twee keer toe kreeg hij te horen dat hij ook vandaag niet ontvangen kon worden in verband met de jongste ontwikkelingen. Twee maal antwoordde hij dat hij nu geen weigering meer kon accepteren. Zijn sombere blik dwaalde langs de stenen pilaren. Zijn gedachten waren bij Aymer. Zou de Franse ridder meer succes hebben? Wat zou het advies van de commandeur van Villers-le-Temple zijn? Aan het einde van de gang piepten de scharnieren van een zwaar met houtsnijwerk versierde deur. Een kardinaal kwam naar buiten, stond even stil om de deur achter zich te sluiten en liep toen in Richards richting de gang in. Hoopvol richtte de ridder zich op uit zijn moedeloze houding en wachtte tot de kardinaal hem bereikt zou hebben. De man in het vlammend rood scheen in gedachten verzonken. Hij liep met langzame schreden verder, de ogen gericht op iets wat ver vóór hem lag. Hij scheen de ridder niet opgemerkt te hebben, want hij liep hem voorbij zonder de blik om te wenden. Op dat ogenblik kwam er beweging in de stramme houding van de jongeman. Hij draaide zich snel om en greep de rode mouw.

‘Monseigneur, één ogenblik!’

De geestelijke stond stil, draaide zich langzaam om en keek rustig naar het gespannen gezicht.

‘Heb ik u niet gisteren ook al hier gezien?’ vroeg de kardinaal, ‘en eergisteren?’

Richard had zijn hand alweer teruggetrokken en de kardinaal streek zijn kleding glad. ‘Zeker, monseigneur. Voor de derde achtereenvolgende dag probeer ik al audiëntie te verkrijgen bij de Heilige Vader, tevergeefs.’

‘Zijne Heiligheid is bijna voortdurend in bespreking geweest. De arrestatie van de ridders van de orde der tempeliers eist zijn volledige aandacht op. Kunnen uw problemen niet een paar dagen wachten? Wie bent u?’

De toon was niet onvriendelijk en de grijze ogen waren open en hartelijk.

‘Richard, ridder van de New Temple van Londen.’

Het was even stil. De kardinaal liet zijn blik langs Richards kleding glijden en verborg zijn verbazing niet, die nog groter werd toen de ridder het hoofd boog en zijn maliënkap achterovertrok zodat zijn tonsuur zichtbaar werd.

‘Wel, wel,’ zei de kardinaal glimlachend.

‘Mijn broeders en ik willen graag weten wat de reactie van de kerk is op de handelwijze van koning Filips.’

‘Ik zou u graag eerst een paar vragen stellen om zeker te zijn van uw identiteit, voordat ik u inlichtingen verstrek die niet voor leken bestemd zijn.’

Richard volgde hem naar een van de privé-vertrekken waar de kardinaal hem vroeg enkele van de artikelen van de regels van de orde woordelijk te citeren. Richard had daar weinig moeite mee en was blij dat hem geen vragen werden gesteld die dieper gingen en hem in conflict zouden brengen met zijn zwijgplicht.

De prelaat stelde zich nu voor: Thibaut de Corbara. Richard kende de naam niet.

‘Bent u hier heen gezonden door uw meerderen in Londen?’

‘Nee, monseigneur, ik. . .’

‘Ach, natuurlijk, dat kan nog niet. Ze weten daar waarschijnlijk nog van niets. Was u te gast bij uw Franse broeders? Zijn er dan nog ridders op vrije voeten?’

‘Ik was toevallig op doorreis,’ loog Richard. ‘Ik heb slechts een enkeling in vrijheid aangetroffen, maar we hebben contact met de commanderijen in Luik.’

De kardinaal knikte nogmaals en nam plaats op een stenen bank met de handen samengevouwen in zijn schoot.

‘Monseigneur, wij zijn radeloos. Het gebeurde heeft ons zo overrompeld dat wij niet weten hoe te handelen. We zijn afgesneden van onze superieuren die nu in gevangenschap zijn. Als we het antwoord van de kerk weten, kan ons dat misschien tot steun zijn.’

De wrange toon in de glimlach van de kardinaal ging aan Richard voorbij.

‘Ik geloof,’ zei hij, ‘dat ik u wel in vertrouwen kan nemen. Maar ik moet u dringend verzoeken niemand te vertellen wie u deze inlichtingen gaf. Welnu: mijn heer de koning van Frankrijk heeft in een schrijven aan Zijne Heiligheid verzocht openlijk zijn goedkeuring te verlenen aan de arrestatie en het in staat van beschuldiging stellen van de tempeliers. Zonder enige twijfel verwacht hij dat de paus aan dit verzoek zal voldoen, hoewel hij deze goedkeuring strikt genomen niet nodig heeft: de inquisitie mag zonder medeweten en zonder opdrachten van de Heilige Stoel handelen.’

Hij kon het gelaat van de jonge ridder zien verstarren.

‘Maar hecht u dan waarde aan al die beschuldigingen, die verachtelijke verzinsels, die slechts bedoeld zijn om ons in een kwaad daglicht te stellen? Ik verzeker u, monseigneur, dit is niet waar, wij zouden zelfs de lichtste van die vergrijpen geen moment in ons midden geduld hebben. Ongehoorzaamheid wordt bij ons zwaar bestraft!’

De kardinaal knikte minzaam: ‘Ik weet het. U behoeft zich tegenover mij niet te verontschuldigen. Zijne Heiligheid is eerder geneigd zich tegen het initiatief van koning Filips te verzetten. Het eigengereid handelen van de koning is een recht dat hij de Heilige Stoel eenvoudig ontnomen heeft. Er zal een officiële afkeuring naar Parijs verzonden worden.’

Het strakke gelaat tegenover hem ontspande zich weer, maar bleef ernstig.

‘Maar wat erger is,’ vervolgde de prelaat, ‘en terecht de woede van Zijne Heiligheid heeft opgewekt, is dat de koning, zonder hem te raadplegen, brieven heeft verzonden aan onder meer koning Jaime van Aragón, koning Edward II van Engeland en keizer Albert, waarin hij hen aanmoedigt zijn voorbeeld te volgen. Ik hoop van harte dat deze vorsten afwijzend zullen reageren.’

Richards vrees was dus gerechtvaardigd geweest: de koning zocht aan alle kanten ruggesteun voor zijn onwettig handelen. Voorzichtig stelde hij de volgende vraag, terwijl hij met zijn handen krampachtig de knop van zijn zwaard omklemde: ‘Wat kan de paus daartegenover stellen? Ik bedoel, hoe ver is hij bereid te gaan om ons uit Filips’ handen te redden?’

‘Hij overweegt de aartsbisschoppen en bisschoppen de macht te ontnemen recht te spreken, zodat zij de ridders niet in opdracht van de koning zullen kunnen veroordelen. Velen van hen zijn door Filips in het zadel geholpen, ze zijn zijn werktuigen.’

Richard knikte begrijpend. Zulke dingen waren nu eenmaal gebruikelijk, ook in Engeland.

‘Bovendien zal ook de macht van het tribunaal van inquisitie opgeschort worden, hetgeen ons evenmin door Filips in dank zal worden afgenomen.’

Richard voelde hoe zijn handen ijskoud geworden waren. Corbara hief zijn vinger waarschuwend op terwijl hij vervolgde: ‘Dit is een gewaagde stap, heer ridder, want bedenk wel dat wij ons in een kwetsbare positie bevinden, midden in Filips’ rijk, en in zekere zin afhankelijk van hem.’

Het was duidelijk dat hij nu voor zichzelf sprak.

‘Daar is moed en durf voor nodig,’ beaamde Richard, vurig hopend dat de paus beide in voldoende mate bezat.

De kardinaal keek hem onderzoekend aan met half toegeknepen ogen alsof die opmerking een dubbelzinnigheid inhield en stond op ten teken dat het gesprek ten einde was. Vlak voordat hij zich zou omdraaien naar de deur, keek hij Richard scherp in de ogen en zei zacht, met een ditmaal voelbare dubbelzinnigheid die Richard echter niet kon doorgronden: ‘Ik deel uw bezorgdheid, heer ridder. Wij vrezen Filips evenzeer als u. Maar meer nog vrezen wij het drietal dat hem tot zijn daden aanzet: Guillaume de Nogaret, die hij kort geleden tot kanselier benoemde, en diens kornuiten, de ridders Enguerrand de Marigny en Guillaume de Plaisians, raadslieden van de koning.’

Veertiende eeuws manuscript; British Library, Londen - priester en ridder

Het was een somber weerzien op de kade aan de Seine in Parijs twee dagen later. Aymer keek zo mogelijk nog ongelukkiger dan zijn metgezel en vatte het resultaat van zijn missie in enkele woorden samen: ‘In Villers-le-Tem- ple wacht men af en is voorshands niet van plan zich in een wespennest te steken.’

Richard keek naar zijn vuile laarzen en deed verslag van zijn moeizame pogingen in Poitiers en het gesprek met kardinaal Corbara, wiens naam hij echter, zoals hij beloofd had, niet noemde.

Nog voordat hij uitgesproken was, lichtte het gezicht van Aymer op. ‘Dus de paus heeft de arrestatie veroordeeld? Dat is toch geweldig! En de rechters hun macht ontnomen? Hij heeft de koning schaakmat gezet!’

‘Zover zijn we nog lang niet.’ Richard schudde zijn hoofd. ‘Dit is pas de eerste tegenzet, en gelukkig een aanvallende. Ik heb echter het sterke vermoeden dat Filips zich niet zal terugtrekken, integendeel, hij zal nog agressiever moeten antwoorden.’

‘We zullen zien,’ zei Aymer met een afwerend gebaar. ‘Denk niet dat ik Filips onderschat, broeder. Maar je moet toch toegeven dat hij ons weinig kan doen als de paus achter ons staat.’

Richard knikte weifelend. Hij wist nog steeds niet hoe hij de laatste woorden van de kardinaal moest beoordelen.

‘Misschien hadden ze in Villers-le-Temple wel gelijk,’ praatte Aymer verder. ‘Volgens de officieren daar zal dit niet lang duren. Zoiets kan eenvoudig niet.’

