Samen Intelligent Bewegen

Eerste druk augustus 2022 ©

Fabio D’Agata | Uitgeverij Lucht BV

Ontwerp omslag en binnenwerk: Adept Vormgeving

Foto auteur:

ISBN 9789493272200

NUR 860

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of open-baar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

SAMEN INTELLIGENT BEWEGEN

Gedragsverandering in de hoogste versnelling

Fabio D’Agata

Voor jou

(en anderen)

“Ons lichaam is in ontwikkeling, creatief en heeft andere lichamen nodig om te kunnen leven.”

- Aldo Houterman, filosoof van lichaam en brein

INLEIDING

DE KRACHT VAN SAMEN BEWEGEN

Het is misschien wel de grootste uitdaging op de wereld: de ander. Maar die ander kan een cruciale rol spelen op jouw weg naar je ultieme verlangen. In mijn eerste boek Intelligent Bewegen geef ik je een methode om lichaamsbeweging in te zetten voor persoonlijke groei. In dít boek staat er één woordje vóór: samen. Je ontdekt de kracht van samen bewegen en het effect ervan op gedrag.

Ik ben ervan overtuigd dat je niet alleen ontworpen bent om te bewegen, maar ook juist om samen te bewegen. Tegenwoordig bewegen we niet alleen minder1, we kiezen ook steeds vaker voor beweegactiviteiten waarbij we geen anderen nodig hebben2. Dat is zonde, want door je lichaam samen met anderen te bewegen, kun je als mens sneller groeien. Door samen te bewegen is de ervaring rijker, ontwikkelen de hersenen zich beter en leer je sneller. Over snelheid gesproken, ik maak hier wel een hele snelle vliegende start. Ik neem even een stapje terug om je eerst stevig in de startblokken te zetten.

WAT KUN JE VERWACHTEN IN DIT BOEK?

Wat Samen Intelligent Bewegen kan betekenen voor jouw persoonlijke groei leg ik uit aan de hand van theorie en praktijkervaringen met mijn bedrijf SPAT Verandert. Maar het wordt pas écht duidelijk uit persoonlijke verhalen van deelnemers. Daarom laat ik je in dit boek meekijken over de schouders van drie hoofdrolspelers. Ze hebben elk een uitdaging die past in de moderne tijd, waarmee vandaag de dag bovengemiddeld veel mensen worstelen. Het zijn vraagstukken die regelmatig ingebracht worden door individuen, teammanagers en verantwoordelijken voor grote organisaties. Als je doorleest, kom je erachter hoe samen intelligent bewegen het verschil maakt voor de drie hoofdrolspelers uit dit boek en hoe het werkt voor jou.

Steven – grenzen leren bewaken in een groep

Steven is militair. Hij is opgeleid om grenzen te doorbreken en verder te gaan waar anderen stoppen. Nu is hij langdurig ziek geworden. Samen met andere collega’s die ook langdurig zijn uitgevallen, zit hij in een groep om te re-integreren. Tijdens dit traject komt hij in beweging. Al snel wordt duidelijk dat hij nieuw gedrag moet aanleren, dat tegen alles indruist wat hij in zijn werk heeft geleerd.

Aan de hand van het verhaal van Steven krijg je meer inzicht in een vaardigheid die iedereen tegenwoordig wel zou willen beheersen: grenzen bewaken.

Ikzelf – leren verbinden in een sportteam

Zolang ik mij kan herinneren wilde ik vader worden. Nu dat moment aanbreekt, ontstaan er serieuze zenuwen en slaat de twijfel toe. Hoe kan ik een goede vader zijn als ik mijn eigen vader nauwelijks heb gekend? Vanbinnen voel ik een diepe eenzaamheid, die in schril contrast staat met de hyperverbondenheid op digitaal niveau. Als mijn dochter wordt geboren, heb ik moeite om me met haar te verbinden.

Samen met een stel andere voetballiefhebbers speel ik één avond per week een wedstrijdje. Daar is een rechtstreekse koppeling ontstaan tussen mijn belevenissen in het sportteam en mijn ultieme verlangen van het vaderschap. Hope-lijk brengt dit verhaal ook jou dichter bij de ander, met de vaardigheid: verbinden.

