Het vrouwenhart

HET

VROUWEN

HART

Het handboek over jouw hartgezondheid

DR. JANNEKE WITTEKOEK

Eerste druk 2024

© Janneke Wittekoek / Uitgeverij Lucht

Ontwerp omslag, illustraties en binnenwerk Villa Grafica

Foto van auteur Suzanne Muller

Redactie Gonnie Mulder en Binnita Poelman

ISBN 9789493272569

NUR 860

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

VOORWOORD

Om mijn allereerste boek Het vrouwenhart weer helemaal up-to-date te maken, ben ik opnieuw in de pen geklommen. Het is alweer meer dan zes jaar geleden dat het boek verscheen en al die tijd is het veel gekocht en gelezen. Maar zowel tijd als wetenschap schrijden voort en er zijn dan ook veel nieuwe ontwikkelingen op het gebied van het vrouwenhart. Dus toen de vraag kwam of mijn eerste boek moest worden herdrukt of herschreven, was dat voor mij geen moeilijke keuze. Het schrijven is inmiddels immers een grote passie van me geworden. Of is de wens om jullie vrouwen deelgenoot te maken van wat we medisch bereikt hebben misschien een grotere drijfveer? Waarschijnlijk beide, maar het heeft er in ieder geval toe geleid dat Het vrouwenhart volledig herschreven is en ik jullie nu ook weer meeneem in mijn missie. Na al die jaren is die missie nog steeds om jullie vrouwenharten beter te begrijpen, ze beter te maken en ik voel vooral een verantwoordelijkheid om te zorgen dat ze niet ziek worden! De vrouwen die ik in mijn spreekkamer spreek en de vrouwen om mij heen zijn dan ook nog steeds mijn grootste inspiratiebronnen.

Gelukkig boeken we vooruitgang, maar er is nog zoveel meer terrein te winnen in de wereld van het vrouwenhart. Dus lieve vrouwen, ik ben nog lang niet uitgeschreven. Laat je weer inspireren, weet dat je hart van goud is en je er dus goed voor moet zorgen!

Janneke Wittekoek

januari 2024

HOOFDSTUK 1

AUTOBIOGRAFIE: DE MISSIE

Nog steeds krijg ik bij de vele interviews die ik inmiddels over het vrouwenhart heb gegeven vaak de vraag hoe ik verzeild ben geraakt in de medische wereld, de cardiologie en het hart. Is het iets waar je mee geboren wordt? Ik kom helemaal niet uit een medische familie, integendeel zelfs; mijn moeder was lerares Engels en mijn vader natuur- en wiskundige. Mijn oudere zus werd advocaat, mijn broer werktuigbouwkundige en ik had als jongste van het gezin een meer dan gemiddelde fascinatie voor het menselijk lichaam.

Het is niet duidelijk hoe mijn fascinatie voor het menselijk lichaam is ontstaan, maar ik weet dat ik vroeger alles wat ook maar enigszins met ‘het ziekenhuis’ te maken had fascinerend vond. Mijn zus werd ooit in het ziekenhuis opgenomen met een gebroken been en ik kon niet wachten op de bezoekuren. Natuurlijk was dit om mijn zus te zien, maar zeker ook vanwege de magie van het ziekenhuis. De steriele wandelgangen met de strak in het wit geklede zusters, broeders en artsen, de patiënten met hun infusen en hun verband of gips fascineerden mij enorm. Wat hebben ze? Waarom liggen ze hier? Gaan ze dood of worden ze knap genezen en hóé dan? Het waren allemaal medische puzzels die opgelost moesten worden en dat leek me een prachtige uitdaging. Ook ging ik graag naar onze eigen dorpsdokter die nog een ouderwetse apotheek bij de praktijk had. Gebiologeerd keek ik naar al die potten en flesjes en snoof de antiseptische lucht op. Die lucht is in mijn geheugen gegrift. Ik kwam niet vaak bij de huisarts want ik was nooit ziek, maar soms deed ik alsof zodat ik er weer even kon binnenkijken.

