Natasja T.
Vera Efron

Verkocht

Uit het Zweeds vertaald door Tineke Jorissen-Wedzinga
lind

www.lindco.se

info@lindco.se

Oorspronkelijke titel: Såld

Oorspronkelijke uitgever: Bokförlaget Efron & Dotter AB

Copyright © Natasja T. en Vera Efron 2006

Vertaald uit het Zweeds door Tineke Jorissen-Wedzinga

Dit e-book is uitgegeven door: Bokförlaget Lind & Co AB, 2023

Omslagontwerp: Anders Timrén

Grafisch ontwerp: Katarzyna Rek, Waterbear Graphics

NUR 402

ISBN 978-94-9328-500-2

De gebeurtenissen in Verkocht speelden zich enkele jaren geleden af in Zweden. In het belang van de getroffen jonge vrouwen zijn alle namen in dit boek gefingeerd.

Voor oma,

rust in vrede.

Voorwoord

De kamer is klein en krap. De muren zijn spierwit geschilderd. Er hangt een eenvoudige gravure van zonnebloemen in een aluminium lijst boven een eenvoudig bed. Dat bed maak ik elke dag op en ik leg er een witte, zelfgehaakte sprei overheen. Dat is het enige wat ik doe. Verder niets. Ik zit de hele dag op een stoel bij een raam naar dat bed te staren. Een witte gehaakte sprei. Bijna net zo een als oma had op haar bed thuis in het dorp Trudoliubovka, waar ik al mijn zeventien jaren heb gewoond. Een witte gehaakte sprei met een eenvoudig patroon.

Ik weet nog hoe zuinig oma op die sprei was. Ik mocht nooit op het bed zitten, die sprei nooit vies maken. Oma liep meerdere keren per dag langs het bed, streek een paar onzichtbare plooien in de sprei glad en keek mij verwijtend aan, alsof ik degene was die hem netjes moest houden. ’s Avonds haalde ze de sprei eraf en legde hem op een houten kist die naast het bed stond.

Haar lakens waren ook wit. Oma werkte met koeien op een boerderij en had altijd vieze handen en voeten als ze thuiskwam van haar koeien. Het was nat en modderig op de boerderij, vooral als het geregend had. Het was er zo smerig dat oma haar werkkleding soms midden in de week moest wassen en een bad moest nemen in de banja. Anders waste ze zich altijd zorgvuldig in de washoek in de keuken voordat ze naar bed ging. Het was belangrijk om de lakens niet te bevuilen en de sprei ook niet.

Ik denk aan de lakens die ik in Zweden had en voel de braakneigingen opkomen, ze dreigen me te verstikken. Ik sluit mijn ogen, leg mijn hand tegen mijn keel en slaag erin de spasmen in mijn lichaam te onderdrukken. Dat waren vlekkerige, smerige en stinkende lakens. O, wat haatte ik die. Ik voel de misselijkheid weer erger worden.

‘Natasja, het zou goed zijn als je je gevoelens zou kunnen uiten en zou gaan vertellen,’ zei de vrouwelijke dokter die mij opving toen ik met de ambulance naar het ziekenhuis werd gebracht en die nu met mij aan mijn revalidatie gaat werken.

De eerste dagen van mijn verblijf in het ziekenhuis kwam ze alleen langs om gedag te zeggen, maar bleef nooit lang staan praten. Vandaag meende ze misschien dat het tijd was voor een langer gesprek. Maar ik wilde niet met haar praten. Ook niet met iemand anders.

‘Als je wilt huilen, moet je dat doen,’ ging de dokter verder, zonder zich er druk om te maken dat ik niet met haar wilde praten.

Ik gaf geen antwoord. Ik wilde niet vertellen en niet huilen. Ik wilde niets. Ik wilde alleen maar gaan liggen, het laken over mijn hoofd trekken en mijn ogen sluiten. Maar ik kon niet in bed gaan liggen. Zo gauw ik er ’s avonds in kroop, rook ik die walgelijke lucht weer. Die mengeling van urine, sperma, zweet en mijn eigen bloed die mij sinds mijn jaar in de hel voortdurend achtervolgt.

