‘Denk je dat je mij kunt helpen?’

LOES VORK ADRIAAN VAN ’T SPIJKER

DEBK JE DAT JE MIJ KUNT HELPEN?

HOE HET IS OM IN THERAPIE TE ZIJN

©2022 Uitgeverij Lucht / Loes Vork en Adriaan van ’t Spijker

ontwerp binnenwerk Studio Nico Swanink

auteursfoto’s Hester Doove

omslagontwerp Bij Barbara

illustratie omslag Loes Vork

redactie Gonnie Mulder

ISBN 978 94 93272 23 1

NUR 860

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Deze uitgave is met de grootst mogelijke zorgvuldigheid samengesteld. Noch de maker, noch de uitgever stelt zich echter aansprakelijk voor eventuele schade als gevolg van eventuele onjuistheden en/of onvolledigheden in deze uitgave.

Inhoud

Voorwoord

Tijd kwijt

Dissociatie

Ga eens met een psycholoog praten

Mag iemand met je meekijken?

De eerste afspraak

Bouwen aan vertrouwen

De huisarts

Van patiënt naar cliënt

Dysthyme stoornis

Wat ik had willen vragen

Je mag alles vragen

Therapeut in hart en nieren

Wat vinden ze er thuis van?

Praktijk aan huis

De juiste therapeut

Je therapeut op straat tegenkomen

Leertherapie

Afgebroken therapie

Als het niet klikt

Je voelt je kut

De juiste woorden

Toestemming

Op zoek naar het plan van aanpak

Wat is er aan de hand?

‘Dat vertelde ik je net’

Houd je een dagboek bij?

Schrijven

Wat wil je als eerste aanpakken?

Structuur en sturing

Waar wil ik zijn over een jaar?

Wat is je doel?

Losse eindjes

Veranderen

Zoveel spullen

In de zon zitten

Aardig zijn voor jezelf

Van wie moet dat?

Moeten en willen

Huilen heeft geen zin

Dit is de plek

Stiltes

Hoe gaat het?

Goed hoor!

Hij kijkt mij aan

Gezien worden

Kinderen zijn fantastisch

Wanneer ben ik klaar?

Wanneer is het klaar?

Boeken

Stoel kwijt

Ik denk dat jij denkt dat…

Denken voor een ander

Zelfkritiek

Fouten maken moet

Wat ben ik toch een sukkel

Instructie

Zelf ontdekken

Interne discussie

Spijt

Vriendelijk voor jezelf

Boos, maar ik zeg het niet

Rafelrandjes

Mijn journals gaan open

Het deurknopfenomeen

Buikpijn

Je openstellen

Het komt niet aan

Wederom: lief zijn voor jezelf

Mijn ‘kleine lijstje’

Acht post-its

Grenzen

Iets kwijt?

Ik kan het me moeilijk voorstellen

Praten over anderen in therapie

Ga je mee fietsen?

Wat moet ik doen?

Voelen en doen

Holistische aanpak

Werken aan jezelf

Paprika

Signalen van mijn lijf

Het is een eenheid

Ga nou maar weer leuk doen

Dat zal nog wel een keer voorkomen

Drijfzand

Mannen communiceren anders

Mijn werk en ik

Ja, maar…

Het is mogelijk

Veel doen

Werk-privébalans

Leven met de rem erop

Leven zonder rem

Tijd en deskundigheid

Waar denk ik dat ik nu ben?

Zelf en alleen

Alleen in Maastricht

Vakantie en het gewone leven

Afstand

Nogmaals: denken voor een ander

Beveiliging

Schilderwerk

Nog niet voelen dat het beter gaat

Falen

Doormodderen, dat is pas soft

Harde woorden

Sociaal dier

Van je afbijten

We moeten praten

Mailperikelen

Een therapeut is ook maar een mens

Waarom mail ik mijn therapeut?

Moest je haasten?

Hoe kom ik makkelijker binnen?

Wie begint?

De praktijkruimte

Gezellig, therapie

Onverwacht puzzelstukje

Symboolherinnering

Nog meer vragen

Vragen staat vrij

Niets aan te doen

Voor jezelf zorgen

Kan ik het toelaten?

Witte vlinder

Ze lachte terug

Zeldzame dieren

Het komt allemaal door de therapie

IJsbergen

We moeten gaan afsluiten

Het lijntje vasthouden

Dan doe jij het beter

Samen lunchen

De perfecte partner

Dapper bezig

Hekel aan regels

Wat heb ik gedaan?

Omdat je het waard bent

Liefdevolle kern

Verzwegen plan

Creatief

Huiswerk

Praktijk voor lastige vragen

De Adriaanreactie

Spervuur

Zet de schijnwerper erop

Explosief

Een realistisch deel in mij

Betrapt

Ga je nog wat leuks doen?

Iedereen blij in mei

Het is weer die tijd van het jaar

Wat kost dat boek?

Wat ongezellig

Wat is van jou, wat is van mij?