Thuis hadden we een speciale editie van een encyclopedie over het menselijk lichaam. Ik tekende met overtrekpapier de hersenen en het hart over om ze vervolgens in te kleuren en er een spreekbeurt over te houden. Ik was ook gek op biologielokalen. De potten met beestjes en organen op sterk water hadden iets magisch en ik genoot van de wondere wereld onder de microscoop; van het allereerste laagje ui tot het later serieuzere werk als de doorsnede van een dichtgeslibde kransslagader. Het minileven van onze organen fascineerde me enorm. Zo mocht je mij ’s nachts wakker maken voor een biologieles en ik ken nog steeds alle biologieboeken vanaf de lagere school uit mijn hoofd. Vroeger wilde ik dan ook biologielerares worden. Dat lesgeven en de behoefte anderen wat te leren zit dan wel weer in mijn genen. De wetenschappelijke interesse gecombineerd met de behoefte het uit te leggen aan anderen is wel een gevolg van mijn genenmix met een vader die wetenschapper is en een moeder die haar hele leven heeft lesgegeven. ‘Biologiejuf’ worden was eigenlijk mijn ambitie en dat is dus wat uit de hand gelopen: cardioloog is het geworden, met een bijzondere interesse in het vrouwenhart. Mijn spreekkamer is tegenwoordig een miniklaslokaal met veel plastic modellen van harten en bloedvaten. Het geven van informatie en het delen van kennis over het hart is een heel belangrijk onderdeel van de gesprekken in mijn spreekkamer geworden, omdat ik ervan overtuigd ben dat de weg naar herstel veel sneller is als iemand goed begrijpt wat hij of zij mankeert en waarom een bepaalde leefstijl of medicatie belangrijk is.

The American dream

Op mijn veertiende kwam ons gezin terecht in het beloofde land, the USA! Mijn vader, een wetenschapper in hart en nieren, werd door zijn werkgever Philips een jaar naar het Columbia Presbyterian Hospital in New York gestuurd om daar te werken aan de destijds nieuwste MRI-technieken. Met enige regelmaat mocht ik daar het ziekenhuis bezoeken waar mijn vader zijn onderzoeken deed en opnieuw werd ik geïnspireerd en raakte ik gefascineerd door de knappe medische wereld. Zelf zat ik dat jaar op Greenwich Highschool vlak bij New York, ‘The Big Apple’. Deze Amerikaanse ervaring staat nog steeds erg hoog in mijn rijtje met ‘de-beste-tijd-van-mijn-leven’-gebeurtenissen, wat een ervaring was het! Ik heb veel geleerd van de Amerikanen en daar waar de nuchtere Hollander moeite heeft met de volgens hem gemaakte vriendelijkheid van de Amerikanen, genoot ik hier juist met volle teugen van. De plastic smile en het ‘thank you for shopping at Woolworth’s’ hebben grote indruk op mij gemaakt en ik genoot van de smalltalk van de immer relaxte en optimistische Amerikanen.

Juist daar in Amerika leerde ik mijn talenten te ontwikkelen. Want ook al had ik ze nog niet echt, de Amerikanen weten ze altijd wel te vinden. Of het nu sport, spel of iemands academische performance is: iedereen heeft iets bijzonders en dat kan en moet verder ontwikkeld worden. Je leert in Amerika trots te zijn op jezelf en de Amerikaan weet dan ook altijd wel ergens een ‘touch of glamour’ te vinden en deze uit te vergroten. Of je nu goed kunt rekenen, schrijven, koken, schilderen, fotograferen of hordelopen… Het zijn allemaal ‘vakken’ die je kunt volgen op de Amerikaanse highschool. Alles telt ‘and you are great’. Dat vond ik heel bijzonder, doordat ik van de Hollandse ‘doe-maar-normaal-dan-doe-je-al-gek-genoeg’-cultuur nu plotseling in ‘you-can-do-it-and-you-are-great’-sferen terechtkwam. Van het positivisme en het beste in jezelf naar boven willen halen kan Nederland met zijn zesjescultuur naar mijn mening dan ook nog wel wat leren.