Het bed bleef een aantal dagen onbeslapen. Ik sliep op de stoel. De stoel is comfortabel en heeft een hoge rugleuning die achterover helt. Hij staat bij het raam en ik kan er hele dagen in zitten. Soms zit ik er ’s nachts ook in als ik niet kan slapen.

Ik slaap nog steeds op de grond. Ik leg de sprei op de grond en wikkel me erin. In de gehaakte witte sprei kan ik mijn ogen sluiten en in slaap vallen. De sprei ruikt naar een eenvoudige en ongeparfumeerde zeep, precies dezelfde als oma gebruikte om haar sprei te wassen. Ze raspte altijd een stuk van de donkerbruine zeep in een zinken emmer met water en zette die dan op het vuur om het beddengoed en de sprei te koken.

‘Lakens moeten altijd worden gekookt om schoon te worden,’ onderwees mijn oma.

‘Waarom doet mama dat niet?’ vroeg ik haar.

Oma zuchtte alleen maar. Haar dochter, mijn moeder, werkte als verkoopster in een wijnzaak in de nabijgelegen stad Krasnoe Selo. Ze kwam vaak laat en aangeschoten thuis, en wierp zich dan domweg op bed om te slapen. Bovenop een beddensprei die vies en grauw was. Niet wit zoals die van oma.

‘Natasja,’ vroeg de dokter mij gisteren. ‘Heb je echt fut om terug te gaan naar Stockholm om te getuigen in de rechtszaak? Het zal geestelijk zeer inspannend zijn. Bedenk dat je pas de laatste dagen een beetje goed bent gaan slapen. Je kunt een terugval krijgen en dan duurt het langer om weer te herstellen.’

Ik gaf geen antwoord. Ik begreep niet hoe ze kon weten of ik goed of slecht sliep. Hoe kon ze nou weten welke hel ik met me mee torste? Ik zweeg. De dokter dacht misschien dat ze me had overtuigd. Ze gaf me klopjes op mijn hoofd alsof ik een klein kind was, en zei: ‘Goed. Ik zal doorgeven dat je je bedacht hebt.’

‘Ik heb me helemaal niet bedacht,’ antwoordde ik kort.

‘Natasja, lieverd. Denk nou eens goed na…’

‘Ik ga wél.’

Ik werd zo moe dat ik geen puf meer had om te praten. Ik sloot mijn ogen en leunde achterover in mijn stoel. Ik wilde die mooie, goed verzorgde dokter niet zien, die er aantrekkelijk uit probeerde te zien. Die aantrekkelijk wilde zijn voor haar man en vast ook voor andere mannen. Ze droeg een trouwring aan haar rechterhand. Die glom van nieuwigheid. Ze hield misschien van haar man en dacht dat hij ook van haar hield. Maar dat was niet zo. Liefde was iets wat vrouwen verzonnen hadden. Het was een dom sprookje voor onnozele vrouwen. Zoals deze dokter.

‘Houdt jouw man van je?’ vraag ik haar.

Ze keek mij met een ernstig gezicht aan en antwoordde simpelweg: ‘Ja, hij houdt van mij.’

Ik moest lachen. Hoe kon ze zo dom zijn te geloven dat haar man van haar hield? Mannen dachten alleen maar aan seks, seks en nog eens seks. Verder nergens aan.

‘Als je terug wilt om te getuigen, moet je wel beter zijn.’ Ze keek mij weer met haar keurig opgemaakte ogen aan.

‘Ik ben van plan om te gaan. Het maakt niet uit of ik beter ben of niet. Ik ga toch.’

‘Dan verhogen we de medicatie,’ antwoordde de dokter, en ze noteerde wat in mijn dossier dat ze bij zich had.

Ze was echt keurig opgemaakt. Haar ogen waren omlijst door een zachtgrijze oogschaduw en donkergrijze eyeliner. Wat rouge op haar wangen en een lichte lippenstift op haar lippen. Niet zoals wij, die onze lippen knalrood moesten stiften. O, wat haatte ik haar! Ze was dom en naïef. Ze dacht dat ze mij met haar pillen kon genezen.

‘Kun je haat helen met pillen?’ vroeg ik haar opstandig.

‘Nee, dat gaat niet,’ antwoordde ze, en ze deed of ze mij begreep. ‘Maar je kunt de haat bewerken door je te verzoenen met jezelf. En te vergeven.’