‘Kan het naïever?’

‘Jouw relaas staaft toch die overtuiging. Je hebt me waarachtig moed ingesproken.’

‘Dat was dan niet de bedoeling. Hoe kom je aan dat zwaard?’

Aymer lachte nu breed en klopte vol zelfvertrouwen op het wapen dat aan zijn zwaardgordel hing.

‘Dit fraaie stukje smeedwerk wilden onze vrienden in Villers-le-Temple dan wel aan me kwijt, als ik verder maar geen moeilijkheden maakte.’

‘Konden ze je verder nog helpen?’

‘Wat vage raadgevingen. Ik moest me maar zolang verborgen houden en de zaken rustig aanzien. Ik geloof dat ze me liever daar gehouden hadden. . . mijn impulsieve aard verraadt zich altijd.’

Richard gaf hem een goedmoedig klopje op de schouder.

‘Die kunnen we misschien juist nodig hebben,’ zei hij. ‘Maar ik bedoelde eigenlijk of zij iemand kenden die enige invloed heeft aan Filips’ hof.’

‘Nee. Zelfs als ze iemand gekend hadden geloof ik niet dat ze het gezegd zouden hebben. Maar op de terugweg schoot mij een naam te binnen van een ridder die nog niet zo lang geleden werd ingewijd in de Temple van Parijs. Hij was een telg uit het huis Uzès, de grote en machtige familie. Er móét wel haast een Uzès aan het hof verblijven, redeneerde ik. Ik kwam hier gistermiddag al aan en heb inmiddels discreet navraag gedaan.’

Hij pauzeerde even om de spanning op te voeren.

‘En?’ vroeg Richard gretig.

‘Ene Godefroy d’Uzès. Mijn redenatie klopte. De andere Uzès zit gevangen in Parijs.’

‘Waar?’

Het antwoord kwam met genoeg pathos om hem ontzag in te boezemen: ‘Notre-Tour-du-Louvre.’

Door de koude, vochtige straten van Parijs weergalmde het diepe timbre van de bronzen klok in de pasvoltooide kathedraal van Notre-Dame-de-Pa- ris zes maal. Het was nog voor zonsopgang. Weldra zouden de eerste geluiden van een nieuwe dag in het noorden van de stad opklinken bij de Porte Saint-Denis en de Porte Saint-Martin, waar de boeren op hun gammele karren de stad binnenreden om de oogst van het land naar de markt te brengen. Het centrum van alle activiteiten zouden de stalletjes in en rondom de twee grote Halles zijn, die meer dan honderd jaar geleden op de noordelijke oever van de Seine waren gebouwd. Ook de straten in de wijken op de zuidelijke oever en het Ile de la Cité, waar het indrukwekkende kasteel stond en waar de monniken van de Notre-Dame aan de dikke klokketouwen trokken, waren nu nog stil en verlaten. Als men vanaf het koninklijk paleis in noordelijke richting keek, naar de oever iets links van de brug, dicht bebouwd met kleine huisjes die boven het donkere water schenen te hangen, zag men de grimmige ‘Notre-Tour-du-Louvre’, geconstrueerd tijdens de regeringsperiode van koning Filips Augustus, temidden van brede wallen, het fort dat ’s konings schatkist in zijn schoot koesterde. Het was een vierkant ommuurd bolwerk, met torens die op elk van de vier hoeken de muren bewaakten, en gevangenpoorten boven de zuidelijke en oostelijke ingangen. Nog twee torens rezen boven het midden van de oostelijke en noordelijke muren uit en een forse slottoren, de donjon, was daarbinnen genesteld.

Op de weergang, hun ledematen stijf van de kou en van vermoeidheid, stonden de schildwachten te knikkebollen in afwachting van hun aflossing.

Buiten de wallen, ver uit het gezichtsveld van de buitenwacht, ontmoetten twee donkere gestalten elkaar.

‘God zij met je, broeder.’

‘En met jou. Is alles geregeld?’

‘Alles. Ligt de boot klaar?’

‘Ja, niet ver hier vandaan. Heb je het bevelschrift?’

De ander grijnsde. Hij hief zijn rechterhand op, die een rol perkament omvatte.

‘Voor geld is alles te koop,’ zei Richard. ‘Ik heb me door oud-strijders uit het Heilige Land laten vertellen dat zelfs de olie uit de lamp bij het Heilige Graf voor goud werd verkocht.’

‘En dan moest je nog maar geloven dat die olie ooit die lamp gezien had, laat staan het Heilige Graf.’

Richard grinnikte en tikte op het perkament.

‘Deze hier heeft ook nooit de hand gezien van de bewaarder van het Châtelet. Knap stukje werk, wel duur.’

‘Wat nu?’

‘We wachten op onze escorte. Ah, daar komen ze.’

Vanuit de duisternis doken twee morsige figuren op, die kennelijk tot de zelfkant van het Parijse leven behoorden. Ze waren gekleed als soldaten van de koning. Aymer haalde minachtend zijn neus op maar deed er verder het zwijgen toe, terwijl Richard nog één maal de afgesproken handelingen met hem doornam.

‘Jij doet het woord,’ zei hij ten overvloede tegen Aymer. ‘Mijn accent zou mij verraden.’

Achter het silhouet van de stad kondigde zich de dageraad aan. De geluiden, die door de wind uit die richting werden meegevoerd, begonnen nu de stilte op te vullen. Een kar ratelde langs, beladen met brood en vaten bier. Richard maakte met zijn hand in de lucht het gebaar om in actie te komen, alsof een heel eskadron ridders te paard hem volgde. Met stevige passen marcheerden ze tot aan de poort van het bolwerk. Aymer, wiens kleding in het toenemende daglicht nu ook de kleuren van de koning vertoonde, sprak de dienstdoende sergeant aan.

‘Overgebracht?’ hoorde Richard hem op Aymers verzoek antwoorden.

‘Naar het Châtelet, voor ondervraging,’ zei Aymer. Richard deed een stap naar voren, groette de sergeant kort en overhandigde hem de rol perkament. De sergeant bestudeerde alleen het zegel langdurig, zond toen een van zijn mannen naar zijn commandant om het te laten ontcijferen en gaf anderen opdracht de gevangenen alvast gereed te maken voor vertrek.

‘Ik geef u een escorte mee,’ zei hij tegen Aymer, met een bezorgde blik op de twee soldaten achter hem.

‘Niet nodig. Bij de boot wacht de rest van mijn manschappen. We nemen liever de weg over het water dan dat we ons door de drukte van de stad begeven.’

De sergeant knikte begrijpend. Even later werden de gevangenen aan Aymer overgedragen en kon de kleine stoet zich in beweging zetten. Vanaf de wallen werden zij door de blikken van de sergeant en zijn manschappen op de voet gevolgd tot ze de waterkant bereikten en de geboeide gevangenen behoedzaam in het dobberende vaartuig stapten. De roeiers zaten al klaar en duwden de boot van de kant. Langzaam dreven ze een stukje met de stroom mee, tot waar wat dichte bosschages hen even aan het oog van de vesting onttrokken. Richard keek achterom, verzekerde zich ervan dat ze uit het gezichtsveld waren, en wenkte een andere boot, die dicht onder de wal op hen had liggen wachten, volgepakt met balen stro en afgedekt met doeken - in de verte niet van zijn eigen kostbare lading te onderscheiden. Met een wijde boog roeide de ander nu van achter de struiken vandaan en begaf zich in de richting van de stad, stak zijn hand op naar de wachters op de hoge muren en verdween in de nevel die over het water hing.

Richard glimlachte naar zijn broeders. Dertig had hij er geteld. Dat was het bedrag meer dan waard. De beurs aan zijn gordel woog bijna niets meer. Hij legde zijn vinger op de lippen toen hij hun vragende blikken zag en gebood hun op de bodem van de boot te gaan liggen. Daarna bedekte hij hen met een groot zeildoek en voer dicht langs de oever in westelijke richting de rivier af.

Nor board nor garner own we now,

Nor roof nor latched door, (. . .)

Noon lulls us in a gloomy den,

And night is grown our day:

Uprouse ye then, my merry men!

And use it as ye may.

Geen kost noch graanschuur hebben wij,

geen dak, noch vergrendelde deur, (. . . )

De middag wiegt ons in slaap in een somber hol,

de nacht is onze dag geworden;

sta dan op, mijn vrolijke mannen,

en doe ermee wat je goed dunkt!

JOANNA BAILLIE - THE OUTLAW’S SONG

Overeenkomstig Richards verzoek verzamelen ze zich laat die avond in de noordelijke uitlopers van het Forêt de Rouvray. Toen de twee ridders aan kwamen rijden tussen de dicht opeenstaande bomen werden ze in aller ijl van hun paarden geholpen en omringd door hun broeders, die gespannen vragen op hen afvuurden.

Aymer hief de hand op, hen tot stilte manend en keek naar zijn metgezel: ‘Vertel jij het ze maar, Richard.’

De Engelse ridder knikte en wachtte een ogenblik terwijl hij de vertwijfelde gezichten om hem heen in zich opnam.

‘In de eerste plaats wil ik weten of zich onder u officieren bevinden.’

Ze schudden hun hoofden. Ze kwamen niet uit het hoofdkwartier van de Tempel, vertelden ze, maar uit hun kleinere, tweede vestiging in Parijs.

‘Wij zijn allen ridders en schildknapen,’ zei een van hen. ‘Onze commandeur werd van ons gescheiden zodra we gevangengenomen waren. Bij de hand van de heilige Johannes! Wat gebeurt er? Waarom worden we behandeld als ketters, wat hebben we gedaan!?’

Richard begreep heel goed waarom Aymer hem liever het woord liet doen, want dat zou niet gemakkelijk zijn.

‘U zult dit moeilijk kunnen geloven,’ begon hij. ‘Toch is dit de waarheid: de koning van Frankrijk heeft bevelen gezonden aan alle schouten en baljuws in zijn gehele koninkrijk om alle tempeliers in de nacht van de dertiende oktober in te sluiten, onaangekondigd en in het diepste geheim, zoals het u is overkomen. Geen van onze broeders in Filips’ rijk is op dit ogenblik nog in vrijheid.’