Human biology

Op mijn highschool kon ik het vak ‘human biology’, de biologie van de mens, kiezen en dit maakte wederom grote indruk op me: preparaten van ‘echte’ mensenhersenen en -harten en deze keer niet meer op overtrekpapier uit een encyclopedie maar in het echt. Zittend in de hoek van het biologielokaal moest ik alle botjes van het skelet uit mijn hoofd leren en ik deed dat met veel plezier. Bij het latere examen had docent Kenneth een grote kartonnen doos met botjes op tafel staan. Hij gaf mij er een achter mijn rug en ik moest door goed te voelen zeggen om welk botje het ging en of het links of rechts in het lichaam zat. Alles goed, dus ik had zomaar orthopeed kunnen worden bedacht ik me toen. Maar tijdens mijn artsenopleiding bleek het tegendeel waar, want niets zo ingewikkeld als de spieren van schouders en handen. Misschien heb ik daarom ook wel gekozen voor het hart, omdat dit tenminste enigszins te overzien is: het hart is één spier, maar wel de belangrijkste van je lichaam! De fascinatie voor het hart kwam echter pas veel later en in eerste instantie was het gewoon het gehele menselijke lichaam dat me zo fascineerde. Ik kreeg tijdens het kerstfeest in Amerika voor het eerst een bouwpakket van ‘the human head’. Dat was van dezelfde makers als van de vliegtuigjes en oorlogsschepen en met kleine potjes verf, tubetjes lijm, veel harde muziek van Michael Jackson en Prince, een ingewikkelde handleiding en heel veel leergierigheid leidde dit pakket tot een perfect anatomisch kloppend hoofd met alle spieren, botten, hersenen en zenuwen op de juiste plek. Ik heb daar in Amerika alle bouwpakketten van het menselijk lichaam die er waren gemaakt: oog, oor, mond en natuurlijk ook het hart.

Terug in Nederland maakte ik na het Amerikaanse highschoolavontuur in de vierde klas van het vwo kennis met de genetica, de erfelijkheidsleer. In Amerika ging ik van de cellen van ons lichaam die ik door de microscoop bekeek naar de ‘grote’ organen. Maar nu terug in Nederland ging ik nog verder de microwereld in: van de cel naar de celkern en van de celkern naar de wereld van onze genen en het DNA. Na de macroscopie van de menselijke organen was dit weer iets heel anders, maar ik vond het zo verschrikkelijk fascinerend. Het DNA met zijn dubbele helix, waar alle geheimen van de genetische code liggen opgeslagen, kwam op mijn pad en ik werd wederom betoverd door de ongelofelijke wereld van het menselijk lichaam.

DNA, wat is dat precies?

Ons erfelijk materiaal, het DNA, ligt opgeslagen in de kern van elke lichaamscel en het bestaat eigenlijk uit twee lange kralenkettingen die als een soort wenteltrap om elkaar heen zijn gedraaid. Dat noemen we een dubbele helix. Het is pas sinds 1953 bekend hoe ze precies zijn gedraaid. De ontdekkers van het DNA waren de heren Watson en Crick. Volgens de vakliteratuur tenminste, want eigenlijk was het Rosalind Franklin die het echte eurekamoment had. Maar vrouwen en wetenschap gingen in die tijd nog niet zo lekker samen, waardoor het vooral de mannen waren die de credits voor Franklins werk kregen. Zo zie je maar weer dat vrouwen niet alleen in de wereld van de harten vaatziekten een achterstand hebben.

Gezondheidswetenschappen

De microwereld van ons lichaam had me nog meer gegrepen dan de grotere organen en hier wilde ik verder mee, maar eerst moest ik de middelbare school nog afronden. Door mijn horizonverbredende verblijf in Amerika was er flink wat onrust in mijn lijf gekomen, doordat ik nu wist dat de wereld zoveel méér te bieden heeft. Maar nu zat ik daar weer op een middelbare school in Brabant met een demotiverende klassenleraar die zelf niet meer zo veel zin in het leven had, terwijl ik de week daarvoor nog met mijn highschoolvriendinnen aan het winkelen was in New York City. Weg inspirerend en overenthousiaste Amerikaanse highschool teachers, weg was the glitter and glamour waar ik anderhalf jaar op geleefd had. Dat was even flink schakelen, maar na wat omzwervingen ben ik uiteindelijk met mijn vwo-diploma op zak met de studie Gezondheidswetenschappen in Maastricht gestart. Dat voelde als niet-Limburger tenminste nog enigszins als een beetje buitenland! Ik wilde net als mijn vader de wetenschap in en stortte me op de genetica, biochemie en het DNA. Maar niet voordat ik alles geleerd had over voeding, beweging, gezondheidszorg en het menselijk lichaam op macroniveau. Het was een leuke studie, maar de studie geneeskunde bleef toch roepen. Na hier drie keer voor te zijn uitgeloot heb ik me tijdelijk berust in mijn lot en uiteindelijk gekozen voor een onderzoeksbaan in het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam, uiteraard op het gebied van erfelijkheid en DNA, want daar wist ik inmiddels alles van.