‘Ik kan ze nooit vergeven, hoor je me?’ riep ik. Ik probeerde eerlijk gezegd te schreeuwen, maar daar had ik de kracht niet voor. Ik had ook geen kracht meer om te praten.

‘Jouw man is net als andere mannen. Ik haat mannen en ik haat jou ook,’ zei ik.

Ze keek mij diep in mijn ogen en zei zachtjes: ‘Het is goed dat je gaat reageren en dat je gevoelens weer terugkomen. Je was eerder alleen maar onverschillig. Dat betekent dat je aan de beterende hand bent, Natasja. Het is misschien toch niet zo gek als je naar die rechtszaak gaat.’

Maar nu was ik daar niet meer zo zeker van. Om Marat te moeten ontmoeten en in die beestachtige ogen van hem te moeten kijken, maakte mij heel bang. Zijn blik verlamde mij altijd. Ik voelde me als een muis die zich moedwillig in de opengesperde bek van een slang wierp. Vooral als hij riep: ‘Hé, smerige rat, hier komen!’

Zo was deze hel begonnen. Ik kan me alles nog herinneren – de geuren, het liedje dat er op de radio te horen was, alle details en dan die vernederende stem: ‘Hé, smerige rat, hier komen!’

Hoofdstuk een

Het was allemaal begonnen met mijn streven naar een beter leven. Als ik dat niet gewild had, maar mijn leventje gewoon had geleid zoals alle anderen in ons dorp, zou mij dit niet zijn overkomen. Dat weet ik. Maar ik wilde niet leven zoals mijn oma of, nog erger, zoals mijn moeder. Om elke dag weer te moeten rondlopen op smerige, modderige laarzen om de stal uit te mesten zoals mijn oma, of in een winkel drank te moeten verkopen aan alcoholisten en dan zelf na het werk te drinken zoals mijn moeder, dat wilde ik niet. Ik wilde een beter leven.

Ik wist eerst niet wat een beter leven voor mij inhield, maar ik wilde geen saai en zinloos bestaan leiden. Dat besloot ik al in de eerste klas. Ik weet nog goed dat ik de eerste zin in Bukvar las, het eerste ABC-leerboek waaruit alle kinderen leren lezen en schrijven.

“Kennis is het licht”, en vervolgens “Onwetendheid is het donker”.

Lezen was leuk. Toen de letters, die gewoon verschillende tekens waren, woorden konden vormen, werd het interessant om te weten wat er in het boek stond. Toen ik na school thuiskwam, ging ik zitten lezen. Ik las Bukvar in één dag uit. Ik kon niet stoppen voordat ik de laatste pagina had omgeslagen.

Toen oma thuiskwam van haar koeien vroeg ik haar: ‘Waarom lees jij niet, oma?’

Wij hadden geen enkel boek thuis, en ook geen kranten of tijdschriften. Een televisie hadden we wel, die stond op smalle pootjes in een hoek onder een gehaakt kleed. Soms, in de regel op zondag, haalde mijn moeder het kleed eraf en drukte ze op een groene knop. Het apparaat siste dan eerst een tijdje en uit een lichte stip midden op het scherm ontstond vervolgens een beeld. Juist die gedaanteverwisseling van donker naar licht vond ik het mooiste. Als er niemand thuis was, drukte ik soms meerder keren eerst op de groene knop en daarna op de rode. Dan doofde het licht en verdween die onbereikbare wereld. Maar oma of mama lieten mij nooit met de tv spelen, dus dat deed ik niet zo vaak.

Een radio hadden we thuis ook. Dat was een klein bruin kastje dat aan de voorkant was bekleed met een stoffige, gele stof. Daar kwam het geluid uit. Het was het geluid van mooie mannen- en vrouwenstemmen. Maar oma en mama luisterden niet vaak naar de radio. Hun leven was eentonig en saai. Ze gingen allebei ’s ochtends vroeg naar hun werk. Oma kwam dan na een paar uur terug om mij ontbijt te geven en daarna ging ze terug naar haar koeien. Ze kwam ’s middags ook een tijdje naar huis en maakte dan iets te eten.

Het eten was net zo fantasieloos als oma’s leven. We aten meestal aardappels en keﬁr, een soort Russische yoghurt. Vlees of kip aten we maar zelden. Dan bakte oma daar aardappels bij, aardappels en uien. Rauw gebakken aardappels met vlees, dat was mijn lievelingseten.