Sommigen sloegen een kruis, anderen, verbijsterd door de laagheid van de koning, prevelden enkele woorden in gebed.

‘Wanneer zullen we weer vrijgelaten worden?’

Aymer lachte met een ondertoon van sarcasme:

‘Nooit, als het aan Filips ligt.’

‘Ik vrees,’ voegde Richard er in wat gematigder bewoordingen aan toe, ‘dat het enige tijd zal kosten om ons te zuiveren van deze valse beschuldigingen, en als ik me niet vergis zal Filips alles doen wat in zijn vermogen ligt ons daarin te belemmeren, zelfs om het ons onmogelijk te maken. Dit is geen roekeloze stap - dit is een weldoordacht plan. Vandaar ook dat u van uw meerderen werd gescheiden, om de verwarring zo groot mogelijk te maken.’

Hij gaf hun een paar seconden om dat te verwerken voordat hij vervolgde: ‘U weet waarschijnlijk dat onze grootmeester Cyprus verliet op verzoek van de paus om een nieuwe kruistocht te bespreken?’

Ze knikten. Jacques de Molay, de bejaarde ridder die het opperste gezag van hun orde belichaamde, was verwikkeld geweest in een vrij pittige briefwisseling met de paus in verband met diens voorstel een samensmelting tot stand te brengen tussen de hospitaalridders en de tempelridders. In dat vroege stadium, op dat ogenblik bijna twee jaar geleden, had de paus de grootmeester al in bedekte termen gewaarschuwd dat de orde onder verdenking stond, maar Molay had zich niet door kwaadsprekerij willen laten verontrusten. Dezelfde waarschuwing had, toen die Engeland bereikte, een heel andere reactie opgeroepen bij Thomas of Lincoln.

Molays antwoord op het voorstel van de paus was kort maar duidelijk geweest: hij zag niets in een verbintenis met de hospitaalridders.

Desondanks had de paus de grootmeesters van beide orden ontboden op 6 juni 1306 naar Frankrijk te reizen om de kwestie te bespreken. Was het een onderdeel van de samenzwering geweest dat Villaret, de grootmeester van de hospitaalridders, zich had verontschuldigd omdat hij het te druk had met het beleg van Rhodos? In ieder geval waren Jacques de Molay en de belangrijkste officieren van de orde der tempeliers later dat jaar wel naar Poitiers gereisd, hoewel ze zelf bezig waren geweest strijdkrachten te verzamelen om ten strijde te trekken tegen de muzelmannen.

Richard schraapte zijn keel. ‘De koning nodigde de grootmeester uit naar Parijs te komen, onder het voorwendsel dat hij hem had aangewezen de lijkwade te dragen bij de begrafenis van zijn schoonzuster, Catherine de Valois. Hij is in Parijs gevangengenomen, diezelfde nacht.’

De slag kwam hard aan. Als ze de dingen die die nacht gebeurd waren al voor mogelijk hadden gehouden, dan zouden ze nog hun schouders hebben opgehaald bij de suggestie dat de koning ook brutaalweg de hand zou leggen op deze broze oude man, die in hun midden in zo’n hoog aanzien stond.

‘Hoe kon dit ooit gebeuren?’ mompelde een van hen. Het was zinloos om nu te spreken over de geruchten waar niemand aandacht aan had willen besteden. Een ander wilde weten of de koning de onbeschaamdheid had gehad om de grootmeester van dezelfde wandaden te beschuldigen die zij hadden moeten aanhoren.

Richard knikte. ‘We hebben deze koning onderschat en daarmee zijn afgunst, zijn laaghartigheid en zijn verlangen om ons omver te werpen,’ antwoordde hij bitter. Hij had er zelf nog moeite mee die werkelijkheid te aanvaarden. ‘Laten we daarom niet praten over wat had kunnen zijn. Ik heb rondom mij een goede dertig ridders geteld en ik dank God dat Hij ons hier samen heeft gebracht.’

Er volgde een onaangename stilte, waarna ze een dankgebed zeiden. Richard sloeg de geknielde gestalten gade en beet op zijn lippen. Ze waren gewend te gehoorzamen, onvoorwaardelijk, blindelings te volgen wanneer de Tempel beval, maar wie moesten ze nu volgen? Wie moest er nu bevelen? Hij had geen keus, ze verwachtten van hem dat hij dat initiatief zou nemen, zoals hij dat ook al gedaan had door hen te bevrijden.

‘Als we greep op de zaak willen krijgen,’ begon hij langzaam nadat het Amen achter de bomen was weggestorven, ‘is onze eerste taak inlichtingen in te winnen. De beste. Uit betrouwbare bronnen. Is er iemand onder u die zulke relaties heeft?’

Hij moest deze vraag wel zo in het algemeen stellen. Hij wilde vóór alles de naam van een toekomstige spion aan het hof geheimhouden, zelfs voor zijn eigen broeders. Twee mannen kwamen naar voren. Richard bekeek hen van top tot teen en nam een van hen apart, een man van in de veertig met een buikje dat niet lang genoeg in de gevangenis had doorgebracht om af te slanken. Aandachtig luisterde hij naar de antwoorden die hij kreeg op zijn vragen. Het was Uzès niet, en zijn relatie aan het hof had niet het nodige gewicht.

De ridder voegde zich weer bij de anderen terwijl Richard zich richtte tot de tweede die naar voren was gekomen. Hij was een jongeman met donker haar, zoals Aymer, maar waar de laatste een joviale, enigszins ruige gelaatsuitdrukking had, had deze ridder de fijne gelaatstrekken die een subtiele geest en een hogere adellijke afkomst verrieden. Hij beantwoordde Richards onderzoekende blik kalm en afwachtend.

‘Ferrand d’Uzès, chevalier,’ zei de ridder eenvoudig, maar met trots, ‘mijn oudste broer, Godefroy, verblijft aan het hof en is goed bevriend met Enguerrand de Marigny.’

Richard knikte kort. ‘U gaat met ons mee,’ zei hij.

De jonge ridder zonk op zijn knieën en kuste Richards hand als bewijs van trouw.

‘Uw slaaf en dienaar, heer,’ zei hij vurig.

Aymer, die nog bij de anderen stond, glimlachte achter zijn baard toen hij Richard haastig zag terugdeinzen en de ridder tot staan brengen terwijl hij uitriep: ‘Gods tanden! Dat wil ik niet! Ik ben een eenvoudig ridder, niets meer dan u, zoniet bij geboorte uw mindere, op mijn eer!’

Hij realiseerde zich nu pas dat ze hem voor een commandeur hadden gehouden. Welnu, hij was blij dat die vergissing uit de wereld was.

‘Wie bent u, dat u zo tot ons spreekt en mannen als wij in een vreemd land te hulp komt?’ vroeg Ferrand terwijl ze terugliepen naar hun broeders.

Zijn accent had hem inderdaad verraden.

‘De orde der tempeliers kent geen grenzen,’ verbeterde Richard hem. ‘Noem me Richard de Bastaard,’ sprak hij met een spottende grijns naar Aymer, tot alle aanwezige broeders. ‘Wat mijn metgezel betreft: hij is een Franse ridder en veiligheidshalve zullen we zijn naam geheimhouden.

Broeders, we zijn nu vogelvrij. Er zijn geen vrienden tot wie wij ons kunnen wenden voor hulp. Bij de geestelijkheid hoeven wij ook geen onderdak te zoeken. We zullen moeten leven van wat we hebben. Ik stel voor dat u zich in twee groepen splitst: één blijft hier, en de ander gaat naar het Fo- rêt d’Amboise dat, zoals mijn vrienden mij vertellen, een veilig onderkomen biedt, tot nader orders u bereiken. Ik zal binnen enkele dagen weer contact met u opnemen. Kiest u een tijdelijke commandeur uit uw midden, zoals de regels dat gebieden, onder wiens gezag ook ik mij zal voegen.’

Ze knikten instemmend en hij mengde zich onder hen om ieder te vragen naar zijn ervaringen, vooral naar de wijze waarop het onderzoek van de inquisitie werd gehouden, de toon van de ondervragingen en de aard van de beschuldigingen. Hij had niet verwacht veel nieuws van hen te zullen vernemen, maar er wachtte hem een onaangename verrassing: meer dan de helft van hen was al door de inquisitie gehoord en zij waren allen bedreigd met geweld. Enkelen toonden hem zelfs de sporen van martelwerktuigen, hoewel geen van hen nog voor folteringen of dreigementen was bezweken en bekentenissen had afgelegd. Maar, voegden zij eraan toe, dat zou zeker niet veel langer hebben moeten duren. Richards overval was hun redding geweest.

‘Broeders,’ zei hij toen hij iedereen gehoord had en zij zich weer rond hem geschaard hadden, ‘wat u mij verteld hebt, is ernstiger dan wij al vreesden. Dat de koning vroeg of laat naar martelwerktuigen zou grijpen was te verwachten, maar nauwelijks tien dagen na de arrestatie en dat tegen een geestelijke orde die slechts verantwoording verschuldigd is aan het hoogste kerkelijke gezag, de paus zelf! Als hij zo’n haast heeft, moeten wij nog sneller zijn. Wanneer u daarmee instemt zal ik morgenochtend een koerier naar Poitiers zenden om de paus hiervan op de hoogte te brengen.’

Ze gaven allen hun toestemming. Hij gaf Aymer een teken met zijn hand en ze sprongen beiden in het zadel. ‘Pelgrim kan ons gemakkelijk dragen. Spring!’ zei Richard tegen Ferrand en greep diens pols om hem op het achtereind van zijn paard te helpen. Daarna draaide hij zich om in het zadel en hief zijn hand op.

‘God zij met u!’ riepen enkelen hem na toen ze wegreden.

Vervuld van afschuw door het nieuws dat zij vernomen hadden, reden ze een tijd zwijgend voort. Na een uur vroeg Aymer plotseling: ‘Als deze broer van je, Godefroy dus, zo’n hoge plaats aan het hof inneemt, waarom waarschuwde hij je dan niet voor de storm die op til was? Hij had je kunnen redden. Hoe zit dat eigenlijk, Ferrand?’