Familiaire Hypercholesterolemie

De afdeling vasculaire geneeskunde van het AMC, destijds heette het nog ‘centrum voor atherosclerose, trombose en ontstekingsonderzoek’, heeft ongelofelijk veel indruk op me gemaakt en mij voor een groot deel gevormd. Ik ging wetenschappelijk onderzoek doen in het ‘grote’ AMC en misschien zelfs wel promoveren… Het was te mooi om waar te zijn. Ik mocht deel uitmaken van een wereldwijd zeer gerenommeerde onderzoeksgroep met briljante onderzoekers en ze waren nog leuk en gezellig ook! Apetrots stapte ik iedere dag het laboratorium in waar ik verder kennismaakte met de wondere wereld van de genetica. Ik was enorm gedreven om de erfelijke codes van ons lichaam verder te ontrafelen en daarmee de vetstofwisseling nog beter te begrijpen. Tot op de dag van vandaag ben ik gefascineerd door die genetische code van ons lichaam, de blauwdruk van ieder individu, en ben ik er heilig van overtuigd dat we op niet al te lange termijn op basis van iemands DNA veel preciezer kunnen inschatten hoe deze persoon op bepaalde medicijnen of voeding zal reageren. De reacties in je lichaam op voeding op basis van DNA noemen we ‘nutrigenomics’ en de DNA-gestuurde reactie op medicijnen noemen we ‘farmacogenomics’. Zowel deze nutri- als de farmacogenomics gaan een belangrijke rol spelen in de geneeskunde van de toekomst. Waar artsen nu nog relatief lang bezig zijn met het vinden van de juiste medicatiecombinaties voor jou als patiënt en de reactie of kracht van voeding op je ziekte, kan dat met het beter begrijpen van ons DNA veel sneller en effectiever. Ik ben bezig om me naast mijn dagelijkse medische praktijk hier verder in te verdiepen, omdat ik hier ook met betrekking tot het vrouwenhart in de toekomst veel meerwaarde in zie. Dit wordt zeker vervolgd!

In het AMC deed ik onderzoek naar de vetstofwisseling in ons lichaam, met een duur woord ook wel het ‘lipidenmetabolisme’ genoemd. Aangezien stoornissen in je vetmetabolisme kunnen leiden tot grote hartproblemen was dit dus een uitermate interessant onderzoeksveld! De genen die betrokken zijn bij de hoogte van het cholesterol in je bloed bepalen deels of je erfelijke aanleg hebt voor hart- en vaatziekten. Ik bestudeerde de vetstofwisseling bij patiënten met een erfelijke fout in hun genen die tot zo’n verhoogd cholesterol leidt. Een erfelijk verhoogd cholesterol noemen we ook wel ‘familiaire hypercholesterolemie’ (afgekort tot FH). Deze mensen hebben dus een foutje in hun DNA, waardoor ze niet goed in staat zijn om het ‘slechte’ cholesterol – ook wel het LDL-cholesterol genoemd – uit hun bloed te halen. Hierdoor hoopt dit slechte cholesterol zich versneld op in de vaatwanden en hebben deze mensen een sterk verhoogde kans op het vroegtijdig ontwikkelen van hart- en vaatziekten. Dat komt omdat hun bloedvaten door de hoge cholesterolspiegels in hun bloed sneller dichtslibben, wat met name voor de bloedvaten rond het hart geldt. Het dichtslibben van de vaten noemen we met een duur woord ‘atherosclerose’ en op zijn gewoon Nederlands ‘aderverkalking’. Bij patiënten met FH is er dus sprake van versnelde atherosclerose, ofwel aderverkalking. Een eerste hartinfarct rond het dertigste levensjaar is hierbij zelfs geen uitzondering. Er zijn FH-patiënten bij wie de bloedvaten heel snel dichtslibben, maar er zijn ook FH-patiënten waarbij dit proces veel langzamer verloopt. Hoewel er nog veel onderzoek wordt gedaan, weten we nu dat dit voor een deel te maken heeft met het type DNA-foutje en de interactie met en impact van andere risicofactoren. Er is met andere woorden soms meer nodig dan alleen een hoog cholesterol, want daarnaast spelen ook roken, een hoge bloeddruk, diabetes en nog heel veel andere genetische of biochemische factoren in combinatie met dat hoge cholesterolgehalte een rol in de ernst van hart- en vaatziekten.