Gevoelig

Rotopmerkingen

De bus halen

Voor wie kies je?

Negatieve ruimte

Doorleefd is mooi

Verdriet en boosheid

Afspraak gaat niet door

Hallo, zwaai eens naar mij

Doen wat je belooft

Hij zegt, ik denk

In de verdediging

Waag het niet te lachen

Goed gedaan

Grenzen stellen

Een ei

Wat helpt mij nu?

Therapeut op je schouder

Alvast wat afstand

Ik ben het allemaal

Bericht

Sterk en gehoord

Hij is even fietsen

Ik ga opruimen

Aannemen is ook geven

Ik ben aan het opruimen

Vandaag is het lichtbruin

Tijdelijk afwezig

Veranderen

Wat vind je ervan?

Nog een keer, en nog een keer

Toch gevraagd

Waarom helpt het?

Dat is fijn

Het moet wel ergens over gaan

Therapeutische relatie (1)

Therapeutische relatie (2)

Lange termijn

Achteraf gezien

Waar komt die liefde vandaan?

Die therapeut van jou

Die man van mij

Wedstrijd

Je moet bescheiden zijn

Na zonneschijn komt regen

Ik heb er geen invloed op

Weten wat je wel en niet kunt

Rekening houden met mijzelf

Als de beurskoers

Je hebt nog één minuut

Ik heb er zelf werk van gemaakt

Dubbeltjes en kwartjes

Ben je druk? Wat leuk!

Roeiboot

Bedreigend succes

Een keuze maken

Nooit goed

Ah, Shimano!

Hoogmoed

Griep

Prestatie of proces

Goed valt niet op

Ik ben er

Richting afronden

Mijn mening

Mijzelf laten kennen

Hoe bereid je je voor op afscheid?

Het stomste vak dat er is

Goed afscheid nemen

Het voorlaatste gesprek

Grappig

Het laatste gesprek

Vervolg

Misgelukt

Mijn eigen verhaal

Nieuwe afspraken

Hij is mijn therapeut niet meer

Voorwoord

Om psychotherapeut of psychiater te worden moet je zelf ook een beetje therapie ondergaan. In mijn geval was het nog erger: ik zat al met allerlei problemen bij de studentenpsycholoog ver voordat ik met de opleiding tot psychiater begon… en veertig jaar later ga ik nog steeds regelmatig naar een wijze oudere dame, die me tegen betaling helpt om de problemen die ik ontmoet beter te begrijpen.

Eerder in het leven was het best noodzakelijk, die psychotherapie. Inmiddels is het een vorm van luxe die ik mezelf toesta. Ik ben dol op psychotherapie, ik houd er nooit meer mee op! Ik betaal het zelf trouwens…

Psychotherapie is de afgelopen decennia gelukkig steeds meer gemeengoed geworden. Steeds minder mensen voelen zich er nog beschaamd over om hardop uit te spreken dat ze ‘in therapie’ zijn. Het is uiteindelijk toch niet veel meer of minder dan verantwoording nemen voor je eigen welbevinden, net als sporten of een yogales volgen. Toch weten weinig mensen precies wat psychotherapie behelst. ‘Je praat met iemand die daarin is opgeleid over je problemen,’ hoorde ik ooit als definitie. En dat klopt wel zo’n beetje. Maar, er valt veel meer over te zeggen. Vanuit het perspectief van de cliënt allereerst, maar zeker ook vanuit de psychotherapeut. Hoe leer je elkaar kennen? Wat zijn de precieze kaders? Wat wordt er wel en niet besproken? Wat gebeurt er in de loop van zo’n traject allemaal?

Er zijn vele vormen van psychotherapie en er zijn veel soorten problemen die aan de orde kunnen komen. Maar ook de persoonlijkheid van degene die hulp zoekt is een belangrijke variabele in er wat gebeurt, en die van de therapeut evenzeer. ‘In psychotherapie wordt gewerkt aan het kloppend maken van iemands verhaal,’ zei een ervaren psychotherapeut ooit tegen me, en dat is tot de dag van vandaag de mooiste omschrijving die ik heb gehoord. Psychotherapie is ook een intieme, persoonlijke ontmoeting tussen twee mensen. Het moet een veilige plek zijn, waar heldere afspraken en duidelijke grenzen gelden. Anders zal de uitkomst nooit optimaal kunnen zijn voor degene die de hulp heeft ingeroepen van een therapeut.

Ik heb een aantal therapeuten versleten. En steeds was de ontmoeting anders. Door de omstandigheden waarin we elkaar spraken, door wie ik op dat moment was, maar zeker ook door de persoon van de psychotherapeut tegenover me.

Dit boek biedt een bijzonder inkijkje in de spreekkamer van zo’n therapeut. Loes had de grote moed zich daarvoor open te stellen, maar Adriaan ging het persoonlijke ook niet uit de weg. In psychotherapie wordt er gewerkt aan een persoonlijk verhaal, van twee kanten. In dit boek kijk je mee in de keuken. Het is geen technische beschouwing, je wordt er als lezer echt in meegenomen. En geloof me: dat is heel bijzonder. Veel leesplezier!