‘Ik geloof dat ik die vraag beter kan beantwoorden,’ zei Richard. ‘Deze coup is zo diep geheimgehouden dat alleen de naaste adviseurs van de koning er iets van wisten: Nogaret, zonder enige twijfel, Guillaume de Plaisi- ans, Enguerrand de Marigny, met wie uw broer bevriend is, en Guillaume Imbert, grootinquisiteur en biechtvader van de koning. En zij hoedden zich er wel voor een woord te laten uitlekken.’

Ferrand knikte. ‘Mijn broer zou me zeker op de een of andere manier gewaarschuwd hebben als hij het op tijd geweten had. Onze verstandhouding is gewoonlijk goed.’

‘We gaan Godefroy een bezoek brengen. Zou je aan het hof herkend worden?’ wilde Richard weten.

‘Beslist niet,’ lachte Ferrand. ‘Ik ben nooit eerder in La Cité geweest. Nadat ik ingewijd was, heb ik Godefroy nog maar zelden gezien en wanneer ik hem ontmoette, was dat buiten Parijs. Hij wist dat de koning geloof hechtte aan de geruchten die over ons de ronde deden. Hij wilde liever niet in mijn aanwezigheid gezien worden.’

‘Des te beter,’ riep Richard uit. ‘Ik verheug me op een bezoek aan het koninklijk paleis.’

De volgende ochtend haalde Richard zijn tweede paard op, dat hij even buiten Parijs gestald had, en schonk het Ferrand. Daarna reden ze de stad binnen.

Aymer verkocht de kostbare gouden ketting die hij op die gedenkwaardige dag in Rouen gedragen had en met het geld dat hij ervoor kreeg, voorzag hij Ferrand van wapens en kleding waarmee hij aan het hof verschijnen kon.

Richard woog zijn beurs in zijn hand. ‘Dat laat ons weinig over om van te leven. Hoe staat het met jou, Aymer?’

‘Weinig beter.’

Ze bestegen hun paarden en reden even later over de brug die naar het eiland in de Seine leidde waarop het enorme paleis La Cité was gebouwd. Na hun paarden gestald te hebben, werd hun de weg gewezen door een schildwacht door de schijnbaar eindeloze gangen en gewelven. Ten slotte bereikten ze het vertrek dat door Godefroy d’Uzès werd bewoond. De schildwacht trad binnen en kondigde de bezoekers aan.

‘Messire, een heer uit Engeland en zijn vrienden vragen tot u toegelaten te worden.’

‘Uit Engeland? Laat hen verder komen.’

Godefroy stond gebogen over enkele manuscripten die op een kist in de uiterste hoek van de kamer lagen. Hij was een man van middelmatige lengte, en rijk uitgedost, zoals met zijn hoge stutus overeenkwam.

‘Waaraan heb ik de eer van uw bezoek te danken, Messires?’ vroeg hij op formele toon, terwijl hij zich langzaam uit zijn gebogen houding oprichtte. De donkere doordringende ogen rustten eerst hooghartig op de met modder beplakte laarzen en kleren van Richard en Aymer. Daarna bewoog de koele blik zich naar de pasgekochte, maar eenvoudige kleding van de derde reiziger. Een schok van plotselinge herkenning bracht de lijnen van het strakke gelaat in beweging. ‘Ferrand!’ riep hij uit en stormde naar voren om zijn broer hartelijk te omhelzen. ‘Hoe kom jij hier? Dus jij was bij degenen die ontsnapt zijn! Ik heb gebeden dat je een van hen zou zijn vanaf het moment dat ik het nieuws hoorde. Mijn God, wat ben ik blij je te zien.’

Richard stapte naar voren en boog stijfjes. ‘Dus de koning is op de hoogte? Wat was zijn reactie?’

‘Zijn reactie? Hij kon nauwelijks een woord uitbrengen. Hij ontstak in een vreselijke woede, zoals we sinds lang niet meer meegemaakt hebben.’

‘Is hij de gevluchte ridders al op het spoor? Heeft hij maatregelen genomen?’ vroeg Aymer.

‘Nog niet. Hij zal wel iets bedenken voordat de dag om is. Maar wat heeft u bij mij te zoeken? Wie bent u?’

Richard liep verder de kamer in, zich verbazend over de kostbare wandkleden die de muren bedekten.

‘Kunnen we hier vrijuit spreken?’

‘Als u zacht spreekt zeker,’ was het verwonderde antwoord.

Richard gooide zijn mantel van de schouders en drapeerde die over de rug van een stoel. ‘Mijn metgezel en ik zijn de ridders die de ontsnapping van uw broer en zijn medegevangenen mogelijk maakten. Wij zijn tempeliers.’

Godefroy staarde hem ongelovig aan. Daarna maakte hij een eerbiedige nijging met het hoofd en nodigde zijn gasten uit plaats te nemen. Richard bedankte hem, zette zich op een houten kruk bij het vuur en strekte zijn handen uit naar de warme gloed.

‘Mijn heer van Uzès,’ zei hij, in de vlammen starend, ‘we zijn hier niet gekomen om uw dank in ontvangst te nemen. Wij hebben uw hulp nodig. Ik zal het u zo eerlijk en eenvoudig mogelijk zeggen: wij willen dat u ons alle vertrouwelijke informatie doorgeeft die u ter ore komt, alles wat deze samenzwering tegen de Tempel betreft, of die nu van de koning komt, van zijn ministers of van de geestelijkheid. Uw broer zal de koerier zijn die uw berichten mondeling aan ons zal overbrengen. Ziet u, wij willen op de hoogte zijn van de plannen die de koning achter onze rug beraamt. Wij vinden verrassingen zoals die van de dertiende vrij onaangenaam.’

Godefroy had met groeiende verbijstering geluisterd. Toen Richard uitgesproken was liep hij vastberaden naar de ridder toe en plantte zich stevig tegenover hem, zijn voeten wat uit elkaar. Hij keek neer op de zittende man en zijn ogen rustten een ogenblik op het krachtig gelijnde gelaat met de strenge grijsblauwe ogen die naar een verte schenen te staren. Toen verplaatste zijn blik zich naar Aymer die achter Richard stond, met de armen voor zijn borst gekruist, zijn donkere voorkomen een scherp contrast met dat van de ander, maar even onverzettelijk.

‘U wilt dat ik de koning bespioneer? U vraagt mij mijn leenheer te verraden?’ zei hij langzaam, en daarna boos: ‘Messires, realiseert u zich wel wat u van mij verlangt? Ik kan onmogelijk mijn positie aan het hof in gevaar brengen. Ik ben de erfgenaam van alle landgoederen en bezittingen van het huis Uzès, ik heb een titel te beschermen. Dat alles zou ik in de waagschaal stellen. Ik kan u niet helpen.’

Geen spier bewoog op Richards gezicht. Hij had zo’n antwoord al verwacht zodra hij deze man in de ogen had gezien en hij kon de toon van zijn weigering naar waarde schatten. ‘Heer, u moet wel,’ zei hij eenvoudig.

‘Wie bent u dat u zich een dergelijke onbeschaamdheid denkt te kunnen veroorloven!’

‘Mijn vrienden noemen mij Richard de Bastaard.’

‘Die naam verklaart tenminste uw vermetele, gedrag. Waarom zou ik u móéten helpen?’

Nu richtte Richard zijn hoofd op en keek Godefroy recht aan. ‘Omdat u de vazal bent van een koning die u kent als een geslepen en verraderlijk man, van wie u weet dat hij bereid is welk obstakel dan ook uit de weg te ruimen dat de weg verspert naar zijn enige doel: de macht en glorie van zijn eigen persoon, de verrijking van zijn koninkrijk, de vergroting van zijn toch al te ver reikende invloed op de kerk, ongeacht de prijs. Omdat hij de koning is die uw broer in de kerker liet werpen. Omdat u weet dat uw ziel niet onbevlekt kan blijven wanneer u deze koning en zijn systeem trouw blijft. Omdat u zichzelf het recht zult ontnemen de weg te betreden die naar God leidt als u de soldaten van Christus de rug toekeert. Als u volhardt in uw weigering diegenen te helpen die trachten te verhoeden dat zij gestraft zullen worden voor misdaden, zware misdaden, die zij nimmer bedreven hebben. U wéét dat ze onschuldig zijn. Daarom, heer, daarom bent u verplicht ons te helpen.’

Godefroy ontweek Richards dwingende blik en keek Aymer aan die nog steeds zijn onverzettelijke houding achter Richard innam. Daarna wendde hij zich tot Ferrand. ‘Ben jij het eens met dit waanzinnige voorstel, broertje? Vind jij ook dat ik de naam Uzès te grabbel moet gooien? Sta jij achter deze desperado?’ vroeg hij minachtend.

‘Natuurlijk!’ vloog Ferrand op. ‘Met heel mijn hart. Ik zal hem volgen waar hij mij ook gebiedt te gaan. Ik smeek je, Godefroy, om je medewerking te verlenen. Híj zal niet buigen en er op zijn knieën om smeken - maar ik wel, als niets anders je kan overtuigen. Ik mag dan vrij zijn, maar er zit een hele geestelijke orde achter de tralies. Kun je dat bevatten?’

Richard stond op en hief zijn hand om Ferrand te weerhouden zich voor zijn broer te vernederen. Zijn gezicht stond strak en hij keek de edelman in de koude, onverschillige ogen.

‘Ben ik niet overtuigend genoeg geweest?’ vroeg hij minzaam.

‘De redenen die u tot zulke roekeloosheid aanzetten, zijn dezelfde die mij ervan weerhouden,’ antwoordde Godefroy ijzig.

‘Natuurlijk,’ zei Richard, ‘u hebt volkomen gelijk. Maar uw leven hangt al aan een zijden draad. Het zal u wel bekend zijn dat de koning lijsten heeft met de namen van alle gevangen tempeliers in Parijs. Hij zal spoedig weten dat uw broer zich bevindt onder degenen die ontbreken. Zal ik verder gaan?’

‘Ik begrijp niet waar u heen wilt,’ was het stugge antwoord.