Gelukkig kunnen we FH nu goed behandelen met statines (dit zijn cholesterolverlagende medicijnen), waardoor we de vroegtijdige sterfte bij deze FH-patiënten kunnen terugdringen. Het is daarbij wel belangrijk dat deze mensen door middel van DNA-onderzoek op tijd worden opgespoord. Jarenlang hebben we FH-families met een bevolkingsonderzoek opgespoord. Dat mocht destijds omdat we voor deze nieuw opgespoorde FH-patiënten die goedwerkende statines hadden om hun versnelde atherosclerose drastisch af te remmen. Zonder deze medicijnen zou het immers onethisch zijn om bij iemand wel een ziekte op te sporen maar deze ziekte vervolgens niet te kunnen behandelen. De komst van de statines is dus echt een heel belangrijke stap geweest in het terugdringen van vroegtijdige sterfte van patiënten met FH. Twintig jaar lang hebben artsen families opgespoord en werden kinderen vanaf acht jaar effectief behandeld om hartinfarcten te voorkomen, maar helaas is de subsidie voor dit bevolkingsonderzoek gestopt en proberen cardiologen nu met man en macht deze families alsnog op de radar te krijgen. Pas wanneer artsen de nieuwe FH-patiënten in het vizier hebben, kunnen ze voorkomen dat deze families getroffen worden door het leed dat een jong sterfgeval in de familie met zich meebrengt. De behandeling van deze patiënten moet al op kinderleeftijd starten om zo veel mogelijk gezondheidswinst te boeken. Dit is de ultieme vorm van preventie: door kinderen van FH-patiënten te behandelen met cholesterolverlagers wordt hun risico op hart- en vaatziekten gereduceerd tot hetzelfde niveau als kinderen die geen FH hebben.

Gedurende vijf jaar ben ik naast mijn werk als cardioloog medisch directeur geweest van de stichting LEEFH (Landelijk Expertisecentrum Erfelijkheidsonderzoek Familiaire Hart- en vaatziekten). Deze stichting doet er alles aan om alle FH-patiënten in Nederland op te sporen. Door deze vroegtijdige opsporing en behandeling voorkom je invaliderende hart-of herseninfarcten, ziekteverzuim en heel veel familieleed. Dit zorgt ook voor enorme kostenbesparingen in de zorg. Het is jammer dat de politiek hierin niet meebeweegt, want het zou het beste zijn wanneer er op overheidsniveau opnieuw iets aan gedaan zou worden door bijvoorbeeld het bevolkingsonderzoek terug te laten komen. Er zijn namelijk naar schatting nog zo’n 60.000 mensen met FH die nu nog niet bekend zijn: dit zijn 60.000 tikkende tijdbommen die eigenlijk opgespoord hadden kunnen zijn. In de eerste versie van dit boek waren dat er nog ‘maar’ 40.000. Dat dit getal hoger is geworden komt doordat er door wetenschappelijk onderzoek meer foutjes in het DNA bekend zijn geworden en er dus veel meer mensen zijn met een veel te hoog cholesterol. Het is daarom altijd verstandig om je eigen cholesterolwaarden een keer te (laten) checken. Dat doe je dus niet alleen voor jezelf, maar ook voor je familie!

Arts worden

Terwijl ik tijdens mijn onderzoeksperiode in het lab van het AMC DNA uit bloed stond te isoleren, liepen er coassistenten van mijn leeftijd in hun stoere witte jassen op de afdelingen waar ze met echte stethoscopen echte patiënten mochten onderzoeken. Ik wilde dat ook! Het begon ernstig te knagen doordat de wens om arts te worden zo enorm sterk was. Maar ik stond in het lab onderzoek te doen en kon toch niet zomaar stoppen? Stoppen leek geen optie: je bent ergens aan begonnen, dus maak je het ook af. Bovendien was de wereld van het menselijk lichaam op celniveau ook ongelofelijk boeiend en deed ik onderzoek naar genetische en biochemische risicofactoren bij patiënten met FH; een heel mooie combinatie van werken met patiënten en laboratoriumwerk. Daarnaast kreeg ik de mogelijkheid om een jaar onderzoek te doen in Canada en was ik daarmee weer even dicht bij het ‘beloofde land’. Een jaar heb ik doorgebracht in het biochemisch laboratorium van Queen’s University in Kingston Ontario. De winter duurde daar van november tot april en het was er steenkoud. Als je net zo zonlichtgevoelig bent als ik dan is het er voor jou waarschijnlijk ook net wat te lang donker en te koud. En het was ook nog eens wel heel veel lab en genetica.