Maud – leren voelen met individuele coaching

Maud is adviseur innovatie in een groot kenniscentrum voor de zorg als ze steeds minder zin krijgt in het leven. Maud is ernstig depressief. Haar lichaam is zó moe dat ze niet meer van de bank af komt. Het blijkt in de familie te zitten. Het liefst wil ze die lijn van grote somberheid eigenhandig stoppen door minder te denken en meer te voelen. Dat is lastig in een maatschappij die vooral is ingesteld op ons brein. Voor het ont-lichamen van onszelf betalen we een hoge prijs: de ervaring. Als je niets meer voelt, doet niets er meer toe.

Maud heeft de hulp ingeschakeld van een coach om onder individuele begeleiding het veranderproces aan te gaan. Om te voorkomen dat we emotioneel verdoofd raken, werken we in de verhaallijn van Maud aan de vaardigheid: voelen.

Naast deze drie hoofdrolspelers kom je gaandeweg ook kortere verhalen tegen van andere mensen die samen in beweging zijn gekomen en een persoonlijke ontwikkeling hebben doorgemaakt. Namen en details van al deze personen kunnen vanwege de privacy zijn aangepast. Ondanks dat de kortere verhalen bondiger zijn beschreven, is het proces dat deze mensen doorlopen minstens zo interessant.

Leeswijzer

Samen Intelligent Bewegen is opgebouwd zoals een persoonlijk ontwikkelingstraject zich voltrekt.

In Deel 1 van het boek starten de verhalen van de hoofdrolspelers. In deze beginsituatie wordt duidelijk wat hun ultieme verlangen is, maar ook welk obstakel hen daarbij in de weg zit. Dat maakt dit niet het meest vrolijke deel van het boek, maar het is wel de realiteit. Succes ermee.

In Deel 2 van het boek is er volop beweging. Je merkt hoe de hoofdpersonen met hun eigen ontwikkeldriehoek aan de slag gaan. Steven in een groep, ikzelf in een team en Maud met een coach. Dit deel brengt onze persoonlijke groei in beeld.

In Deel 3 van het boek kom je erachter welke resultaten de drie hoofdrolspelers neerzetten door samen intelligent te bewegen in de richting van hun ultieme verlangen. En krijg je inzicht in manieren waarop je een verandering duurzaam maakt.

TIEN JAAR PRAKTIJKERVARING

De afgelopen tien jaar hebben we met SPAT Verandert door-lopend ervaring opgedaan met groepen, teams en individuele begeleiding. Deze inspirerende praktijkervaringen zijn de drijvende kracht achter dit boek. Het zijn bijvoorbeeld ervaringen vanuit het re-integratieprogramma dat in groepen wordt uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Defensie3. In samenwerking met het Universitair Medisch Centrum Utrecht geven we training en doen we onderzoek naar patiënten met (ernstige) psychiatrische aandoeningen4. Voor het Openbaar Ministerie begeleiden we groepen medewerkers om uitval te voorkomen5.

Een-op-een trajecten voeren we uit voor verschillende bedrijven en organisaties die vertrouwen hebben in onze methode, waaronder: AFAS Software (in 2021 uitgeroepen tot beste werkgever van Europa6), Conclusion, Robidus, De Nieuwe Arts, Centrum Jeugd en Gezin en andere grote en middelgrote organisaties. Ook druppelen er zo nu en dan individuen binnen die zich op persoonlijke titel bij ons aanmelden.

De inhoud van dit boek is gebaseerd op mijn persoonlijke bevindingen, de ervaringen van de coaches (in het bijzonder Marloes Nieberg en Jelle Bouma) en de terugkoppeling vanuit de deelnemers, evenals die van betrokkenen uit de organisaties. De inhoud krijgt rugdekking door wetenschappelijke artikelen, die gemakkelijk terug te vinden zijn bij de noten, achter in het boek, en ten slotte zijn er acht bijzondere experts geïnterviewd.

INTERVIEWS MET EXPERTS

Succesvolle ervaringen uit de praktijk zijn voor mij voldoende bewijs om te kunnen zeggen dat Samen Intelligent Bewegen het verschil kan maken voor kleine en grote persoonlijke vraagstukken en die van organisaties. Maar voor dit boek hebben ook acht deskundigen hun licht laten schijnen op samen bewegen en gedragsverandering. Je komt ze op verschillende plekken in dit boek tegen.