Voordat ik naar school ging had ik er nooit over nagedacht dat wij thuis geen boeken hadden. In ons dorpje hadden we een lagere school van klas één tot vier. Daarna gingen alle kinderen met de bus naar de dichtstbijzijnde stad, Krasnoe Selo, waar mijn moeder werkte. Maar bij ons op school was een kleine bibliotheek waar de lerares ons op de eerste dag mee naartoe nam. Zoveel boeken had ik nog nooit bij elkaar gezien. Een hele kamer vol boeken!

‘Waar heb je zoveel boeken voor nodig?’ vroeg ik de lerares, een buurvrouw uit het dorp.

‘In die boeken zit kennis,’ antwoordde ze.

‘Hebt u al die boeken gelezen?’ vroeg ik haar verbaasd.

‘Ja,’ zei ze met een glimlach. ‘En nog veel meer. Lezen is leuk.’

Ik begreep wat ze bedoelde toen ik mijn Bukvar in één dag uitlas.

“Mama zeemde de ramen” stond er op een pagina onder een plaatje waarop een mooie vrouw in een mooie jurk een raam aan het zemen was. Ik had mijn moeder nooit in zo’n mooie jurk gezien. Zelfs als ze zich mooi aankleedde om naar de bioscoop te gaan had ze niet zo’n mooie jurk als de vrouw die de ramen zeemde. Dat was misschien omdat zij kon lezen, en dat konden mijn oma en mijn moeder vast niet.

Dus toen ik oma vroeg waarom ze geen boeken las, werd het stil.

‘Kun jij lezen, oma?’ vroeg ik haar nog een keer.

Ze keek me zwijgend aan, daarna liep ze naar de washoek en begon haar grote, knokige handen te wassen. Ze zeepte ze meerdere keren in met het grote stuk bruine zeep en spoelde ze af met koud water uit de oude wastafel. We hadden geen stromend water in huis. Ook geen toilet. We hadden een buiten-wc naast het huis en een kleine banja in de tuin. Iedereen in ons dorp had een banja. De moderne sauna kun je niet vergelijken met een Russische banja, die wordt opgestookt met berkenhout en waar je met een bosje berkentwijgen, een venjek, op je huid slaat. Dan verwijden alle poriën zich en verlaten al het vuil en alle ziekten het lichaam. Je wordt heel gezond na een banja.

Het is in de zomer net zo lekker om naar de banja te gaan als in de winter. In de zomer ren je naar buiten, de frisse lucht in als je voldoende met de twijgen op je huid hebt geslagen en je hele lichaam brandt van de hitte, en je in een beekje springt dat door de toevoer altijd koud is, zelfs op warme zomerdagen. Maar het is nog lekkerder om in de winter naar de banja te gaan. Dan, als het echt koud is, trek je een jas aan, neem je een handdoek mee, steek je je voeten in oude overschoenen en ren je vervolgens naar de warme banja. Je doet de deur open en de warme lucht slaat je in je gezicht. Je trekt je kleren uit in een voorkamer waar venjeks, bosjes berkentwijgen aan spijkers aan de muren hangen, pakt er eentje en gaat naar de tweede ruimte.

Eerst moet je de venjek in orde maken. Die moet groot genoeg zijn en moet ook na twee, drie keer gebruiken nog groene blaadjes hebben. Dat saunabezoek hangt voor een groot deel af van de venjek. Een goede venjek maken is een hele kunst. De berkentwijgen moeten vroeg in het voorjaar worden afgebroken, wanneer de bomen net zijn uitgelopen en de blaadjes niet groter dan twee, drie centimeter zijn. Dan blijven ze zitten als de venjek is gedroogd en vallen ze er niet af als je je ermee slaat. Daarna hang je de bosjes binnen in een goed geventileerde ruimte waar het niet te licht is. Oma hing ze altijd in de houtschuur die vlak naast de banja stond.

De gedroogde venjeks worden dan in de voorkamer van de banja gehangen en moeten op hun beurt wachten om te worden gebruikt.

Alleen in de banja kon oma alle viezigheid van haar handen wassen; het zat onder haar nagels en in de diepe plooien die maakten dat haar handen eruitzagen alsof ze in een donker spinnenweb waren gewikkeld. Ze kreeg het vuil met gewone zeep nooit weg.