Bram Bakker

Tijd kwijt

Mijn agenda staat vol afspraken en het einde van mijn to-dolijst heb ik al heel lang niet meer gezien, hoewel ik zeven dagen per week werk. Maar ik weet dat het allemaal wel goed komt als ik wat beter mijn best doe. Ik zou trouwens ook weleens wat beter op mijn voeding mogen letten en wat vaker naar buiten moeten gaan. Bewegen is gezond! Dus wanneer die maandag een klant haar afspraak op het laatste moment afzegt, besluit ik om de vrijgekomen tijd te gebruiken voor een wandeling. Ik veeg het stof van mijn wandelschoenen en trek de deur achter me dicht.

Weer thuis doen mijn voeten pijn. Ik voel me ook helemaal niet opgeknapt van de wandeling. Tot mijn schrik besef ik dat ik niet weet welke route ik heb gelopen, ik heb geen herinneringen aan de wandeling. Het constant aanwezige, vage gevoel van paniek is opeens helemaal niet vaag meer. Ik ben mijzelf een paar uur kwijt geweest en dat is angstaanjagend. Maar de kinderen komen zo uit school en het is tijd om te koken, dus ik ga door. Morgen sta ik extra vroeg op om een training voor te bereiden. Mijn voeten zullen wel herstellen na een nachtje rust.

Dissociatie

Soms als ik naar mijn werk in Rotterdam rijd – ik moet veertien rotondes over onderweg van mijn huis naar het metrostation waar ik mijn auto parkeer – realiseer ik me ergens halverwege opeens waar ik ben. In gedachten verzonken legde ik een heel stuk van de route af zonder daar bewust over na te denken. Dat herkent iedereen wel: op de automatische piloot heb je dingen gedaan zonder dat je je daar bewust van bent. In mijn opleiding leerde ik dat dit ‘dissociëren’ heet. Vaak gebeurt dit bij dingen die ‘geautomatiseerd’ zijn, die je als vanzelf kunt doen. Dan is het niet zo erg. Je bent er even niet bij, maar dat duurt niet lang. Wat er in de tussentijd precies is gebeurd kun je met een beetje moeite nog wel terughalen. Maar soms is het meer dan dat. In de meest extreme gevallen zijn mensen hele dagen kwijt en kunnen ze ook echt niet bedenken wat er in die dagen is gebeurd. Ze hebben geen contact gehad met hun familie, die hen ook echt heeft gemist. Zoals ze het beschrijven ‘vinden ze zichzelf terug’ op een heel andere plek dan ze zich herinneren waar ze zijn vertrokken. Dit is meestal een heel beangstigende ervaring. Er kan zonder dat je het weet van alles zijn gebeurd in de tussentijd en je bent de controle kwijt.

Veel van de dingen die een reden kunnen zijn om contact te zoeken met een psycholoog of psychiater komen in gradaties voor. We zijn allemaal weleens wat minder vrolijk of een beetje gespannen. We zijn er allemaal weleens even niet bij met onze gedachten. Dat maakt het soms lastig om te bedenken of je professionele hulp kunt inschakelen: iedereen heeft toch weleens wat? De grens wanneer je besluit hulp te zoeken is voor iedereen anders. Maar als je schrikt van je eigen gedrag of van iets wat je is overkomen, kan dat wel een goede reden zijn om eens om je heen te kijken. Kan iemand me hierbij helpen?

Ga eens met een psycholoog praten

Even de feiten op een rij: het gaat prima met mij! Ik ben een vrouw van 46 jaar met een fijne relatie, twee fijne kinderen, een fijn huis, fijn werk. Het gaat allemaal goed, maar toch klopt er iets niet want ik voel me dus waardeloos.

Toen ik vijf jaar geleden als zzp’er voor mijzelf begon, nam ik me voor om alles te doen om van mijn bedrijf een succes te maken. En ik genoot daarvan! Ik vond het heerlijk om nieuwe vaardigheden te leren, nieuwe mensen te ontmoeten en mijn ideeën om te zetten in concrete producten en diensten.

Maar nu voel ik me allesbehalve succesvol. Het leven kost me veel energie. Het gekke is dat er niets mis is met de omstandigheden en ook niet met de mensen om mij heen. Het ligt aan mij. Er is iets met mij. Dus doe ik mijn best om dingen te verbeteren, want ik weet heus wel dat ik goed voor mijzelf moet zorgen.

Een kennis vraagt hoe het met me gaat. Goed hoor! Maar ze vraagt door. Ik geef toe dat het al langer niet goed gaat, hoewel ik er van alles aan probeer te doen. Ze stelt voor dat ik met een psycholoog ga praten. Dat is nog niet bij me opgekomen. Hoe werkt dat? Hoe kom je daar? Ik heb geen idee. Zij wel, want haar man is huisarts. Ze geeft me de namen van twee psychologen die zij kent. Ik kijk op hun websites. De een vermeldt dat hij een cliëntenstop heeft. De ander is kennelijk wel beschikbaar.