1. Marco van Basten, legendarische voetbalspits, een van de beste aller tijden. Tijdens mijn introductie staarde hij me geconcentreerd aan zonder met zijn ogen te knipperen, waarna hij besloot zich van een persoonlijke kant te laten zien. Hij ging ook zelf aan de slag met de methode.

2. Wiepke Cahn, psychiater en hoogleraar lichamelijke gezondheid bij psychiatrische aandoeningen bij het UMC Utrecht en Altrecht. Met onder meer het zorgprogramma Lijf & Leven en het project House in Motion maakt zij zich sterk voor meer beweging in de psychiatrie.

3. Ramón Spaaij, Nederlandse sportsocioloog die werkt in Melbourne, Australië. Hij zoekt naar de betekenis die sport heeft bij het smeden van sociale bindingen. Door naar sport te kijken leert hij de samenleving beter te begrijpen.

4. Amira Yehya was zeventien jaar toen ze voor haar profielwerkstuk onderzocht wat het effect van boksen op het ervaren van stress is. Onderdeel daarvan was haar eigen bokstherapie waarvan ze een video maakte die viral ging op LinkedIn. Nu bokst ze zich de wereld in als zorgvernieuwer en studeert ze Geneeskunde.

5. Ted Troost, haptonoom en levenslange leerling van Frans Veldman, grondlegger van de haptonomie. Hij behandelde veel topsporters, waaronder Richard Krajicek, Ruud Gullit en Yvonne van Gennip. Hij schreef het boek Het lichaam liegt nooit en interviews geeft hij nog zelden.

6. Adriaan Luteijn, choreograaf en theatermaker. Hij slaat voor het maken van zijn choreografieën een brug tussen mensen uit twee werelden die mijlenver uit elkaar liggen. Hij verbindt professionele dansers met onder meer jongeren met een spierziekte, topvolleybalsters, ouderen of mensen met autisme.

7. Anja Machielse, filosoof en sociaal wetenschapper. Ze is specialist op het gebied van eenzaamheid, sociale weerbaarheid en zingevingsvragen. Pas toen ik haar een verdieping op mijn eerste interviewverzoek had gestuurd, stemde ze in om mee te werken.

8. Dirk De Wachter, Belgisch psychiater die zichzelf een verdrietdokter noemt. Hij schreef onder meer de bestsellers Borderline Times en De kunst van het ongelukkig zijn. Zijn vader en broer zijn fysiotherapeut. Hij kan zijn non-sportiviteit bedekken met intellectualiteit.

SAMEN BEWEGEN VOOR INDRUKWEKKENDE TRANSFORMATIES

Hoe we bewegen, bepaalt hoe we denken en wat we voelen. Als we dat samen doen, ontstaat er een krachtig speelveld dat je kunt gebruiken voor persoonlijke groei. Alleen moet je wel even ontdekken hoe het werkt.

In dit boek kom je veelvoorkomende ontwikkeldriehoeken tegen, met het veranderproces dat erbij hoort. Na het lezen van dit boek kun je Samen Intelligent Bewegen inzetten voor jezelf of is het denkproces aangewakkerd om de methode te gebruiken voor je team of organisatie.

“Vergelijk jezelf met wie je gisteren was, niet met wie iemand anders vandaag is.”

- Jordan Peterson, klinisch psycholoog

INTELLIGENT BEWEGEN EVEN OPFRISSEN

SNEL UP-AND-RUNNING

In het boek Intelligent Bewegen staat beschreven hoe je lichaamsbeweging inzet voor persoonlijke groei. Je vindt er voorbeelden van indrukwekkende veranderingen die mensen hebben gerealiseerd door in beweging te komen. Ook in dit boek Samen Intelligent Bewegen delen we verhalen van mensen die buitengewoon bijzondere ontwikkelingen hebben doorgemaakt. We borduren voort op de aanpak uit Intelligent Bewegen, daarom is het handig om voordat je verder leest nog één keer de kern daarvan tot je te nemen. Ik heb de methode hieronder in drie stappen voor je samengevat. Fris je kennis op om jezelf met sportschoenen én gestrikte veters in de startblokken te zetten.