Maar nu ik mijn vraag over boeken stelde, voelde het alsof ze haar grote handen, die moe waren van al het harde werken, echt schoon wilden schrobben. Ik keek haar aan zonder wat te zeggen.

Oma waste haar handen en droogde ze vervolgens zorgvuldig af met een schone handdoek die ze uit de kast onder de wastafel in de keuken pakte.

Daarna ging ze op haar hurken voor die kast zitten en trok de onderste la eruit. Ik keek naar haar zonder een woord te zeggen. Zij zei ook niets. Ze zuchtte alleen maar. Na een tijdje diepte ze een schrift op uit een oude donkergroene map waarop met gouden letters op het omslag geschreven stond: “Verklaring van rijpheid” zo spelde ik letter voor letter.

‘Wat betekent dat?’ vroeg ik haar.

‘Verklaring betekent een bewijs.’

‘Is dat een bewijs dat je rijp bent, zoals een appel?’

‘Ja,’ zei oma zuchtend, en ze streelde het groene omslag met haar hand. ‘Toen was ik rijp om een nieuw leven te beginnen, maar daar ben ik niet in geslaagd.’

‘Mag ik het zien?’

Ik stak mijn handen uit om het bewijs aan te pakken, maar oma weigerde het mij te geven.

‘Ga eerst je handen wassen,’ zei ze op strenge toon. ‘Anders komen er vlekken op.’

Ik deed net zoals ik oma had zien doen. Ik zeepte mijn handen meerdere keren in en spoelde ze af met koud water. Daarna gaf ze mij het groene schriftje. Ik deed het open en was stomverbaasd. Daar stond oma’s naam, geschreven met een kroontjespen en kalligrafische letters.

‘M-a-r-i-a I-v-a-n-o-v-n-a B-e-l-i-k-o-v-a, geboren in 1940,’ las ik hardop voor. ‘Dat ben jij, oma!’

‘Ja, dat ben ik.’

‘Maar wat is dit voor iets?’

‘Het is mijn schoolrapport,’ zei ze weer met een zucht.

Ik keek weer in het schriftje. De verschillende vakken stonden voorgedrukt en daarachter stonden handgeschreven cijfers. Ik las weer hardop voor.

‘Russische taal: 5’

‘Literatuur: 5’

‘Algebra: 5’

‘Trigonometrie: 5’

Natuurkunde, organische scheikunde, anorganische scheikunde, aardrijkskunde en veel andere vakken waarvan ik amper kon begrijpen wat het was. Achter allemaal stond een “5”.

‘Jeetje, oma, jij kon lezen! Ik bedoel, jij kúnt lezen.’

‘Ik hield van lezen.’

Ik zag dat er een traantje over haar rimpelige wang stroomde.

‘Vertel, oma,’ vroeg ik haar. ‘Vertel over je school.’

‘Er valt niet zoveel te vertellen. Ik ben een jaar voordat de oorlog begon geboren, hier in het dorp. Maar wij werden al in 1942 naar het Oeralgebergte geëvacueerd. Ik weet alleen nog dat er enorm veel sneeuw lag toen we daar aankwamen. Mijn vader moest naar het front en mama, mijn moeder, bleef alleen met drie kinderen achter. Ik was de jongste. Mijn vader is in de oorlog omgekomen, dus ik kan me niets meer van hem herinneren. Mijn moeder is na de oorlog teruggekeerd naar Trudoliubovka en ging werken in een kolchoz. Dezelfde kolchoz als waar ik nu werk.’

‘Heb jij op dezelfde school gezeten als ik?’

‘Nee, de oude school was klein, daar zit nu de dorpswinkel. Jouw school is later gebouwd, in de jaren 1970. Jouw moeder heeft daar op school gezeten.’

‘Maar waarom lees je dan geen boeken als je kunt lezen? Het is zo leuk om te lezen!’