Ik lees de teksten op zijn site en bekijk zijn Linked Inprofiel. Hij werkt voor een academisch ziekenhuis en heeft daarnaast een eigen praktijk. Via Google zie ik dat hij actief is binnen een kerk. Ik neem aan dat hij therapie geeft zonder zendingsdrang. Ik schrijf een mail waarin ik van alles uitleg en wis die weer. In plaats daarvan vraag ik in een kort bericht om een kennismakingsgesprek omdat ik ‘bepaalde denkpatronen’ wil doorbreken. Gelukkig krijg ik snel antwoord. Ik kan over een kleine week langskomen.

Is het wel terecht dat ik om de hulp van een psycholoog vraag? Wanneer ‘mag’ dat? Zijn mijn problemen wel ernstig genoeg? Welbeschouwd gaat het toch helemaal niet slecht met mij. Maar ik ben zo verschrikkelijk moe dat ik er niet eens goed over na kan denken. Ik besluit dat die psycholoog zelf maar moet zeggen of ik op de juiste plek zit.

Mag iemand met je meekijken?

Ik geef les in psychologie op een medische faculteit aan artsen in opleiding. Het gaat over gesprekstechnieken, over samenwerken en over reflectie op het vak. Het gaat dan ook over de vraag wanneer je iemand doorstuurt naar een psycholoog.

Als je naar de cijfers kijkt, komen de meeste mensen bij een psycholoog omdat ze angstig of depressief zijn. Maar hoe dat er in de praktijk uitziet, is voor iedereen anders. Veel mensen vinden het lastig om hulp te vragen. ‘Ik moet het toch zelf kunnen?’, ‘Het is zwak om hulp te vragen’ en ‘Andere mensen hebben er meer recht op dan ik’ zijn gedachten over het vragen van hulp die ik regelmatig hoor.

Om voor een behandeling in aanmerking te komen, moet je een diagnose hebben. Alleen als je die hebt, wordt een behandeling vergoed. Ik vind het een nare term, diagnose. Alsof je alleen iets krijgt als je in een hokje past. Het lijkt me veel relevanter om te vragen of je iets aan gesprekken zou hebben.

Maar wanneer heb je iets aan gesprekken? Moet het dan heel erg zijn? Nee, dat hoeft niet. Soms zit je even vast en dan kan een gesprek met iemand ‘van buiten’ helpen. Iemand die met een andere bril kijkt en die geleerd heeft om andere vragen te stellen. Iemand die misschien ook wel geleerd heeft om niet bang te zijn voor de mogelijke antwoorden. In sommige situaties zijn gesprekken misschien niet de eerstaangewezen manier om hulp te krijgen. Dan kunnen medicijnen misschien beter helpen.

Eigenlijk is mijn antwoord op de vraag wanneer je naar een psycholoog moet of mag: ‘Denk je dat het zin heeft?’ Als je die vraag met ja beantwoordt dan kan het helpen om met een psycholoog te gaan praten. Dat klinkt misschien een beetje flauw, alsof je dat helemaal zelf mag weten. Maar dat is niet wat ik bedoel. Ik bedoel dat je als je vastloopt in je leven en er op dat moment voor openstaat dat iemand anders met je meekijkt, ervoor openstaat dat iemand kritische vragen stelt, ervoor openstaat dat iemand anders met je op zoek gaat naar patronen in je leven om die te doorbreken, dan bij een psycholoog aan het goede adres bent.

De eerste afspraak

Ik sta stijf van de zenuwen en heb spijt dat ik de afspraak heb gemaakt. Straks is de therapeut iemand met wie ik helemaal geen klik heb of zegt hij dat hij me niet kan helpen. Straks vindt hij me gek.

Besluiteloos ben ik ook. Zal ik met de fiets gaan of met de bus? Waar is het precies, hoelang doe ik erover, hoe moet ik lopen? Lukt dat met mijn geblesseerde voeten? Uiteindelijk neem ik de bus en ben ik veel te vroeg.

Ik vind het adres, ik bel aan, hij doet open, geeft me een hand en stelt zichzelf voor. Adriaan. Het is een lange man – ik ben zelf ook lang. Er staan vier stoelen. Op goed geluk neem ik er een.

Adriaan gaat tegenover me zitten. Ik kan hem niet aankijken en durf ook amper om me heen te kijken in zijn spreekkamer. Er is een vloerkleed, een vacht, daar kan ik wel naar kijken. Het kleed geeft me houvast. Mijn stoel staat er met één poot op, ik verzet hem zodat het er twee zijn.