‘Ah. In dat geval zal ik wat duidelijker zijn: de koning zou zich misschien kunnen gaan afvragen of u wel onkreukbaar bent.’

‘Hij weet dat ik niets met Ferrands ontsnapping te maken heb gehad, dat ik er pas achteraf van hoorde. Ik wist niet eens waar hij was ondergebracht!’ schreeuwde de in verwarring gebrachte edelman.

Richard legde een vinger op zijn glimlachende lippen, de ander beduidend zijn stem niet te verheffen. ‘Dat weet ik,’ zei hij. ‘Maar er is slechts een geringe toespeling voor nodig, één onachtzaam woord, om de verdenking in uw richting te doen wijzen. De koning vertrouwt zijn eigen rechterhand niet. Denkt u dat hij naar zulk zwak verweer zal luisteren?’

Het bloed was Godefroy naar het gezicht gestegen. Zijn brein werkte koortsachtig. Hij kon naar de deur rennen en een schildwacht te hulp roepen om hen te arresteren, maar zijn broer zou bij hen zijn, zijn jongste broer die hij het liefst had. Bovendien. . . hun aanwezigheid alleen al zou hem compromitteren.

‘Jij. . . jij. . .’ mompelde hij, niet in staat woorden te vinden die zijn walging voldoende tot uitdrukking konden brengen.

‘Ik houd ook niet van deze methode,’ zei Richard, en hij meende het oprecht, ‘maar u laat mij geen keus.’

Godefroy draaide zich om met een woedend gegrom en ijsbeerde met geagiteerde passen door de kamer. Na een poosje hield hij in voor Richard.

‘Ik zal doen wat je wilt,’ zei hij met ingehouden stem, ‘alleen om Ferrand. Ik hoop dat hij zijn dwaasheid inziet. Maar ik verzeker jullie dat, mocht een van jullie gegrepen worden en mij daardoor in gevaar brengen, ik geen mededogen zal hebben. Ik zal hem verloochenen en hem aan de galg brengen voordat hij doorslaat.’

‘Misschien zult u eens ons standpunt begrijpen,’ zei Richard. Hij trok zijn zwaard en hield het vast bij het lemmet, met het gevest naar Godefroy wijzend, die zeker het kleine kruisbeeld zou zien dat in het koude, glanzende metaal was gezet.

‘Zweer het op het kruis,’ beval Richard.

De ander vermande zich en slikte iets weg voordat hij zijn hand plat op het gevest legde en de eed zwoer die van hem vereist werd.

‘Goed dan. We kunnen nu beter ter zake komen. Voorlopig heb ik slechts een enkele vraag. Is het u bekend waar de grootmeester en de commandeurs gevangen worden gehouden?’

‘Het laatste dat ik vernomen heb, is dat enkelen in La Cité zelf opgesloten zijn, maar dat kan ieder ogenblik veranderen.’

‘Ik wil weten waar de grootmeester zich bevindt, hoeveel bewakers er bij hem zijn en hoe hij te bereiken is, wie er toegang tot zijn cel hebben en wanneer hij die cel verlaat. Ik geef u één week voor we naar Parijs terugkeren. Ferrand zal contact met u opnemen.’

Op het vertrokken gelaat van de edelman verscheen plotseling een sadistische glimlach. ‘Misschien heb ik nieuws voor u,’ zei hij, met duidelijk leedvermaak. ‘De koning heeft zich in de nacht van de dertiende, nadat de broeders en de grootmeester overvallen waren, toegang verschaft tot de schatkamer van de Tempel. Het gerucht gaat dat hij niet alleen de rijkdommen van het koningshuis die daar bewaakt werden, heeft verwijderd, maar ook al het geld van de Tempel zelf.’

Richard keek Ferrand vragend aan. Deze knikte. ‘Alle opbrengsten van onze commanderijen werden naar Parijs gezonden, om daar bewaard te worden in afwachting van een nieuwe kruistocht,’ beaamde hij. ‘Het moet een gigantisch bedrag geweest zijn. We hebben meer dan vijfhonderd commanderijen in Frankrijk alleen.’

‘Niemand weet hoeveel het was,’ vulde zijn broer aan, ‘er was niemand bij en er is niets opgetekend. Direct daarna heeft de koning brieven verzonden aan enkele vorsten, waarin hij hen uitnodigde zijn voorbeeld te volgen en de tempeliers in hun rijk te arresteren op verdenking van ketterij.’

Richard was geschokt, maar liet daar niets van merken. ‘Ik verwacht geen goed nieuws van u te horen, heer,’ antwoordde hij Godefroy. ‘Laat u ons zo snel mogelijk weten wat hun antwoord aan Filips is. En nu zullen wij ons, met uw welnemen, moeten verontschuldigen.’ Hij boog kort en keerde zich om naar de deur. Aymer beperkte zich tot een korte nijging en zei vleiend: ‘Een uiterst vruchtbaar gesprek, heer van Uzès.’ En hij liep naar buiten achter Richard aan. Maar Ferrand bleef achter en kwam de gang af stormen met een grijns op zijn gezicht toen de anderen al bijna bij de wenteltrap waren. Richard draaide zich om en nam Ferrands arm in een ijzeren greep.

‘Wat heeft dat te betekenen?’

‘Dit,’ antwoordde Ferrand, zijn vrije hand opheffend, waaraan een beurs bengelde die zwaar was van het goud. ik ben jullie beiden de prijs schuldig van een goed paard, kleding en wapenrusting. Ik heb dat aan mijn broer verteld en dit is het resultaat. Het is zijn eer te na jullie geld schuldig te zijn.’

Richard en Aymer lachten en de drie mannen haastten zich door de gangen uit het paleis.

Nog geen drie dagen na hun bezoek aan La Cité bracht Ferrand zijn broeders in het Forêt de Rouvray, waar Richard zich bij hen gevoegd had, de eerste berichten. Godefroy had slechts kunnen bevestigen dat folteringen werden toegepast om de bekentenissen af te dwingen die de koning nodig had. De hoogwaardigheidsbekleders van de orde waren daarbij niet uitgezonderd, ook Molay niet. Het resultaat was dan ook niet uitgebleven: de oudsten en zwaksten hadden op enkele punten toegegeven, en wat zij het meest gevreesd hadden, was gebeurd: de naam van de orde was geschonden door hun eigen broeders.

Richard luisterde gespannen toe en zijn broeders, die om hem heen stonden, richtten hun ogen op hem of staarden naar de grond. Toen Ferrand uitgesproken was, volgde een lange, verslagen stilte. De ridders waagden het niet zich te uiten en wachtten tot Richard zou spreken. Deze zweeg. Hij had geweten dat dit zou gebeuren, maar wat kon hij ertegen beginnen? Hij was jong en onervaren op het politieke en diplomatieke vlak. Hij wilde wel handelen, maar hij was daartoe niet gemachtigd.

‘Broeders,’ zei hij ten slotte, ‘de situatie is zeer ernstig. Wij hebben dringend behoefte aan iemand die ons kan aanvoeren en de verantwoordelijkheid op zich kan nemen. Is daar inmiddels al overeenstemming over bereikt, ook met onze broeders in het Forêt d’Amboise?’

De oudste van hen nam het woord. ‘Wij hebben één persoon in gedachten, de keuze was unaniem. Wilt u die taak zelf op u nemen, broeder Richard?’

Even was hij te verbouwereerd om te antwoorden. Hoe konden ze aan hem de voorkeur geven boven hun eigen kameraden? Hij was zich er niet van bewust dat zijn doortastend optreden en zijn persoonlijkheid een diepe indruk op hen hadden gemaakt. Misschien hadden zij zich, net zoals hij, gerealiseerd dat zij in deze ongelijke strijd weinig zouden hebben aan de conventionele strategische kennis van de Tempel en dat zij nú iemand nodig hadden die vindingrijk en wendbaar was.

De Engelsman herstelde zich snel. Had hij niet van het begin af het gevoel gehad dat God zijn schreden hierheen had geleid? Zijn hand zocht onwillekeurig zijn linkerschouder om het kruis te beroeren dat daar anders op zijn witte chlamyde prijkte.

‘Ik ben bereid mij met hart en ziel voor uw, nee, onze zaak in te zetten,’ zei hij vol vuur.

‘Als God en wij u als onze meester hebben uitverkoren,’ vervolgde de oudste ridder in de officiële termen van de orde, ‘belooft u dan elke dag van uw leven te gehoorzamen aan het klooster, en de goede gebruiken van het huis in acht te nemen?’

‘Zo het God behaagt.’

Onder normale omstandigheden zouden de broeders nu het Te Deum hebben gezongen en hem vergezeld hebben naar de kapel om hem aan God voor te dragen. Nu volstonden ze met een gezamenlijk pater-noster.

Daarna zei Richard: ‘U weet dat ik jong en onervaren ben en bovendien onbekend in dit land. Ik zal dus vaak uw advies nodig hebben.’

Er werd instemmend geknikt. Hij kon rekenen op hun volledige medewerking, verzekerden zij hem.

Hij dacht even na voordat hij zijn gedachten uiteenzette. ‘Wij staan voor een moeilijke opgave,’ begon hij. ‘Wij hebben de plicht onze broeders, die zich op geen enkele manier kunnen verdedigen, te helpen waar wij kunnen. Dat begint bij het toespelen van alle informatie die wij kunnen inwinnen en het verzorgen van hen die gefolterd zijn. Of wij onschuldig zijn, is voor ons geen vraag. Maar onze onschuld te bewijzen is een bijna onmogelijke zaak omdat men zulke beschuldigingen nu eenmaal niet met bewijzen weerleggen kan. Wat kan ons dan nog redden? Alleen een eerlijk proces en een rechtvaardige berechting. Van de koning hoeven we geen van beide te verwachten. Wij zullen er zelf voor moeten zorgen dat er een eerlijk proces komt. Dat we in staat worden gesteld een volwaardige verdediging te voeren en niet monddood gemaakt worden als rechteloze burgers - voor de uiteindelijke berechting zijn we van de paus afhankelijk. Het wordt een moeizame strijd die we langzaam moeten opbouwen. Alle middelen zijn daarbij toegestaan, zolang u naar eer en geweten meent dat die niet in strijd zijn met onze regels, en in verhouding staan tot de methoden die de koning gebruikt. Ik laat u daarin volkomen vrij.