‘Op school heb ik veel gelezen, kijk maar – ik had een vijf voor literatuur. Toen ik klein was kon ik de hele dag in de bibliotheek zitten lezen. Maar toen ik twaalf werd, ben ik mijn moeder gaan helpen op de boerderij. Na de lagere school probeerde ik verder te studeren, ik ben zelfs naar Leningrad gegaan, maar ik werd niet toegelaten op de hogeschool. Ik ben daar gebleven en ben in de bouw gaan werken. Dat was zwaar werk, maar het was erg leuk. Daarna heb ik je opa ontmoet en zijn we teruggegaan naar Trudoliubovka. Het was in die tijd onmogelijk om aan een flatje te komen. We zijn in dezelfde tijd op de boerderij gaan werken en hebben op een gegeven moment ook een huis gebouwd. Dat was een mooi huis.’

‘Is dat het huis waar we nu wonen?’

‘Nee,’ antwoordde ze, en ik zag hoe verdrietig oma werd. ‘Dat is afgebrand. Je moeder was toen nog klein. Ik ben erin geslaagd om haar te redden, maar mijn man, jouw opa, is daarbinnen omgekomen. Samen met alle boeken die wij hadden, die zijn ook verbrand.’

Oma zweeg. Ik ook. Ik wist gewoon niet wat ik moest zeggen.

‘Daarna heb ik niets meer gelezen,’ zei oma uiteindelijk. ‘Ik had nooit tijd. Je moeder was klein, het was een moeilijke tijd. Ik werkte dag en nacht om de eindjes aan elkaar te knopen. Overdag op de kolchoz en daarna in onze moestuin. Het was zaak je goed voor te bereiden op de winter en voorraden aan te leggen van aardappels, kool en andere groenten. De eerste tijd na de brand woonde ik bij buren, maar toen overleed een oude vrouw die in dit huis woonde, dus toen kon ik hier in trekken.’

Ik streelde mijn oma’s oude handen met de gebarsten vingertoppen. Ik had toen zo’n medelijden met haar! Maar als ik nu aan die tijd denk, was ik liever in dat godvergeten gat gebleven dan dat ik in Stockholm was beland. Waarom streefde ik naar een beter leven in plaats van door te leven zoals mijn moeder en mijn oma?

Toen ik klaar was met school vertrok ik naar Sint-Petersburg. Net als oma. En net als zij zakte ik ook voor de toelatingsexamens. Die examens waren echt een nachtmerrie. Slechts één op de tien slaagde. Helaas behoorde ik niet tot één van de gelukkigen, maar ik nam het zwaarder op dan veel anderen. Ik had mijn hele toekomst immers op het spel gezet en had geen idee wat ik nu moest gaan doen.

Toen ik die examens deed, mocht ik in het studentenhuis wonen, maar daarna moest ik daar weg.

‘Het kan voor iemand met jouw uiterlijk toch niet zo moeilijk zijn om snel een vent te vinden,’ zei mijn kamergenote. ‘Dat is beter dan terug te keren en weg te kwijnen in dat gat dat jij Trudoliubovka noemt.’

‘Ik denk niet dat ik in één middag de liefde van mijn leven ga vinden,’ antwoordde ik wat schertsend.

‘Jij bent echt dom, wie heeft het over liefde? Ik bedoel dat je snel een man zou kunnen vinden om bij te wonen. Bovendien hoef je dan niet te werken. Met van die lange benen en grote borsten als jij liggen alle kerels van de wereld aan je voeten.’

‘Ik denk dat ik ga proberen een baantje te vinden,’ ging ik ertegenin. ‘Als ik hier nog een paar dagen mag blijven en jij het niet tegen de huismeester zegt.’

Ik liep dagenlang alle mogelijke kantoren af om een baan te vinden, maar dat was lastig. Een paar keer kreeg ik een aanbod om als secretaresse te komen werken, maar het salaris zou niet eens toereikend zijn om een kamer te huren.

‘Met jouw uiterlijk zou werken bij een stripclub het beste zijn,’ probeerde mijn kamergenote mij te overtuigen. Zij was wel toegelaten voor de hogeschool en was in een opperbest humeur.

‘Niet alle knappe mensen willen in die branche werken.’

‘Doe nou niet of je de onschuld zelve bent, voor mensen als jij is het makkelijker om vooruit te komen met hun mooie benen dan met hun hoofd.’