STAP 1: VIND JE ULTIEME VERLANGEN

Waarom zou je in beweging komen? Dat is een terechte vraag. De bekende motivatoren zoals afvallen, een persoonlijk record neerzetten of mooie ronde billen kweken zijn te oppervlakkig en werken niet. Ze hebben de focus niet gericht op persoonlijke groei en helpen je door hun korte houdbaarheidsduur niet om het bewegen op lange termijn vol te houden. Om goede voornemens niet als een nachtkaars uit te laten gaan, heb je een motivatie nodig die je niet alleen in beweging brengt, maar die je ook in beweging hóúdt. Die motivatie komt van binnenuit, wij noemen dat een ultiem verlangen.

Streven naar geluk is een zinloos doel. Streef naar iets wat betekenis heeft.

Een ultiem verlangen is niet het streven naar ‘geluk’. Streven naar geluk is een zinloos doel, maar wel een prettige bijkomstigheid. Streef naar iets wat betekenis heeft. Bijvoorbeeld het vinden van een levenspartner, het starten van een eigen bedrijf of vanuit een diep dal weer dagelijks kunnen functioneren.

Een nieuwe levensfase zorgt voor nieuwe verlangens. Zo ben ik recent vader geworden en is mijn ultieme verlangen een verbonden vader te zijn. Dat geeft betekenis aan het doel. Onderzoek laat zien dat hoe meer betekenis je geeft aan je doel, hoe meer commitment je hebt aan het proces7. Als er geen betekenis is, waarom zou je in beweging komen?

Gooi daarom nu de gebruikelijke motivaties - zoals het lopen van een persoonlijk record, het creëren van een six-pack of het zetten van tienduizend stappen per dag - in de prullenbak. Dan is er ruimte voor iets nieuws, een diepere, grondigere reden.

Het ultieme verlangen waar we naar op zoek zijn kun je achterhalen met de volgende vraag:

Wat is op dit moment het belangrijkste in mijn leven?

Het is precies wat we in de maalstroom van het leven kunnen vergeten. De reden waarom je ’s ochtends uit je bed komt – die gaat over diepe wensen en grote liefdes. Je ultieme verlangen overstijgt doelen die gericht zijn op het fysieke lichaam, zoals afvallen. En het overstijgt doelen die puur gericht zijn op het brein, zoals het leegmaken van het hoofd. Het overstijgt ten slotte ook het type motivatie dat enkel en alleen gericht is op het gevoelsleven, zoals jezelf fit voelen.

Een goed geformuleerd ultiem verlangen is uit het leven gegrepen en geeft betekenis aan je bewegende leven. Veelgehoorde verlangens worden geboren uit langgekoesterde wensen, life-events of de rol die je vervult in een nieuwe levensfase. Persoonlijke thema’s die hierin het meest centraal staan zijn: vriendschap, ouderschap, partnerschap, broederschap, carrière en ondernemerschap. Voel je dat deze woorden iets anders losmaken dan het streefgewicht op de weegschaal? Bij Intelligent Bewegen start je in de kern, bij dat wat jou in vuur en vlam zet, het beginpunt voor je volgende stap in het proces.

STAP 2: PERSOONLIJKE GROEI DOOR VAARDIGHEDEN TE VERSTERKEN

Door je nieuwe vaardigheden eigen te maken, maak je als mens groei door. Dat klinkt logisch, maar als volwassenen zijn we meer geneigd te denken in problemen. ‘Ik heb te veel stress en daar wil ik vanaf’ in plaats van ‘Ik wil beter leren ontspannen’. Je kunt beter denken zoals een kind, dat denkt niet in problemen. Een kind van twee jaar dat op het potje leert te plassen denkt niet: ik heb een probleem, omdat ik niet op het potje kan plassen, maar het kind denkt in vaardigheden: nog even oefenen en dan kan ik op het potje plassen. Dit wordt ook wel een growth mindset8 genoemd. Deze mindset is nodig voor persoonlijke groei.

Het kiezen van de juiste vaardigheden is daarom de volgende stap in de voorbereiding. Om die vaardigheden te vinden verdelen we onszelf onder in drie categorieën: fysiek, mentaal en emotioneel. Met andere woorden: het fysieke lichaam, het brein en het gevoelsleven. Voor elke categorie bestaat een reeks vaardigheden. Hieronder vind je een aantal gangbare voorbeelden.