Waarschijnlijk is mijn verhaal warrig en onvolledig. Maar aan het einde van ons gesprek zegt de therapeut: ‘Ik denk dat ik je wel kan helpen.’ Daar klamp ik me aan vast. We maken een afspraak voor volgende week, ik krijg een hand, ik dwing mijzelf hem daarbij aan te kijken en ik sta weer buiten.

Hij kan me helpen! Dat betekent dat ik me beter kan gaan voelen. Ik voel me blij en verdrietig tegelijk. Zwaar ook. En rustiger. Heel voorzichtig en langzaam, voetje voor voetje, loop ik terug naar de bus.

Bouwen aan vertrouwen

Het is altijd een beetje spannend als er een nieuwe cliënt komt. Soms spreek ik iemand aan de telefoon, soms krijg ik een mail en soms heb ik alleen een verwijzing van de huisarts. Bij telefonisch contact krijg ik al een indruk van de persoon. Hoe snel praat iemand, hoeveel emotie is er voelbaar, hoe oud klinkt iemand, hoeveel ruimte is er in het gesprek voor vragen? Dit beeld kleurt natuurlijk het eerste gesprek.

In de ongeveer twintig jaar dat ik nu werk als psychotherapeut gebruik ik verschillende manieren om het eerste gesprek te beginnen. Soms start ik met iets gemakkelijks of vertel ik iets over mijn praktijk. Dat helpt mensen om zich wat meer op hun gemak te voelen, denk ik. Soms vraag ik gelijk: ‘U bent doorverwezen, vertel eens, wat is er aan de hand?’ Dat is kwetsbaar voor de ander, maar het haalt ook meteen de druk van de ketel. Ik weet niet zo goed wat prettiger is.

Echt gemakkelijk lijkt het me niet, want je komt bij een wildvreemde therapeut en weet dat die allerlei vragen over jou gaat stellen. Je moet over jezelf vertellen, wat veel mensen lastig vinden. Tenminste, als het echt over jezelf gaat en het dieper gaat dan ‘Wat voor werk doe je?’ en ‘Waar woon je?’ Ik stel vragen over je gevoel, over je gedachten, over waar je vandaan komt en over wat je wilt bereiken. Pittige vragen voor een eerste gesprek.

Ik vind het vooral belangrijk om het vertrouwen te laten groeien. Vertrouwen dat we samen een oplossing kunnen vinden voor wat er aan de hand is. Vertrouwen dat ik je kan helpen. Want als dat vertrouwen er niet is, kom je misschien niet terug en als je niet terugkomt dan kan ik je niet helpen. Dus ik moet er vooral voor zorgen dat je terug wilt komen, nog een keer wilt komen, verder wilt gaan.

Nieuwe cliënten vragen aan mij: ‘Denkt u dat u mij kunt helpen?’ Maar ik denk dat mensen vooral zichzelf kunnen helpen en dat het mijn taak is om de vragen te stellen waardoor ze ontdekken hoe ze zichzelf kunnen helpen. Dat is wat ik in de loop van de jaren heb geleerd: luisteren, en bij wat ik hoor vragen stellen die net even verdergaan dan waar mensen zelf aan denken. Ik heb inmiddels ervaren dat bijna iedereen – met de hulp van mijn vragen of die van een van mijn collega’s – in staat is om zichzelf te helpen.

De huisarts

De therapeut zegt dat ik mijn huisarts om een verwijzing moet vragen, zodat de therapie vergoed kan worden door mijn verzekering. Ik besef dat de meeste mensen waarschijnlijk beginnen met dat bezoek aan de huisarts.

Ik dus niet. Ik heb negatieve ervaringen opgedaan met verschillende huisartsen en bij de bevalling van onze zoon met het ziekenhuis. Het consultatiebureau dat ik daarna met hem bezocht heeft me ook vreemde streken geleverd. Ik vertrouw de reguliere gezondheidszorg niet meer zo.

Gelukkig attendeerde een kennis me een paar jaar geleden op de antroposofische huisartsenpraktijk, die ook een kinderspreekuur heeft. Ik kwam er regelmatig met onze kinderen toen ze nog klein waren (we hebben een zoon en een dochter) en ik vond hun zorg een verademing. Maar voor mijzelf kom ik er bijna nooit.

Ik vind het vervelend dat ik mijn verhaal nu ook aan de huisarts moet doen. Ze vraagt me waarom ik voor een psycholoog kies, en waarom voor deze. Zij kent hem niet. En waarom kies ik voor praten ‘terwijl het om gevoel gaat’? Het voelt alsof ik op het matje word geroepen. Misschien had zij een andere vorm van therapie in gedachten, of een andere therapeut, maar nu heb ik zelf al een keuze gemaakt. En natuurlijk kan ik helemaal nog niet weten of dat wel een goede keuze is. Op het briefje van Adriaan staat behalve ‘dysthyme stoornis’ ook ‘heeft al zeer veel geprobeerd’. In dat proces heb ik mijn huisarts nooit betrokken. Ik krijg de verwijzing wel, maar ik heb het gevoel dat ik iets fout heb gedaan.