Ik gaf geen antwoord. Haar afgunst werd met de dag ondraaglijker. Ik zag in dat ik óf terug zou moeten naar Trudoliubovka óf dat ik snel iets moest vinden. Ik bleef die avond niet thuis, maar ging de straat op. Alleen, waar moest ik heen? Ik liep doelloos rond. Het was een prachtige stad, groot en pompeus. Het bruiste hier van het leven, de auto’s stoven langs en de mensen waren vrolijk. Zowel uit de talrijke cafés in het centrum als uit de bars hoorde je muziek. Dat alles moest ik vergeten als ik terug zou keren naar Trudoliubovka.

Wat had je daar? Eén lange straat geplaveid met grind, die begon bij de bushalte en eindigde bij de boerderij. Een kleine buurtsuper waar alle jongelui ’s avonds bij elkaar kwamen om naar muziek uit een cassetterecorder te luisteren en te zuipen. En die mooie berken die achter elk huis stonden en waar je venjeks van kon maken voor de banja. Ik wilde niet terug. Ik wilde hier blijven, in deze mooie grote stad, ik voelde dat ik hier zou slagen. Maar om te kunnen blijven, had ik woonruimte nodig. De verraderlijke gedachte om een man te vinden kwam die avond meerdere keren bij mij op. Maar waar moest ik die vandaan halen? In gedachten verzonken bleef ik door de stad dwalen.

Hoewel het al laat was, was het eind augustus nog steeds licht. En het was heerlijk warm. Overdag had de zon de gebouwen en de straatstenen verwarmd en die gaven nu hun opgeslagen warmte af. Ik trok mijn schoenen uit om de hakken niet stuk te trappen, nam ze in mijn hand en liep op blote voeten verder. Het was mijn enige paar schoenen en ik wilde niet dat die kapot zouden gaan.

‘Pardon,’ hoorde ik opeens een warme mannenstem vragen. ‘Bent u iets kwijt?’

Ik keek omhoog. Ik liep onbewust met mijn hoofd omlaag naar de straatstenen te staren en liep nu bijna tegen een man op. Toen ik opkeek, zag ik hem staan. Hij zag er heel goed uit, was in de veertig en was zilvergrijs bij de slapen. Hij keek mij met zijn grijze ogen aan. Hij was iets kleiner dan ik, misschien 1.65-1.70 m lang, maar leek door zijn slanke en afgetrainde postuur wat langer. Mijn hart begon sneller te kloppen.

Ik hield mijn hoofd schuin en glimlachte.

‘Nee, ben niets kwijt, maar ik ben op zoek naar iemand.’

Hij begreep mijn hint onmiddellijk.

‘Heb je er iets op tegen dat ik je op een kop koffie trakteer? Er is een café hier in de buurt.’

‘Integendeel,’ antwoordde ik opgewekt. ‘Ik heb eigenlijk wel dorst.’

Hij nam mij onder mijn arm en we slenterden door de wijk.

‘Loop je thuis ook vaak op blote voeten?’ vroeg Sergej nadat hij zich had voorgesteld.

Ik voelde het bloed naar mijn gezicht stromen. Ik voelde me naast deze elegante man met zijn strakke witte poloshirt en zijn glanzende donkere broek opeens een eenvoudig boerenmeisje. Natuurlijk had mijn kamergenote over mijn uiterlijk tegen mij gelogen, alleen om mij te kwetsen. Voor hem was ik uiteraard een gewone boerentrien met mijn grote voeten en mijn grote borsten. En elegant was ik ook niet in mijn simpele gebloemde zomerjurk die tot mijn knieën kwam.

Ik wist niet wat ik moest antwoorden. Ik voelde dat ik tranen in mijn ogen kreeg.

Sergej bleef staan, draaide zich naar mij om en keek mij diep in de ogen.

‘Je hoeft je niet te schamen omdat je van het platteland komt,’ zei hij met lage stem. ‘Je bent zo mooi.’

‘Ik wil niet terug naar Trudoliubovka,’ zei ik snikkend als een klein meisje.

‘Trudoliubovka? Waarom zou je daar naartoe terug moeten?’

Ik kon mijn tranen maar moeilijk bedwingen en begon weer te snikken. Sergej haalde een zakdoek uit zijn borstzak en droogde mijn ogen.

‘Trek je schoenen aan dan gaan we naar een café.’

‘Dank je, dat is lief,’ zei ik nasnikkend, en ik trok mijn schoenen aan.