Ik ben er daar in Canada achter gekomen dat ik toch heel graag het ziekenhuis in wilde, om zo meer met patiënten en minder met reageerbuizen te kunnen werken. Het begon steeds meer te knagen, want ik wilde zo graag arts worden. De wereld door de microscoop en de buizen in het lab waren verschrikkelijk leerzaam, maar ik wilde zélf praten met patiënten, ze onderzoeken, diagnoses stellen en ze beter maken. De basis was inmiddels breed gelegd, want de genetica en de biochemie van het menselijk lichaam beheerste ik inmiddels. Dus het werd voor mij als mensenmens de hoogste tijd voor het ‘echte’ werk!

Hard werken

Nog één keer ging ik de loting voor de studie geneeskunde in; ik ging het gewoon proberen en zou het na het inloten wel bespreken met mijn promotor. Het was mijn geheim en als het niet zou lukken dan zou ik gewoon verder gaan onderzoeken en promoveren. Op een dag keek John Kastelein, emeritus hoogleraar vasculaire geneeskunde in het AMC (het heet nu het UMC Amsterdam) en destijds mijn mentor en onderzoeksbegeleider, mij tijdens een laboverleg heel indringend aan en zei: ‘Wittekoek, jij moet eigenlijk gewoon dokter worden!’ Toen heb ik hem opgebiecht dat ik aan het meeloten was. Hij heeft ervoor gezorgd dat ik mijn onderzoek kon blijven doen terwijl ik ondertussen begon met mijn ‘echte’ medische carrière en daar ben ik hem tot op de dag van vandaag heel erg dankbaar voor.

Er brak een tijd aan van ’s morgens vroeg naar het lab gaan, proefjes doen, even de collegezaal in, weer naar het lab, studeren, tentamens, congressen en een proefschrift schrijven; never a dull moment! Na de vele tachtigurige werkweken in de kliniek verlangde ik soms terug naar het veel rustiger leven op het DNA-lab, waar ik op mijn hoge stoel kon pipetteren met de radio aan en lekker op mezelf met de buisjes, cupjes, bakjes, flesjes en vloeistoffen kon aanrommelen. Want ook al werk je met een team aan een bepaalde onderzoeksvraag, je proefjes doe je lekker solo. Soms mislukken ze en soms behaal je een succesje, achteraf was het al met al een heerlijke tijd.

In 1998 promoveerde ik tot doctor in de Gezondheidswetenschappen en in 2001 was ik officieel basisarts. Ik was cum laude geslaagd, met heel veel dank aan de flexibiliteit van de afdeling vasculaire geneeskunde en de Faculteit Geneeskunde van de UVA.

Cardioloog

De keuze om cardioloog te worden heb ik gemaakt tijdens mijn coschappen. Het hart is voor mij zonder enige twijfel het belangrijkste en boeiendste orgaan in ons lichaam. Ik heb meer met de organen boven het middenrif dan die daaronder omdat het veel overzichtelijker is dan de buik met al zijn organen en ook een stuk ‘schoner’. Het is voor mij prettig om me te kunnen concentreren op één orgaan en daarnaast sprak de acute zorg me aan. Over mijn opleiding tot cardioloog kan ik eenvoudig nog een extra boek schrijven en het is mooi hoe die ontwikkeling tot volleerd cardioloog verloopt. Ik herinner me mijn eerste nachtdienst als de dag van gisteren. Om halfelf overdracht, helemaal alleen de nacht in. Alle supervisors, zeg maar de ‘echte’ cardiologen, zijn naar huis en liggen in bed en jij neemt het stokje over van de assistenten van de avonddienst. Voor alles was een eerste keer. Ik was nerveus en had een paniekaanval voordat ik naar het ziekenhuis ging, inclusief hevige buikkrampen en totale paniek. Ga ik dit redden? Wat als ik niet weet wat ik moet doen, want veel tijd om na te denken krijg je in een acute situatie niet. Waarom heb ik in hemelsnaam dit vak gekozen, kan ik dit wel? Zo’n beetje alle negatieve scenario’s gingen door mijn hoofd en het beeld van de heroïsche arts met de reanimatiepaddles die heel hard ‘Bed los!’ roept kwam niet in mijn gedachtestroom voorbij. Everything that can go wrong will go wrong, vreesde ik.