Van patiënt naar cliënt

De enige mogelijkheid om voor een vergoede behandeling in aanmerking te komen is via een verwijzing door iemand die naar een psycholoog mag verwijzen. Meestal is dat de huisarts, soms een specialist en soms een andere psycholoog.

Meestal komt een patiënt bij een huisarts omdat hij of zij zich somber voelt, nergens meer plezier in heeft of heel angstig is. Soms zijn er lichamelijke klachten waarvoor de huisarts of de specialist geen afdoende lichamelijke (een zogenaamde ‘somatische’) verklaring kan vinden en herkent de patiënt dat die klachten met stress te maken kunnen hebben. Soms suggereert een vriend of vriendin dat iemand met een psycholoog kan gaan praten en is dat de reden om naar de huisarts te gaan.

Zodra je bij mij binnenkomt, verander je van patiënt in cliënt. Dat heeft te maken met hoe ik naar mensen en hun emoties kijk. Ik kijk namelijk niet vanuit een ziektemodel, maar vanuit een psychologisch model. Dat staat niet los van je lijf, helemaal niet zelfs, maar ik denk niet in termen van ‘ziek’ of ‘gezond’.

Als gedragswetenschapper kijkt een psycholoog naar gedrag in plaats van naar een lichamelijk probleem. Maar dat gedrag heeft onmiskenbaar een lichamelijke component, want we hebben ons lijf nodig voor dat gedrag. Als je het met computers zou vergelijken, dan kijkt een psycholoog naar de software: hoe is iemand ‘geprogrammeerd’? Hoe kijk je naar de wereld? Welke gedachten heb je over jezelf, over anderen of over de toekomst? Die gedachten bepalen voor een groot deel hoe je je gedraagt en die gedachten worden op hun beurt voor een groot deel bepaald door je geschiedenis; de ervaringen die je hebt opgedaan en waaraan je een betekenis hebt gegeven. Dit psychologische model is een ander verklaringsmodel dan het medische. Niet beter of slechter, maar anders.

Dysthyme stoornis

Ik weet niet wat een ‘dysthyme stoornis’ is. Het staat op het briefje voor de huisarts, maar de therapeut heeft het niet met mij besproken. Ik lees op internet dat het een ‘chronische en lichtere vorm van klinische depressie is die zich kenmerkt door een gebrek aan plezier en genoegen in het leven’.

Ik voel me al heel lang niet goed, dus dat klopt. Ik wist het zelf, maar het lezen van die term maakt het echt. Ik stel me niet aan. Iemand anders heeft het ook gezien, iemand die er verstand van heeft. En hij neemt het serieus.

Wat ‘klinisch’ in dit verband precies betekent dat weet ik ook niet. Het zou me niets verbazen als het woord alleen maar is bedoeld om het gewichtiger te laten klinken, zoals zo vaak met vaktermen. Heb je een depressie?

Ach, dat stelt niets voor, dat heeft iedereen zo af en toe. Maar een ‘klinische depressie’, nee dat is andere koek. Daar ben je mooi klaar mee.

Wat ik had willen vragen

Tijdens de kennismaking vraag ik bijna niets aan mijn therapeut. Het komt niet in me op, ik kan niet helder denken. Later heb ik wel vragen over zijn persoonlijke situatie en over zijn werk, maar durf ik ze niet meer te stellen. Ik ben bang dat mijn nieuwsgierigheid ongepast is.

Als ik het eerste gesprek over mocht doen dan zou ik het volgende vragen:

■ Waarom ben je therapeut geworden?

■ Wat doe je als je een hekel hebt aan een cliënt?

■ Volg je zelf therapie of intervisie?

■ Wat zijn je hobby’s?

■ Welke boeken heb je het laatst gelezen, welke films heb je gezien, naar welke muziek luister je?

■ Heb je een relatie, kinderen, welke leeftijd?

■ Hoeveel cliënten zie je per week?

■ Hoe kun je leven met al die verschillende verhaallijnen?

■ Wat houdt je verdere werk precies in?

■ Maak je verslagen van onze gesprekken en wat gebeurt daarmee, kan ik die inzien?

■ Is het mogelijk en gepast om buiten de gesprekken om contact te hebben, en hoe dan?

■ Hoelang zal mijn therapie duren? Hoe weet je of we ‘klaar’ zijn?

■ Waar ben je goed in als therapeut?

■ Waar ben je slecht in als therapeut?

■ Zijn er vragen die ik niet mag stellen?

Je mag alles vragen

Een cliënt mag alles vragen, maar ik geef niet overal antwoord op. Ik zoek eerst naar de vraag achter de vraag. Wanneer ik dat weet kan ik inschatten wat de beste reactie is en gewoon antwoord geven of de vraag overbodig maken door de achtergrond ervan uit te pluizen.