Ik heb zelf al de nodige contacten gelegd aan het hof van de paus en aan het hof van de koning. Zoekt u voor mij mensen die aan de andere kant staan: de bewakers van onze broeders, de poortwachters van hun kerkers, vooral diegenen die meestal ’s nachts dienst doen, de schrijvers van de inquisitie, de dominicanen die hen bezoeken, iedereen die toegang heeft tot hun kerkers. Ga hun gangen na, vierentwintig uur per dag, zodat wij weten wie gevoelig zijn voor omkoping - om welke reden dan ook - en wie wij onder druk kunnen zetten door wat wij van hen te weten zijn gekomen en wat zij liever verborgen wensen te houden. Rapporteer alles aan mij. Ik ben iedere ochtend te vinden bij de Saint-Martin-des-Champs, als bedelaar. Ik wil alleen uw informatie. . . Laat de rest aan mij over: één paar vuile handen in de Tempel is meer dan genoeg.’

Het einde van oktober naderde en de milde herfstdagen sloegen om in een reeks stormen die het land geselden. Spoedig waren de toch al matig begaanbare wegen veranderd in drabbige sporen waarin menige volgeladen wagen tot aan de assen wegzakte.

De omstandigheden waaronder de gevangen tempelridders in hun kerkers verkeerden, waren weinig beter. In hun overvolle cellen, die nu nog kouder en vochtiger waren dan daarvoor, werd het leven steeds ondraaglijker. Vaak hadden ze slechts één hoop stro die om beurten beslapen werd of gereserveerd werd voor de ouden en zieken.

Totaal afgesneden van de buitenwereld, verstoken van het advies van hun meerderen en van welke informatie ook, trachtten zij zich te verweren, moesten zij beschuldigingen weerleggen die hun werden voorgelezen in het Latijn, dat slechts een kleine groep van hen verstond. De lichamelijke ontberingen en het slechte voedsel waren vooral een beproeving voor de zieken en de ouderen, die kwetsbare ingewanden hadden overgehouden aan hun verblijf in het Midden-Oosten. De mentale intimidatie trof vooral hen die nog jong en fysiek sterk genoeg waren om zich te kunnen verweren. Deze trotse ridders, die zich onaantastbaar hadden gewaand, werden zo diep vernederd en onteerd dat hun arrogantie was gebroken. Hun hoop op een spoedige vrijlating en rehabilitatie was nog slechts een nietig vlammetje in de duisternis van hun ellende.

Zo trof Richard hen aan toen hij voor het eerst de Parijse gevangenissen betrad. Hij wist dat er door oudere ridders al enkele bekentenissen waren afgelegd, maar hij schrok toen hij met eigen ogen waarnam hoe doeltreffend het apparaat van Filips werkte. Hij hoorde met afgrijzen hoe de ridders ondervraagd werden, niet door geestelijken maar door leken, koninklijke officieren, die de ridders de antwoorden op de vragen die zij hun stelden, eenvoudig dicteerden, evenals de bekentenissen.

In het holst van de nacht, met de nodige goudstukken op zak om de bewakers om te kopen, maar ook brutaalweg overdag, vermomd als een dominicaner monnik (de inquisitie werd grotendeels bemand door dominicanen) drong hij door in de cellen van zijn broeders en hielp hen waar hij kon om hun lichamelijke en geestelijke nood te verlichten. Filips had bekentenissen nodig, veel meer dan die van de enkelen die tot nu toe bezweken waren en elk middel scheen daartoe gerechtvaardigd te zijn. Maar de paus was nog niet overtuigd en juist het feit dat de koning naar folterwerktuigen had gegrepen, weerhield hem ervan zich achter Filips op te stellen.

Het was Ferrand die dit bericht vanuit La Cité aan Richard overbracht, nieuws dat hem zou moeten verheugen, maar hij was te zeer begaan met het lot van zijn Franse broeders om blij te kunnen zijn met de terughoudendheid van de paus zich bij deze heksenjacht aan te sluiten.

Richard probeerde zich de slaap uit het gezicht te wrijven. Hij zag er vermoeid en gespannen uit. Zijn nachtelijke tochten langs de kerkers van Parijs werden met de dag zwaarder. Iedere dag die verstreek betekende gezichtsverlies voor de Franse koning, en hoe meer haast hij kreeg de paus te overtuigen, des te gruwelijker werden de verhalen uit de folterkamers, wreedheden die Richard niet voor mogelijk had gehouden.

Er waren hem zelfs gevallen gemeld van ridders die op de pijnbank in hun onschuld hadden volhard en er de dood hadden gevonden. Het merendeel van hen trad hun lot met grote moed en vastberadenheid tegemoet en keerde terug met verminkte lichaamsdelen. Sommigen, die nog minder fortuinlijk waren geweest, waren krankzinnig geworden.

Ze stonden op de brug over de Seine want daar, in de drukte en het lawaai, liepen ze weinig kans afgeluisterd te worden. Paarden, volgeladen karren, handelaren, boeren, bedelaars, geestelijken en kinderen gingen in een bijna onafgebroken stroom over de brug langs de dicht aaneengebouw- de huizen. De bedrijvigheid ging volkomen langs de beide ridders heen. Ferrands gevoelige donkere ogen waren gefixeerd op het gelaat van zijn metgezel, die naar beneden staarde waar op het water vaten wijn werden overgeladen naar de andere kant van de brug om daar, in andere scheepjes, verder te worden vervoerd. Richards blik was in zichzelf gekeerd, hij zag de mannen op het water niet, hij hoorde hun stemmen niet, hij rook niet de geur van het hout en het water - hij rook slechts de weeïge geur van bloed vermengd met de stank van etter, urine, menselijke uitwerpselen, zweet en vochtig stro. In zijn oren klonken voortdurend de angstige vragen, het geschreeuw van een krankzinnige, het zachte kreunen en huilen van zijn broeders. En voor zijn ogen zag hij verwrongen gezichten, verkrampte gestalten in het licht van een toortsvlam, en bovenal de sporen van de onmenselijke martelwerktuigen die hem tot in het diepst van zijn ziel schokten.

Richard kneep de ogen stijf dicht als wilde hij het niet meer zien. Hij kon hun moed inspreken, raad geven, troosten, hun wonden verzorgen, maar het was allemaal zo hopeloos ontoereikend. Zijn onvermogen om hun nood werkelijk te lenigen maakte hem wanhopig, een wanhoop die grensde aan razernij.

Hij voelde Ferrands hand op zijn arm. ‘De koning heeft het antwoord van de paus ontvangen. De brief was gegeven op de dag vóór het feest van de heiligen Simon en Judas. Zijne Heiligheid schreef dat hij de vorm van het proces betreurt. Ik heb een deel van de tekst letterlijk in mijn geheugen geprent: “Terwijl wij ons ver van u bevonden hebt u de hand gelegd op de personen en de goederen van de tempeliers; u bent zover gegaan hen in hechtenis te nemen en, wat het toppunt van de smart is, u hebt hen niet weer vrijgelaten; u bent zelfs, naar men zegt, nog verder gegaan en hebt aan de beproeving van de gevangenschap nog een andere beproeving toegevoegd.” ’

Richard knikte. Kardinaal Corbara had er dus voor gezorgd dat zijn bericht de paus had bereikt. ‘En verder?’ vroeg hij.

‘ “Uit schaamte voor de kerk en onszelve achten wij het raadzaam hier stilzwijgend aan voorbij te gaan.” ’

‘Wat?! Stilzwijgend voorbijgaan aan deze gruwelijke folteringen?’

Ferrand maakte een verontschuldigend gebaar. ‘Zo staat het er en niet anders. Filips heeft de macht in handen; de paus kan slechts diplomatie betrachten totdat hij zeker is van zijn zaak.’

‘Dus er staat geen woord in over onze onschuld?’

‘Geen woord. Hij durft zich niet uit te spreken, want als er bekentenissen worden afgelegd, zou hij zich compromitteren als hij nu zou verklaren in onze onschuld te geloven en onze orde zou verdedigen. Wei heeft hij de macht van de bisschoppen - dus van de inquisitie - opgeschort.'

Richard slaakte een zucht van verlichting. De moed was de paus dus toch niet bij voorbaat in de schoenen gezonken. Ferrand beet op zijn onderlip. Hij had het minst slechte nieuws het eerst verteld. De rest stond Richard nog te wachten. De schorsing van de bisschoppelijke macht was te laat gekomen.

‘We hebben berichten over de grootmeester,’ zei hij voorzichtig.

Richard richtte zijn hoofd op en keek Ferrand gretig aan. Maar hij zag aan diens mistroostige uitdrukking dat hij geen hoop behoefde te koesteren. ‘Weet je waar hij is?’

‘Ja, in het Châtelet, onbereikbaar.’

Ferrand wachtte even en schraapte zijn keel voordat hij met enige moeite vervolgde: ‘Hij heeft een bekentenis afgelegd, publiekelijk wel te verstaan, tegenover de meesters in de theologie en andere geleerden en geestelijken van de Sorbonne. Ik wist dit al eerder, maar ik kon je niet bereiken.’

Het duurde even voordat Richard dit had verwerkt.

‘Gods hart!’ bracht hij ademloos uit, ‘ik had geruchten gehoord, maar ik kón het eenvoudig niet geloven.’

‘Guillaume Imbert heeft hem zover gekregen,’ legde Ferrand uit. ‘Hij liet hem niet folteren, wel dreigde hij dat te zullen doen, want hij moet wel ingezien hebben dat Molay daar te zwak en te oud voor is. Het zou zijn dood geworden zijn en een dode grootmeester kan Filips slecht gebruiken.’

Richard schudde vertwijfeld het hoofd. Hij dacht weer aan zijn arme broeders. Als dit nieuws hun ter ore zou komen, zou dat hun verwarring en onzekerheid alleen nog maar vergroten.