Fysieke vaardigheden: | Mentale vaardigheden: | Emotionele vaardigheden:
Kracht | Geheugen | Voelen
Uithoudingsvermogen | Aandacht | Grenzenbewaken
Stabiliteit | Flexibiliteit | Ontspannen
Lenigheid | Reëel zelfbeeld | Verbinden
Coördinatie | Zelfsturend | Emotioneel
| vermogen | bewustzijn

Uit elke categorie kies je één vaardigheid die je gebruikt om jouw ultieme verlangen waar te maken. Nu heb je drie vaardigheden geselecteerd die centraal staan in het groeiproces. Deze drie vaardigheden zet je langs de drie zijden van een driehoek, die noemen we de ontwikkeldriehoek. Zo maak je de verbinding visueel tussen de fysieke, mentale en emotionele vaardigheden en zet je in op de onderlinge synergie. De ene vaardigheid heeft effect op de andere, net zoals ons lichaam fysiek, mentaal en emotioneel onlosmakelijk met elkaar is verbonden.

Hieronder zie je een voorbeeld van een ingevulde ontwikkeldriehoek. Deze is van Steven en zul je later in het boek tegenkomen:

STAP 3: KOM IN BEWEGING EN MAAK EEN ONTWIKKELING DOOR

Na het formuleren van het ultieme verlangen en het invullen van de ontwikkeldriehoek begint het werkelijke bewegen. Om te oefenen met de vaardigheden die je geselecteerd hebt en ze optimaal te ontwikkelen, kies je de activiteit die daar goed bij aansluit. Kijk hiervoor naar je ontwikkeldriehoek en koppel hier een beweegactiviteit aan. Hiervoor bestaan geen regels. Of je nou kiest voor een groepsles, een teamsport of een individuele activiteit – het kan allemaal een goede match zijn met de door jou geselecteerde vaardigheden. Misschien heb je al een lichte voorkeur voor een bepaalde activiteit en kun je daarmee goed uit de voeten of wellicht ben je ervoor in iets heel nieuws uit te proberen. Denk eens goed na welke beweegactiviteit goed bij jou zou passen. In het hoofdstuk ‘Succesvolle combinaties’, achter in het boek, vind je ter inspiratie voorbeelden van combinaties van ultieme verlangens, ontwikkeldriehoeken en beweegactiviteiten.

Als het gelukt is een match te vinden, kom je in beweging. De focus tíjdens het bewegen ligt op het ontwikkelen van de vaardigheden uit jouw ontwikkeldriehoek. Probeer je daarvan bewust te zijn, telkens weer als je een beweegsessie hebt. Je zult opmerken dat de vaardigheden die je hebt gekozen daadwerkelijk worden aangesproken en zich gaan ontwikkelen.

Dat komt doordat wij mensen zijn ingesteld op het ontwikkelen van vaardigheden. Ons brein bestaat uit in elkaar gevlochten netwerken. Die netwerken zorgen ervoor dat je vaardigheden kunt uitvoeren. Vaardigheden die je goed kunt uitvoeren, hebben een sterk netwerk. Vaardigheden die je minder goed beheerst, hebben een minder sterk netwerk. Om netwerken te versterken, is het nodig te oefenen. In beweging gaat het versterken van die netwerken nog een stuk sneller, omdat je brein in beweging meer neuronen aanmaakt dan iemand die niet beweegt9. Die neuronen helpen de netwerken te versterken. Door tijdens het bewegen gericht te oefenen met fysieke, mentale en emotionele vaardigheden, worden die netwerken dus sneller groter en sterker.

Veranderen is mogelijk omdat het brein plastisch is. Onze plastische hersenen blijven vernieuwen en zoeken naar nieuwe weggetjes van verbinding, wat betekent dat je door nieuwe ervaringen structuren in je brein verandert. Door lichaamsbeweging, nieuwe ervaringen aan te gaan, uitgedaagd te worden en mensen te ontmoeten zet je neuronen aan het werk en zet je jezelf in de ontwikkelstand. Daar-door heb je het vermogen om vaardigheden te versterken en nieuw gedrag te leren. Je krijgt dus de kans om ze te ontwikkelen, bij te schaven en te slijpen als een potlood, totdat je ermee kunt schrijven. De ontwikkeling van vaardigheden gaat hetzelfde als de ontwikkeling van een spier. Train je een specifieke spier, dan wordt die spier sterker.