Het was een zware stap voor je zelfvertrouwen, maar je wordt in de opleiding dan ook wel snel in het diepe gegooid. Laat mij gewoon maar consultatiebureau-arts worden, bedacht ik me voor mijn dappere vertrek naar die eerste nachtdienst in het AMC. Mijn redding die nacht was de uiterst bewust bekwame verpleging. Ik durfde mij kwetsbaar op te stellen: ‘Jongens, ik ben hier nu voor het eerst en jullie al jaren, dus schroom niet mij een en ander in te fluisteren.’ Nadat de overdracht was geweest, vroeg ik als eerste: ‘Hebben jullie weleens meegemaakt dat de achterwacht in huis moest komen omdat de assistent het niet wist?’ ‘Nou,’ zei die verpleegkundige, ‘echt bijna nooit.’ Maar in mijn eerste nachtdienst heb ik het voor elkaar gekregen om alle hulptroepen in huis te krijgen: een patiënt in shock vanwege een niet goed functionerend elektrisch bedradingssysteem in zijn hart, om middernacht een pacemaker te plaatsen (wat ik als beginner natuurlijk nog niet kon) en een uur later een patiënt in shock op de Eerste Hart Hulp met een groot infarct, waardoor het hele dotterteam in huis moest komen.

Dat was mijn vuurdoop; de kop was eraf. Dan heb ik het nog niet eens gehad over al die patiënten op de hartbewaking die de hele nacht lagen te spoken. Ze waren wat hun gezondheid betreft nooit helemaal stabiel en qua hartritme al helemaal niet, dus iedere minuut ging er wel een (alarm)bel vanwege uit de pas lopende hartritmes of infuuspompen die leeg waren. Er was nooit volledige rust, wat natuurlijk iets spannends had maar ook bedreigend was: zou ik bij het ochtendrapport alle patiënten wel levend over kunnen dragen op de mensen van de volgende shift? Ja, dat deed ik en de overdracht op het ochtendrapport de volgende dag voelde dan ook als een enorme overwinning. Iedereen in leven, well done Wittekoek.

Er zijn nog vele diensten gevolgd en mijn reanimatiesein is daarna nog zeker honderd keer afgegaan. Het werd iedere keer interessanter en daardoor leuker: wat is er aan de hand, welke puzzel moet in één minuut opgelost worden, waarom staat dat hart stil en hoe lossen we dit onmiddellijk op? Ik heb ook veel tragische gevallen meegemaakt, want het cardiologenvak is zeker geen doktersroman: mensen die bruut worden weggerukt uit het leven, het verdriet van de nabestaanden en jonge mensen met grote infarcten. Het hele cardiologische pallet is in die zes jaar opleiding wel aan me voorbijgetrokken: van de slechtnieuwsgesprekken met families tot de drama’s in de shockroom na het overlijden van kleine kinderen. Ik denk dat iedere arts in haar of zijn opleiding alles meemaakt, van heel leuk tot heel erg niet leuk. Met al die situaties moet je als arts leren en kunnen omgaan. Toch voelde ik me tegen het einde van de opleiding eindelijk een klein beetje als die ‘heroïsche’ arts met de reanimatiepaddles aan het bed. Van moeiteloos infusen prikken en echo’s van het hart maken om drie uur ’s nachts tot ingewikkelde ECG’s maken, geen beslissing was te veel. Ik was er klaar voor, dus mission completed en laat mij maar los!

Ongeduldig

Een van mijn slechte eigenschappen is dat ik ongeduldig ben. Maar dat is in de cardiologie misschien wel een goede eigenschap, want als er midden in de nacht iemand met een groot infarct binnenkomt in het ziekenhuis dan kun je niet even rustig nadenken over wat je nu eens zou gaan doen. In de eerste blinde paniek roep je dan maar ‘Alles uit de kast!’, een onzekere oneliner om jezelf als arts even de tijd voor een volgende stap te gunnen. In de cardiologie is het direct handelen, het is werk op leven en dood en er is geen tijd voor overpeinzingen: je moet eerst de patiënt in leven houden. Jij bent als cardioloog de persoon die beslist welke medische handelingen worden verricht, jij bepaalt welke medicatie wordt toegediend en jij bepaalt de snelheid waarmee je dat doet. Er is dus geen ruimte voor geduld, alleen maar voor actie. Ik heb genoten van die nachten in het AMC aan de frontlinie waarin er geen tijd was voor oeverloze discussies over wat al dan niet te doen. Noem me maar beroepsgedeformeerd, want ik kan nog steeds slecht tegen mensen die veel praten maar weinig doen. Wederom een bevestiging dat ik echt het goede vak heb gekozen!