‘Guillaume Imbert vond er een oplossing voor,’ hoorde hij Ferrand verder vertellen, ‘hij liet twee broeders ten aanschouwe van Jacques de Molay ondervragen en onderwierp hen aan een door hemzelf ontworpen foltermethode die “schroeien” wordt genoemd. Ze werden vastgebonden met hun voetzolen (die met vet ingesmeerd waren) vlak voor een vuur, met een ijzeren plaat daartussen om de hitte te regelen.’

Richard kende deze methode maar al te goed. De arme drommels wier voeten hij verzorgd had, zouden nooit meer kunnen lopen.

‘Ik heb me laten vertellen dat Molay gehuild heeft en zich gewonnen gaf toen men hem beloofde de ridders verder te ontzien als hij zijn koppigheid zou laten varen. Hij heeft de inquisiteur op datzelfde moment zijn woord van eer gegeven dat hij de belangrijkste aanklachten die tegen hem waren ingediend, zou toegeven. Hij heeft zijn woord gehouden. En hij was niet de enige die daar bekend heeft. Gérard de Gauche, de commandeur van Le Bastit, Guy Dauphin, de commandeur van Celles, Geoffroy de Charnay, de commandeur van Normandië, en Gauthier de Liancourt, de commandeur van Laon en Reims, legden ook verklaringen af die de orde van ketterij beschuldigen.’

Ferrand zweeg. Hij was opgelucht dat hij het droeve relaas dat hem al dagen door zijn hoofd spookte, nu verteld had. Nooit zou hij meer een woord over deze onterende geschiedenis willen uiten.

‘Wanneer heeft dit zich afgespeeld?’ wilde Richard weten.

‘Een week na het feest van de heilige Lucas,’ antwoordde Ferrand.

‘Dus de paus wist hier al van toen hij Filips schreef?’

‘Mogelijk, maar hij heeft het niet met name genoemd. Wel schreef hij twee kardinalen naar Parijs te zullen afvaardigen.’

Er verscheen een verbeten trek om Richards mond. ‘We zullen zorgen dat ze de waarheid te weten komen. Kom, we moeten hier niet langer blijven.’

Hij legde zijn hand, die beefde van ingehouden woede, op Ferrands schouder en met zijn andere hand zijn zwaardknop strelend sprak hij nog: ‘We zullen de koning op gepaste wijze antwoorden.’

Fortune knows we scorn her most

When most she offers blows.

Ç

Het noodlot weet dat wij haar het meest verachten

wanneer zij de meeste slagen toebrengt.

WILLIAM SHAKESPEARE - ANTONY AND CLEOPATRA

Ç

Richards antwoord was impulsief en gewelddadig. Hij had slechts een paar man tot zijn beschikking. De meesten had hij het land ingestuurd om inlichtingen in te winnen zodat ze zich een beeld konden vormen over de omvang en de intensiteit van de activiteiten van de inquisitie buiten Parijs. Twee anderen waren spoorslags naar Poitiers gestuurd om kardinaal Corbara in te lichten over de ware toedracht rond de bekentenissen van de grootmeester en de commandeurs.

Zelf had Richard niet meer dan een handvol mensen nodig, want zijn woede en verontwaardiging waren zijn grootste kracht. In één week tijd overviel hij drie versterkingen. In het overvolle Parijs waagde hij zich dit keer niet, maar in Orléans bevrijdden hij en zijn mannen bijna dertig gevangenen. In Blois slaagde hij erin een goede twintig los te krijgen, zij het dat sommigen er zo slecht aan toe waren dat ze gedragen moesten worden. In Tours waren de omstandigheden nog slechter. Daar bezweek Richard voor de smeekbede van een broeder en sneed hem de keel af omdat verder leven al een ware marteling voor de man zou zijn.

Hoewel zijn wraakzucht nog niet was verzadigd, moest hij de dolle rit staken omdat hij dringend naar Parijs teruggeroepen werd, terwijl Aymer in blinde woede doorraasde naar Le Mans.

Vermoeid in lichaam en ziel, zijn gezicht grauw als de dood, maar met een enigszins voldaan gevoel reed hij terug naar Parijs. Hij werd opgewacht door drie ridders, die hem een dominicaner pij aanreikten, en volgde hen, de kap diep over zijn hoofd getrokken, door de kille mistige straten van Parijs.

‘Wat is er gebeurd?’ vroeg hij.

De ridder naast hem haalde hulpeloos de schouders op.

‘We weten het niet. We worden sinds enkele dagen geconfronteerd met broeders die bekentenissen hebben afgelegd zonder dat ze enig spoor van martelwerktuigen vertonen, ook al hebben zij bij vorige ondervragingen gezwegen als het graf. Ze schijnen erg in de war te zijn maar willen ons niet vertellen waarom ze plotseling hebben bekend.’

‘Jullie hebben met geen woord gerept over de grootmeester?’

Ze schudden alle drie heftig het hoofd en vervolgden zwijgend hun weg tot ze hem ten slotte binnenleidden in een vochtige stadskerker die door plaatsgebrek als gevangenis werd gebruikt. De gebruikelijke stank kwam hem tegemoet toen de deur voor hem werd geopend.

Richard trad resoluut naar binnen, ofschoon hij wist dat iedere stap in deze kerkers voor hem levensgevaarlijk was. Terwijl zijn drie metgezellen de wacht hielden, keek hij rustig om zich heen in het schamele licht van de toorts en begroette de gevangenen met een bemoedigende glimlach. Zijn kap had hij achterovergeworpen zodat ze hem direct zouden herkennen. Zijn blik bleef rusten op een ridder die wat achteraf in de schaduw stond. Hij hief de toorts omhoog en het licht stroomde de donkere hoek in om een nerveus trekkend gezicht te onthullen waarin twee donkere ogen Richard trachtten te ontwijken.

‘Broeder Raymond,’ begon Richard op geruststellende toon, ‘ik heb gehoord dat je gisteren bekentenissen hebt afgelegd tegenover de officieren van de koning. Toch zijn er geen recente sporen van foltering op je lichaam gevonden. Op welke manier hebben ze je gedwongen te spreken?’

De ongelukkige ridder zuchtte.

‘De officieren hebben mij nergens toe gedwongen,’ antwoordde hij zacht.

‘Ben je dan gezwicht voor dreigementen alleen?’

De ander schudde slechts het hoofd.

‘Je hebt geweigerd de vragen van mijn kameraden te beantwoorden. Ik ben hier gekomen om de waarheid te horen,’ zei Richard met milde aandrang.

Er kwam geen geluid over de samengeperste lippen.

Een diepe frons overschaduwde Richards voorhoofd. ‘Ik eis een verklaring, broeder Raymond,’ zei hij, nog steeds even kalm.

‘Ik heb bekend, het zij zo,’ zei de ander gelaten. Zijn schaamte was groter dan zijn angst.

‘Daar neem ik geen genoegen mee.’

De man sloot de ogen en bleef zwijgen.

‘Bij de wonden van Christus! Moeten wij dan ook aan je onschuld gaan twijfelen?’ riep Richard ongeduldig.

‘U doet mij onrecht aan,’ fluisterde de ridder hees. ‘Ik heb slechts gehoorzaamd, zoals de regels mij gebieden.’

‘Wie heb je gehoorzaamd?’

Het antwoord kwam als vanzelfsprekend: ‘De grootmeester.’

Richard was even uit het veld geslagen. Als het waar was wat hij begon te vermoeden . . . maar dat was toch onmogelijk! Hij legde zijn hand op de schouder van de onfortuinlijke ridder en moedigde hem aan: ‘Vertel me precies wat er gebeurd is.’

Ridder Raymond aarzelde eerst nog en begon daarna te spreken. ‘Op weg naar de inquisiteur werd ik eergisteren staande gehouden door een van onze broeders die juist daar vandaan kwam. Hij schoof mij een brief in mijn mouw en fluisterde daarbij de naam van de grootmeester en vroeg mij de brief op dezelfde wijze door te geven aan de volgende. Ik had maar een ogenblik de tijd om de inhoud te lezen. Hij kwam inderdaad van de grootmeester. Onderaan was zijn zegel in de lak afgedrukt, onmiskenbaar.’

‘Wat stond erin?’

De ridder vatte moed en zei: ‘De tekst was vrij kort, ik heb hem drie maal moeten lezen voordat ik het kon geloven, maar het was overduidelijk: de brief was een aanbeveling onze schuld te bekennen zoals hij dat zelf had gedaan. Wat moest ik anders doen? Ik had inderdaad geruchten gehoord dat hij een bekentenis had afgelegd. Hij moet er een bedoeling mee hebben gehad. Ik heb hem gehoorzaamd in de hoop dat ik daarmee de orde zou dienen.’ De ridder sloeg een kruis. ‘Ik heb de heilige Maagd Maria om vergiffenis gebeden.’

‘Wat heb je bekend?’ vroeg Richard.

‘Datgene waar het meest om gevraagd werd: dat ik bij mijn intreding gesommeerd werd op het kruisbeeld te spuwen en Christus drie maal te verloochenen.’

Hij sloeg nogmaals een kruis en boog het hoofd, een wanhopig gebed mompelend boven zijn gevouwen handen.

Richards ogen vlamden maar hij hield zich in tegenover de armzalige ridder. In een uiting van mededogen omarmde hij zijn broeder, die zich aan hem vastklampte als een kind dat troost zoekt. ‘Vrees niet, broeder,’ zei Richard zacht, ‘de Heer zal je vergeven, want Hij kent de waarheid.’

Toen de deur achter hem gesloten was, barstte hij los: ‘Moge de duivel zijn ingewanden ledigen op het creatuur dat deze doortrapte list bedacht heeft!’

Of dat nu Guillaume de Nogaret of Guillaume de Paris betrof, was hem om het even. Beiden haatte hij even hartstochtelijk.

Ç

De volgende avond was Richard in het Forêt de Rouvray om zijn broeders op de hoogte te brengen van het slechte nieuws. Zwijgend luisterden ze naar hem, en het feit dat zoveel broeders uit Orléans, Blois en Tours konden worden bevrijd, kon hen nauwelijks opbeuren, evenmin als het feit dat de paus de macht van de inquisitie had geschorst. Op hun gezichten stond ontsteltenis en angst te lezen, angst voor wat hun verder nog te wachten stond, want Filips won terrein, hij had alle macht in handen en wist die te gebruiken. Als de paus geen krachtig verzet zou bieden, zou hij vrij spel hebben.