De transfer

Wanneer je je volledig onderdompelt in een specifieke beweegervaring, geef je jouw hersenen de kans diepere onderlinge verbindingen te leggen. Deze verbindingen zorgen er vervolgens voor dat jij deze ervaring op een later tijdstip makkelijker kunt oproepen. De vaardigheden die je in de beweegsessies versterkt kunnen hierdoor dus een ‘transfer’ maken naar de wereld búíten het speelveld. Je zult dan merken dat de vaardigheid die je hebt geoefend, thuis of op het werk ook beter gaat. Op die manier slijt je nieuw, gewenst gedrag in en kom je steeds dichter bij het ultieme verlangen dat je aan het begin van het proces hebt geformuleerd.

HOUD JOUW ONTWIKKELDRIEHOEK PARAAT VOOR EEN VOLLE LEESERVARING

Wil je de volle leeservaring? Dan is dit het moment om jouw verlangen te formuleren en een ontwikkeldriehoek te tekenen. Je kunt hem op een papiertje tekenen, maar je kunt ook naar www.spatverandert.nl/start om het digitaal in te vullen. Handig, want je krijgt hem direct gemaild en zo raak je het ook niet kwijt. Met jouw persoonlijke voorbereiding komt dit boek Samen Intelligent Bewegen helemaal tot leven!

Mijn vader speelde altijd met mijn broer en mij in de tuin. Moeder kwam dan naar buiten en zei: ‘Je bent het gras aan het vernielen.’ ‘Het gras moet niet groeien,’ zou hij antwoorden. ‘Onze jongens moeten groeien.’

- Harmon Killebrew, honkbalspeler

PROLOOG

MIJN VERHAAL

EEN KLEIN, VERLATEN LICHAAM

Nunspeet, 1989. Mijn vader zit op het randje van mijn bed. Ik ben vijf jaar en vind het heerlijk om door hem ingestopt te worden. In plaats van een fijn verhaaltje te vertellen, stelt hij mij een vraag: ‘Ben je liever bij mama of bij papa?’ Het idee dat ik tussen mijn ouders moet kiezen verscheurt me vanbinnen. Mijn lichaam blijft even stilliggen onder de warme dekens. Dan geef ik zachtjes antwoord: ‘Allebei.’

Ik zie de teleurstelling in zijn ogen. Hij weet genoeg.

Ik ben een nakomertje. Mijn oudste broer is veertien jaar ouder dan ik. Hij is vlak voor het vertrek van mijn vader het huis uit gestuurd. In een vingerknip zijn ze allebei weg. Drie jaar later trekt mijn jongste broer, die elf jaar ouder is dan ik, zijn eigen plan. Zo valt het gezin uit elkaar en blijf ik over met mijn moeder. Als ik ’s avonds in bed lig, vraag ik haar te stofzuigen, te breien op haar breimachine of de was te doen. Deze geluiden in huis stellen me gerust. Ik wil er zeker van zijn dat ze in de buurt is. Alleen dan durf ik te gaan slapen.

IK WIL ME NIET ALLEEN VOELEN

Als kind ben ik me niet bewust van de oorlog die thuis heeft gewoed. Mijn lichaam heeft daarentegen alle ontwikkelingen haarfijn opgepikt. Drie van de vier belangrijkste mensen uit mijn leven zijn vertrokken. Volgens dr. Gabor Maté, expert in stress en ontwikkeling in de kindertijd, heb je als mens twee basisbehoeften: verbinding met de ander en verbinding met jezelf. Ik heb een sterk vermoeden dat hij bewust eerst de verbinding met de ander noemt, en daarná pas de verbinding met jezelf. De mens is een sociaal dier. We zijn het enige wezen op aarde dat elke dag voedsel op tafel zet om samen te delen. We zijn ten diepste geprogrammeerd om te verbinden en kunnen niet zonder elkaar.

Mijn inmiddels achtjarige lichaam gaat naarstig op zoek naar een oplossing voor het akelige gevoel dat vanbinnen woelt. Het gaat op zoek naar verbinding. Contact met een ander voelt voor mij als het duwen van een stekker in het stopcontact. Dan stroomt de levensenergie door mijn aderen. Daarvoor kijk ik verder dan mijn thuis, naar andere mensen. Die moet ik om me heen zien te verzamelen.