Daarbij komt dat veel informatie gewoon online te vinden is: waar ik woon, waar ik werk en voor een deel wat ik in mijn vrije tijd doe. En het is heel normaal vind ik, dat je als cliënt via Google opzoekt wie die therapeut aan wie je je hele hebben en houden gaat voorleggen nu precies is. Zou ik ook doen.

Dat was anders toen ik startte als therapeut. Een therapeut heeft een ‘professionele relatie’ met de cliënt en daar hoort een ‘professionele distantie’ bij. Maar als beginnend therapeut had ik die professionele distantie vooral nodig voor mijzelf, want ik wist nog niet goed hoe ik moest reageren als iemand de grenzen van die relatie verkende. Op een vraag over mijn privéleven kon ik destijds alleen antwoorden met een duidelijke grens. Vaak te scherp, denk ik achteraf. ‘Het gaat niet over mij, maar over u,’ zoiets.

Daar heb je als cliënt natuurlijk niets aan en vermoedelijk voel je je alleen maar op de vingers getikt: ‘Dat mag ik dus niet vragen.’ Vooral toen ik zelf ervoer hoe belangrijk het was dat mijn therapeut iets over zichzelf onthulde en ook tussen de sessies door gewoon menselijke belangstelling toonde, merkte ik dat ik op zoek moest naar andere manieren om met vragen van cliënten om te gaan. Inmiddels heb ik er vertrouwen in dat de cliënt en ik er samen wel uit komen.

Maar waar ligt de grens? Het ligt eraan of de vragen over mijzelf of over mijn familie gaan. Over mijzelf kan ik zelf beslissen of ik die informatie wil vrijgeven, over mijn familie niet. Daar ben ik dus voorzichtiger mee.

De belangrijkste afweging bij het al dan niet geven van informatie over mijzelf is de vraag of de cliënt er iets aan heeft om het te weten. Helpt het als je weet dat ik vier kinderen heb? Helpt het als je weet hoe ik in de wereld sta, of ik bijvoorbeeld geloof of niet? Zo ja, dan wil ik er best iets over zeggen. Zo nee, dan hoeven we het waarschijnlijk niet te bespreken.

Therapeut in hart en nieren

Ik kom uit een familie van predikanten. Mijn opa, vader, twee broers, twee zussen, twee zwagers en vier neven hebben allemaal theologie gestudeerd en de meesten zijn dominee geworden. Het was voor mij dan ook lange tijd vanzelfsprekend dat ik theologie zou gaan studeren en dominee zou worden, tot ik bleef zitten in de vijfde klas van het VWO. Vanaf dat moment begon ik te twijfelen. Wilde ik wel echt theologie gaan studeren? Dat was lastig, want in mijn omgeving had ik iedereen er al van overtuigd dat ik dominee zou worden. Nu moest ik gaan vertellen dat theologie voor mij misschien toch niet de keuze was. De discussies daarover waren moeilijk, maar maakten me wel duidelijk dat het inderdaad niet mijn richting was. Maar wat dan wel?

Ik dacht een poosje na over het conservatorium, maar na een dag achter het orgel wilde ik dat instrument alleen maar uit het raam gooien. Dus dat was geen goede optie. Mijn zus deed de sociale academie en dat leek mij ook wel wat. Mijn vader zei: ‘Adriaan, als jij achter het orgel zit en er belt iemand aan die jou nodig heeft dan interesseert dat orgel je niets meer, maar dan wil je die persoon helpen.’

Na een open dag van de sociale academie was ik enthousiast. Maar mijn zus voorzag dat ik waarschijnlijk door zou willen leren. Dan kon ik maar beter gelijk psychologie gaan studeren. En dat deed ik. Ik heb er nooit spijt van gehad en ik ben mijn zus nog altijd dankbaar voor haar advies, want ik ben psycholoog in hart en nieren, zoals een groot deel van mijn familie dominee in hart en nieren is.

Wat vinden ze er thuis van?

De dag vóór de eerste afspraak vertel ik tijdens de afwas aan Martin, mijn man, dat ik naar een psycholoog ga. Hij vraagt waarom ik met een psycholoog wil praten. Ik zeg dat het niet goed met me gaat en dat ik er zelf niet uit kom. Hij antwoordt: ‘Natuurlijk, als jij denkt dat dat goed voor je is dan moet je dat doen.’

Onze kinderen, dan veertien en zestien jaar, nemen het zo’n beetje ter kennisgeving aan. Later deel ik soms iets over wat er in therapie gebeurde of waarover ik door de therapie nadenk. Of leg ik uit dat ik moe ben doordat ik die dag therapie heb gehad. Het is daardoor gewoon een van de dingen waar we weleens over praten, niet echt ‘bijzonder’.

Mijn vriendinnen en sommige kennissen weten er ook van. Als het relevant is dan ben ik er open over. Met mijn ouders praat ik er niet over. Als klein kind heb ik conclusies getrokken die me toen hielpen, maar die me nu, veertig of vijftig jaar later hinderen en waar ik in de therapie op terugkijk. Ik wil die patronen bekijken en veranderen.