Reanimatiesein

Tijdens een van de eerste nachtdiensten van mijn opleiding tot cardioloog ging midden in de nacht het reanimatiesein: shockroommelding. Met een torenhoog adrenalinegehalte ging ik op weg en bij aankomst bleek het om een patiënt met een groot hartinfarct te gaan. In een overvolle shockroom met anesthesiologen, ambulancepersoneel en verpleegkundigen was mijn eerste wat onzekere reactie: ‘Oké jongens, kom op, alles uit de kast!’ Waarop een zeer ervaren verpleegkundige heel droog reageerde: ‘Maar wát moet er dan precies uit de kast, dokter?’ Om in een uiterst stressvolle situatie de juiste protocollen onmiddellijk op je netvlies te krijgen blijft lastig en om in dit soort noodsituaties je hoofd koel te houden, gestructureerd te blijven denken en snel en vakkundig te handelen is misschien wel het meest bijzondere wat ik heb geleerd tijdens de opleiding. Zeker gezien mijn juist wat chaotische denken en handelen in volstrekt rustige omgevingen!

Het is een mooi leerproces. Want waar ik in het begin van mijn opleiding zelf met een veel te hoge hartslag door de gangen van het AMC holde om naar een reanimatie te gaan, liep ik later fully in control richting shockroom om daar een patiënt met een groot infarct op te vangen. Handenwrijvend trokken we met het reanimatieteam de handschoenen aan en wachtten we op de ambulance. Van een 46-jarige, te dikke, rokende supporter van Ajax die onwel was geworden in de ArenA tot een zwart geschminkte piet die op sinterklaasavond binnen werd gebracht… Ik verzin het niet, het is allemaal echt gebeurd. De allereerste patiënten in je medische carrière vergeet je nooit meer, zoveel indruk maakten zij. Met respect voor de vele patienten die later kwamen en die ik wat minder goed op mijn netvlies heb, wat wellicht beter voor hen is aangezien ik toen wat bewuster, bekwamer en dus waarschijnlijk beter was! De opleiding in het AMC was goed. Ik heb me nooit echt onveilig gevoeld, maar wel onzeker. Gelukkig was de achterwacht (lees: de ‘echte’ cardioloog) wanneer het nodig was binnen tien minuten in het ziekenhuis om me in het begin bij te staan.

Bewust bekwaam

Medisch specialist worden is een wonderlijk proces: je zit twaalf jaar in een soort keurslijf waarin je dagen, weken en jaren worden ingevuld door de planners van het ziekenhuis. Je mag je voorkeuren opgeven voor een vakantie en dan is het maar afwachten of je die ook ‘krijgt’ en ook al je stages, diensten en vakanties worden door de planners gepland. Op twee A4-tjes krijg je steeds opnieuw de roosters van het komende kwartaal en vervolgens ga je de molen weer in: leren, leren en leren. Het was, zeker in combinatie met een gezin, zwaar en ik heb in die periode goede maar zeker in het begin ook slechte tijden gekend. De onzekerheid, de vraag of je wel geschikt bent voor het vak, is daar onderdeel van. Wat een geluk was het toen een zeer bekwaam cardioloog mij geruststelde dat die gevoelens volstrekt normaal zijn: ‘Kijk,’ zei hij, ‘dit zijn de vier fases waar je als cardioloog in opleiding doorheen gaat’:

♥ 1. Onbewust onbekwaam;

♥ 2. Bewust onbekwaam;

♥ 3. Onbewust bekwaam;

♥ 4. Bewust bekwaam.

Voor mijn gevoel bleef ik wat lang in de tweede fase hangen, maar mijn beoordelingen wezen op het tegendeel. Ik ben uiteindelijk echt als ‘bewust bekwame’ cardioloog het AMC weer uitgestapt, maar toen begon het pas echt: geen achterwachten meer en wederom het diepe in, want ik werd nu zelf om drie uur in de nacht door de assistent gebeld om advies te geven.

‘Mysterieuze’ vrouwen

Al tijdens mijn opleiding in het AMC was ik gefascineerd door de vrouwen met pijnklachten op de borst die de polikliniek bezochten. Hun klachten leken echt te duiden op zuurstofgebrek van hun hartspier, maar er werd hier nooit iets afwijkends gevonden. In de cardiologie noemden we dat destijds ‘syndroom x’. Deze vrouwen werden iedere keer weer uit het ziekenhuis ontslagen met als diagnose ‘thoracale klachten e.c.i.’, waarbij e.c.i. staat voor de Latijnse afkorting ‘e causa ignota’ (oorzaak onbekend), oftewel: we snappen het niet.

Inmiddels snappen we de klachten van deze vrouwen dus wel: hun pijn op de borst terwijl ze normale kransslagaders hebben, duidt op een probleem in het functioneren van de (kleine) kransslagaders van hun hart.