In mijn zoektocht, die gestuurd wordt door mijn onbewuste, valt me al snel iets op. Dat is niet verbazingwekkend, want rond deze leeftijd ontstaan bij kinderen nieuwe bewustwordingen over jezelf ten opzichte van de ander. Niet alleen mijn thuissituatie is anders dan die van de meeste anderen, merk ik, maar ik zie er ook anders uit. Mijn moeder is een Hagenees en mijn vader is vlak bij Catania geboren, op het Italiaanse eiland Sicilië. Het aspect dat die twee mijn ouders zijn vind ik op zich al een bijzondere samenkomst van omstandigheden. Maar wat het geografisch gezien nóg wonder-lijker maakt is dat ik midden in de Bijbelgordel ben geboren. Met de donkere uitstraling die ik van mijn vader heb geërfd moet ik een weg zien te vinden in een sterk gereformeerd dorpje. Ik val een beetje uit de toon, zeg maar.

HOE MAAK IK CONTACT?

Op school ben ik onder de mensen, maar voel ik me anders. We zitten allemaal achter onze eigen tafeltjes, met - als het tegenzit - de armen over elkaar. Als ik de juf tot last ben, word ik in mijn eentje vooraan gezet. Iedere dag staar ik naar de klok boven de deur van de klas, de deuropening waar ik zo graag doorheen wil rennen richting het schoolplein, of richting de gymzaal of iets verderop naar de speelveldjes. Het beste moment van de dag is als de wijzers goed staan en ik door díé deur mag verdwijnen om in beweging te komen.

Op die momenten haast ik me naar buiten en benoem ik het zitbankje op het schoolplein tot een doel. Het tennis-balletje dat ik van huis heb meegenomen schop ik naar een klasgenootje. Hij reageert door met zijn voet het balletje te controleren, maar het stuitert de lucht in. In een reflex klemt hij het balletje tussen z’n benen. We schieten in de lach en roepen er een paar andere klasgenoten bij voor een lekker potje tennisbal-voetbal. We spelen de bal naar elkaar over, struikelen, schieten op doel, juichen, balen en delen hier en daar een schouderduwtje uit. Ik vergeet de tijd en voel me deel uitmaken van een groter geheel.

AFGELAST

De winter van 1994 is aangebroken en er waait een ijzig gure wind door het dorp. Buiten is het donker en alles is bevroren, ook het sportveld. Over een uurtje begint de voetbaltraining en ik ben gefocust op de huistelefoon. Zo-lang die niet gaat, krijg ik vanavond weer mijn shot plezier en verbondenheid. Maar de telefoon rinkelt en de tranen springen in mijn ogen. Ik durf niet op te nemen. Mijn moeder wel en praat met mijn trainer. Het gesprek eindigt algauw met: ‘Joe, ik zal het aan hem doorgeven.’ De training van vanavond is afgelast en ik snel naar boven, om in mijn kamer mijn tranen te drogen.

Het bloeden stopt, maar het litteken blijft, wordt weleens gezegd. Daar ben ik het gedeeltelijk mee eens. Sommige wonden kunnen helen met de tijd, maar er zijn ook wonden die verzorgd moeten blijven worden om te voorkomen dat ze gaan ontsteken. Het lichaam vergeet niet en de hunkering naar verbondenheid blijft. Dat zal ik verder voor je ophelderen. Spring je een aantal jaar met me mee vooruit?

EEN POGING DE VERBINDING TE HERSTELLEN

Welkom in mijn negentiende levensjaar. De afgelopen jaren ben ik net als vele andere pubers en tieners met horten en stoten doorgekomen. De pleintjes, banen, bossen, velden, zalen en andere plekken waar ik in beweging ben geweest hebben me geholpen de tijd door te komen. Op sommige momenten hebben ze me er zelfs doorheen gesleept. Mijn sombere kant heeft zich in die jaren ook verder ontwikkeld. Donkere periodes nemen serieuzere vormen aan. Ik moet toch echt iets gaan doen met dat knagende gevoel.