‘Er zijn twee kardinalen onderweg naar Parijs,’ vertelde Richard, ‘we zijn bezig erachter te komen wie dat zijn. Intussen kunnen we niet veel meer doen dan onze broeders waarschuwen voor de brief van de grootmeester die in oml. . . ’ Hij bleef midden in zijn zin steken en draaide zich met een ruk om. Heel duidelijk hoorde hij galopperende paardehoeven in hun richting komen. De ridders keken elkaar aan. Twee of drie ruiters, meer zeker niet, oordeelden ze naar het geluid van de hoefslagen. Op een enkel teken van Richard verspreidden ze zich en seconden later was de open plek in het woud stil en verlaten. In de verte werden de hoefslagen luider en ze kwamen snel naderbij, hoewel de ruiters kennelijk hun snelheid hadden geminderd, belemmerd door het dichte struikgewas. Richard liep met haastige stappen in de richting vanwaar het geluid kwam. Toen hij de paarden in het maanlicht kon onderscheiden, zag hij dat slechts een van hen bereden werd, het andere zadel was leeg. Met een angstig voorgevoel baande hij zich een weg door de varens en bereikte de gebogen gestalte in het zadel net op tijd om hem op te vangen.

‘Ferrand!’ riep hij uit toen hij het wit weggetrokken gezicht herkende dat op zijn arm rustte. Een warme, kleverige substantie druppelde over zijn hand, die Ferrand onder de schouder steunde. Achter hem duwde een wit paardehoofd de zachte, met schuim besmeurde neus tegen Richards schouder.

‘Chançard?’ was Richards verbaasde antwoord.

Twee van zijn broeders die hem gevolgd waren, ontfermden zich over de paarden en een derde hielp Richard de gewonde ridder naar hun kamp te dragen, waar ze hem neerlegden. Richard hurkte naast hem neer en zijn geroutineerde handen verwijderden behoedzaam Ferrands kleding om de wond, een diepe houw in zijn schouder, te kunnen verzorgen. Nog voordat hij een verband kon aanleggen richtte Ferrand zich half op en staarde hem met wijd open ogen aan.

‘Richard! Het is Aymer, hij is. . .’ Zijn adem stokte en hij kreunde. Richard duwde hem achterover.

‘Later,’ zei hij kort en deed vakkundig zijn werk tot de wond verzorgd en verbonden was en het bloeden gestelpt.

‘Wijn,’ beval hij over zijn schouder. Een leren zak gevuld met krachtige rode wijn werd hem aangereikt en hij liet Ferrand er met kleine teugjes van drinken.

‘Al wat beter?’ vroeg hij even later. De ander knikte met een fletse glimlach. Er was weer wat kleur in zijn lijkbleke gezicht teruggekeerd.

‘Dan mag je nu praten. Wat is er met Aymer gebeurd?’

‘Hij is gepakt, bij Le Mans, nee, eigenlijk al ver daarbuiten op weg naar Parijs.’

‘En de rest?’

‘Gevlucht in de Alpes Mancelles. We probeerden de achtervolging op een dwaalspoor te brengen.’

Zijn gezicht vertrok van pijn.

‘Ik heb een man gedood,’ fluisterde Ferrand, ‘mijn God, overal was bloed, van hem, van mij, het was afgrijselijk. Ze dachten dat ik dood was, dat was mijn redding.’

Richard klopte Ferrand bemoedigend op zijn gezonde arm. De fijnbesnaarde zoon van Uzès was niet voor het ruige strijdgewoel geboren, maar hij had erop gestaan Richards plaats in te nemen toen hij hem de dringende oproep uit Parijs had gebracht.

‘Ze zullen hem naar Parijs brengen. Ze zullen hem folteren.’ Ferrand klonk nu uiterst gespannen en hij klemde zich aan Richards arm vast. ‘Iemand moet Godefroy waarschuwen.’

‘Ik ga direct terug naar Parijs,’ antwoordde Richard geruststellend.

‘Wees voorzichtig, ze verwachten je misschien al.’

Richard was al opgestaan. ‘Zorg jij nu maar dat je snel beter wordt,’ zei hij. In zijn gedachten had hij de weg al uitgestippeld en hij gaf enkele korte bevelen. Het kamp in het Forêt de Rouvray moest opgebroken worden, ook zij in het Forêt d’Amboise moesten zich verspreiden en de uit Le Mans gevluchte broeders in de Alpes Mancelles moesten opgevangen worden. Geen enkel risico mocht worden genomen voor het geval Aymer zou doorslaan. Zelfs Ferrand moest hier weg, ook al zou het voor hem een beproeving zijn in zijn conditie te rijden.

Het jachtseizoen was gesloten. Het was verboden op herten te jagen van de veertiende september tot de derde mei en de zwijnejacht begon pas op kerstdag en zou duren tot Maria Lichtmis. Tot die tijd zouden ze veilig zijn, waar ze ook heen gingen. Maar hij dacht ook aan Godefroy; voor diens probleem had hij geen oplossing.

In enkele minuten zadelde hij Pelgrim en was op weg. Bij het ochtendgloren doemden de wallen van Parijs voor hem op en kort na de metten liet hij zich bij Godefroy aandienen. Beide mannen wachtten zwijgend tot de bediende verdwenen was, elkaar met wederzijds wantrouwen opnemend. Daarna zei Godefroy ijzig: ‘Ik verwachtte u niet hier. Uw aanwezigheid in La Cité is ongewenst en brengt mij nodeloos in gevaar.’

‘Ik kom u waarschuwen, beau Sire,’ antwoordde Richard op effen toon. ‘Bij Le Mans is een van onze ridders gearresteerd. Hij zal waarschijnlijk vandaag naar Parijs worden gebracht. Uw broer werd tijdens diezelfde achtervolging gewond.’

Godefroy was spierwit geworden. Hij stond doodstil tegenover Richard en staarde hem aan.

‘Waar is hij?’ bracht hij verslagen uit.

‘Hij is in goede handen.’ Het scheen een schrale troost te zijn.

‘Ik kan u maar één advies geven,’ vervolgde Richard kalm. ‘Blijf rustig en vestig de aandacht niet op u zelf. Hij zal uw naam en die van Ferrand niet prijs geven; verder mag hij alles verraden wat hij weet: wij hebben onze maatregelen genomen.’

Zijn woorden schenen Godefroy iets gerust te stellen. ‘Wie is hij?’ wilde hij weten.

Richard dacht even na. Het was misschien beter dat Godefroy nu op de hoogte was van Aymers identiteit.

‘Aymer de Vraineville, ridder van de commanderij te Rouen,’ zei hij.

De ander knikte. ‘Een eerbiedwaardige familie,’ peinsde hij. ‘Dat verklaart waarom u die naam eerder verzweeg.’

‘Het is een kwestie van zelfbehoud dat niemand die hierbij betrokken is meer weet dan goed voor hem is,’ zei Richard zakelijk. ‘Dat geldt ook voor mijn broeders, zelfs voor Aymer.’

Hij stond voor de haardplaats en staarde in de grijze as. Hij moest er niet aan denken wat er met Aymer zou gebeuren. Een rilling doorvoer hem en hij dwong zijn gedachten in een andere richting.

‘Is het al bekend welke kardinalen door de paus zijn afgevaardigd?’ vroeg hij.

‘Ze zijn zelfs al gearriveerd. Het zijn de kardinalen Etienne de Suisy en Bérenger Frédol.’

Richard knikte kort. ‘Hebben ze al met de koning gesproken?’ vroeg hij.

Hij wist dat het al te laat was. De gebeurtenissen hadden elkaar zo snel opgevolgd dat zijn kans voorbij was gegaan tussen de kardinalen en de koning te komen om de waarheid aan het licht te brengen.

‘De koning,’ vertelde Godefroy hem, ‘heeft hun medegedeeld dat hun vandaag nog een brief aan Zijne Heiligheid ter hand gesteld zal worden. De tekst ligt al klaar.’

‘Ik mag verwachten dat u ervoor gezorgd heeft het concept vluchtig in te zien?’

Godefroy knikte. ‘Slechts heel kort. Er waren enkele zinsneden die ik in mijn geheugen heb geprent, zinsneden die de geest waarin de brief geschreven is voldoende weergeven. Ik citeer nu ruwweg: “God veracht lafharti- gen; ieder uitstel van de beteugeling van de misdaden van de tempeliers is een soort medeplichtigheid daaraan. Wij verzekeren u bovendien dat de prelaten niet zouden dulden dat men hen beledigt door hun het ambt te ontnemen dat zij in naam van God bekleden. Wij kunnen niet tolereren dat men hun dit onrecht aandoet, zonder onze eed te schenden, hetgeen wij dan ook weigeren.” ’

Richard had hem met toegeknepen lippen aangehoord. Het dreigement van de koning was in deze woorden nauwelijks verhuld. De arrestatie van Aymer was op een uiterst ongelegen moment gekomen; hij had zijn mannen moeten verspreiden, en de communicatie tussen hen zou moeizaam verlopen; hij kon op dit ogenblik niets ondernemen, noch voor Aymer, noch voor de orde die nu meer dan ooit bedreigd werd, noch voor de paus die zou sidderen op zijn zetel in Poitiers. Richards gedachten bewogen zich in een heel andere richting. Als de paus zou bezwijken voor Filips’ intimidatie, zouden de nederzettingen van de tempeliers buiten Frankrijk in gevaar komen, ook die in Engeland. Een contactman aan het Engelse hof zou op dit moment zeer nuttig zijn - of een vrouw. . . ?

Godefroy d’Uzès onderbrak zijn overpeinzingen. Hij zag de ridder nu liever gaan en verborg die mening niet. ‘Kan ik verder nog iets voor u doen, Messire?’ vroeg hij.

‘Ja, bid voor ons,’ zei Richard en maakte een korte buiging alvorens het vertrek te verlaten.

Ç

Bibliothêque National, Parijs - de Temple te Parijs