Het schijnt een taboe te zijn om hulp te zoeken voor je geestelijke gezondheid, maar ik merk daar niet zoveel van. De mensen die het gek vinden weten gewoon niet waar het over gaat en hebben dan ook geen recht van spreken. Ik vind het alleen maar logisch dat je hulp inschakelt als je er zelf niet uit komt. Het enige jammere is dat ik mijzelf niet aan die gezonde logica houd, want ik probeer al heel, heel, heel lang om het allemaal zelf en alleen te doen. Te lang. Niet handig.

Praktijk aan huis

Toen ik begon als therapeut hield ik praktijk aan huis. Onze kinderen waren nog klein en sliepen als ik ’s avonds cliënten zag. Dat veranderde toen zij groter werden. Ik moest ze uitleggen dat ik soms mensen sprak, maar dat zij op school niet mochten vertellen wie dat waren. Dat vond ik lastig, want ik wilde niet dat ze dachten dat het geheim was wat ik voor werk deed. Maar mijn kinderen hebben er nooit moeilijk over gedaan.

Als therapeut mag ik natuurlijk niets over mijn cliënten aan anderen vertellen. Mijn vrouw wil ook absoluut niets weten over mijn werk, want ze wil gênante situaties voorkomen.

Ik heb ook vijf jaar een praktijkruimte gehuurd. Het was plezierig om werk en privé op deze manier wat meer gescheiden te hebben. En nu heb ik opnieuw een praktijk aan huis. De praktijkruimte zit naast onze woning en heeft een aparte ingang.

De juiste therapeut

Ik kies ervoor om met deze therapeut te werken. Zijn mijn argumenten van belang? Ik wil het gewoon, ik ga op mijn gevoel af.

Vóór de kennismaking bedacht ik dat ik geen moederlijk, troostend type wilde. Liever een analytische, kritische therapeut dan iemand die alles begrijpt en me bij wijze van spreken wil knuffelen. Waarom? Ik weet me geen raad met armen om me heen. Ik ben het niet gewend, ik vertrouw het niet. Je kunt natuurlijk ook zeggen dat ik daarmee uit de weg ga wat ik juist nodig heb. Zal best.

Feit is dat mijn therapeut een man is. En hij komt op me over als iemand die de dingen onderzoekt en zich een eigen mening vormt in plaats van te volgen. Ik vermoed ook dat hij eerlijk tegen me zal zijn en geen dingen achter zal houden. Daardoor durf ik met hem aan het werk te gaan.

Wat ik ook fijn vind is dat zijn praktijk in een andere stad is dan waar ikzelf woon en werk. Ik zal hem dus niet snel tegenkomen op straat en de kans dat we gedeelde kennissen hebben is ook wat kleiner.

Je therapeut op straat tegenkomen

De stad waarin ik werk is niet groot en ik kom op straat of in de supermarkt dan ook regelmatig cliënten tegen. Dat vond ik in het begin wel ingewikkeld, vooral wanneer dit op het schoolplein gebeurde. Hoe moest ik reageren? Maar de meeste cliënten vonden dat helemaal niet zo ingewikkeld, die groetten mij gewoon.

Ik groet, maar niet als eerste. Dat is niet omdat ik onbeleefd wil zijn of omdat ik je niet wil zien buiten mijn spreekkamer. Het is omdat ik je niet in verlegenheid wil brengen. Als je ervoor kiest om mij niet te willen zien, dan is dat oké.

Soms bespreek ik het van tevoren: ‘We kunnen elkaar tegenkomen buiten deze spreekkamer, wat vind je daarvan?’ Soms ook pas als het gebeurd is: ‘We zagen elkaar onlangs op straat, hoe was dat voor jou?’

Ik herinner me dat ik ooit mijn eigen therapeut op een feestje zag waar ik haar niet had verwacht. Ik wist niet goed hoe ik moest reageren, vond het vervelend dat ik haar in mijn vrije tijd tegenkwam. Ik had in een eerdere sessie verteld dat ik naar dat feestje zou gaan en daar had zij niet op gereageerd. De sessie nadat ik haar was tegengekomen, begon ik daarover: ‘U wist dat ik naar dat feestje zou gaan, had u niet even kunnen zeggen dat u daar ook zou zijn?’ Zij antwoordde dat ik had kunnen voorzien dat zij daar ook zou zijn (dat klopte) en vroeg zich af waarom ik daar geen rekening mee had gehouden. Dat vond ik vervelend, want nu werd het mijn probleem en bleef zij buiten schot.

Leertherapie

Als psychotherapeut moet je zelf in therapie voordat je het vak mag uitoefenen. ‘Leertherapie’ heet dat, en het is bedoeld om zelf te voelen hoe het is om in therapie te zijn en om te ontdekken wat later jouw eigen valkuilen in het contact met cliënten zijn.