Als ik denk aan mijn toekomst, voel ik het verlangen op een dag zelf vader te worden. Voor mijn kinderen wil ik een vader zijn die er voor hen is en die goed in verbinding staat met het gezin. Ik voel de drang om het contact met mijn eigen vader op te pakken en te onderzoeken of we dit voorzichtig kunnen uitbouwen. Na een succesvolle poging stap ik na een lange treinreis uit in Dordrecht. Hij zou er moeten staan, maar ik kan hem niet vinden. Ik wandel richting zijn huis en dan loopt hij me tegemoet. Als hij dichterbij komt zie ik dat hij ouder is geworden. Direct verontschuldigt hij zich: ‘Sorry dat iek er niette stond. Ieke was haleverwege toen iek opeense heel nodig moeste plassen. Ik moeste gauw weer naare haus.’ Zijn Nederlands is doordrenkt met Italiaanse uitschietende klanken. Precies zoals je een Nederlandssprekende Italiaan zou nadoen op een feestje. Mijn lichaam reageert op zijn specifieke stemgeluid. Hij trekt licht met zijn rechterbeen en ik krijg een beetje medelijden met hem. ‘Het geeft niet, pa, kom we gaan naar binnen.’

Dan gaat het hard. Een klein jaar later ligt er een opengeslagen notitieboekje tussen ons in. Op de kleine bladzijden schrijft mijn vader zijn teksten. Ik wacht geduldig. Zodra de zinnen op papier staan ontrafel ik zijn handschrift en praat ik terug. Zo voeren wij onze laatste gesprekken. Hij kan niet meer praten. Ook kan hij zijn lichaam niet meer bewegen. Ik had zo graag nog eens een potje bocce met hem willen spelen (een oeroude Italiaanse vorm van jeu de boules, zijn favoriete activiteit) en over het leven willen praten, maar dat gaat niet meer. Zijn spieren zijn weggesmolten door stervende zenuwcellen. Het lukt hem zelfs niet meer om zich om te draaien in bed. Voordat hij stikt in zijn eigen speeksel, is volgende week de euthanasie gepland. Die middag rol ik nog een laatste keer zijn magere, gebogen, door ALS geruïneerde lijf met de rolstoel door het park in de buurt. Daarna zet ik hem in de achtertuin, in de schaduw, want dat vindt hij fijn. Dan heb ik even geen idee meer wat te doen.

Zijn wens is duidelijk: op het moment van de euthanasie wil hij mij er niet bij hebben. Dat maakt van dit moment ons laatste contact. De tijd is op. Na wat gestuntel zeg ik hem voorgoed vaarwel. Ik loop vanuit de achtertuin naar het huis en kijk nog één keer over mijn schouder. Dan zie ik een oude, raadselachtige man met een verschrompeld lichaam, dat door de emoties een beetje schokt. Het extra speeksel dat vrijkomt slikt hij ongecontroleerd door. Dan loop ik met mijn jonge lichaam naar binnen en vertrek ik door de voordeur.

MIJN LICHAAM SLAAT DICHT TIJDENS DE CREMATIE

Op twee momenten na, herinner ik mij niets meer van de dag van de crematie. Het eerste moment dat me bijstaat is in de auto op weg naar het crematorium. De spanning loopt op naarmate ik dichter bij het crematorium kom. Dan piept mijn telefoon. Er komt een tekstbericht binnen van een vriend. Ik hunker naar het moment waarop hij na de dienst zijn arm over mijn schouder gooit, terwijl we samen droge cake eten en waterige koffie drinken. ‘Helaas kan ik er vandaag niet bij zijn, ik moet werken. Sterkte.’ Mijn maag trekt samen.

Het tweede moment dat ik mij herinner is als ik de zaal van het crematorium binnenloop. Mijn ogen scannen de ruimte, ik krijg zin om bekenden een dankbaar knikje te geven voor hun komst. Ik heb een handjevol rouwkaarten uitgestuurd, omdat bijna niemand mijn vader kende. Maar niemand is op de uitnodiging ingegaan. Onbekende mensen kiezen hun stoelen. Voor mezelf zoek ik een stoel op de eerste rij, waar een plekje vrij is naast mijn broer. Het klopt voor mijn gevoel om in elkaars bijzijn afscheid te nemen van onze vader. Mijn broer draait zich naar me toe, waarbij het vooral de onwrikbaarheid in zijn reactie is die me overvalt: ‘Fabio, dit moment wil ik graag beleven met mijn gezin.’

Na dit geforceerde verzoek ergens anders te gaan zitten, raak ik het contact met de wereld om me heen kwijt. De hele situatie lijkt onecht. Ik vind een andere stoel aan de andere kant van het gangpad. De walm van tabakslucht en de indringende parfumgeur van de vrouw naast mij vermengen zich met het nare, onwerkelijke gevoel dat zich van mij meester heeft gemaakt. De rest van de dag ontgaat me volledig.

VADERWOND