We gingen naar een café dat in een souterrain lag. Het heette: “De zwerfhond” en was volgens Sergej al sinds eind negentiende eeuw een begrip. In dit café waren Russische dichters tijdens de decadente periode bij elkaar gekomen. Ik was onder de indruk van zijn kennis.

Het was halfdonker daar binnen en een beetje koel. Ik huiverde van de onaangename gedachte dat ik in een afgrond verzeild was geraakt, maar die verdrong ik en ik glimlachte naar Sergej. Hij was hier vermoedelijk stamgast, want de ober kwam meteen op hem af en begroette hem hartelijk.

‘Heb je trek?’ vroeg Sergej.

Pas nu voelde ik dat mijn maag samentrok van de honger. Ik had de hele dag niets gegeten, alleen thee gedronken met een snee brood in een goedkoop café tussen de bezoeken aan verschillende bedrijven door. Ik slikte, maar probeerde te doen of ik geen trek had. Stel dat hij mijn eten afrekent en ik daar dan met mijn lichaam voor moet betalen! De gedachte alleen al!

‘Ik heb geen geld,’ mompelde ik.

Vermoedelijk merkte Sergej mijn aarzeling, en hij begon te lachen.

‘Ach, schoonheid, er is niemand die je zal dwingen te betalen. Ik trakteer.’

Ik aarzelde.

‘Ik voel me zo alleen vandaag. Ik heb goede zaken gedaan en wilde dat vieren, maar mijn vriendin is op reis en ik heb niemand om mijn blijdschap mee te delen. Ik zou het fijn vinden als je met mij wilt eten.’

Hij nam mijn handen in de zijne en keek mij aan als een jong hondje. Ik glimlachte.

‘Oké, ik heb inderdaad wel trek.’

Sergej koos een tafel in een hoek onder een schilderij van de zwerfhond die het café zijn naam had gegeven. De ober kwam naar ons toe en gaf ons twee menukaarten. Ik deed die van mij open en begon te lezen. Wat een lekkernijen! Maar het gekke was dat er geen prijzen bij stonden.

‘Die is voor dames,’ legde Sergej uit. ‘Zodat jullie je niet schuldig voelen of je keuze laten afhangen van de prijzen. Jullie dames moeten niet het goedkoopste kiezen, maar wat jullie lekker vinden.’

Dat was een vergezochte verklaring, maar ik dacht dat hij bedoelde dat ik voor hem meer waard was dan geld. Hoe kon ik zo naïef zijn!

Sergej bestelde een fles rode wijn en twee grote biefstukken. Ik had zo’n honger dat ik het grote stuk vlees in een paar minuten naar binnen schrokte. Sergej zat naar mij te kijken. Hij nipte aan zijn wijn en leek ergens aan te denken.

‘Denk je aan je vriendin?’ vroeg ik toen ik mijn bord leeg had. Zelfs de saus had ik met een stuk brood opgezogen en met veel smaak opgegeten.

‘Nee, ik denk aan jou.’

‘Waarom?’

‘Neem een glas wijn en vertel wat over jezelf, jij lijkt echt zin te hebben in het leven.’ Hij schonk wijn in mijn glas en hief dat van hem. ‘Proost, op jou!’

Ik glimlachte.

‘Nee, proost op jou!’

De wijn smaakte goed, maar het warme gevoel dat de wijn gaf was nog beter. De bedwelmende warmte verspreidde zich langzaam door mijn lichaam en maakte plaats voor een groot verlangen. Het verlangen naar een beter leven. Het verlangen naar een man die ik kon liefhebben en op wie ik kon bouwen. Het verlangen naar een eigen thuis met kinderen en een man.

‘Wat moet ik vertellen? Je hebt zelf al gezegd dat ik van het platteland kom. Dat is mijn hele verhaal.’

‘Een mens is wel meer dan alleen een naam, hoewel namen ook veel kunnen zeggen.’

‘Zoals wat?’

‘Dat jij bijvoorbeeld iemand in je familie hebt die goed is opgeleid.’

‘Hoe weet je dat?’

‘Je noemt een meisje niet Natasja als je van het platteland komt, bijvoorbeeld.’

‘Daar heb ik nooit aan gedacht, maar je hebt gelijk. Mijn vader kwam niet uit het dorp.’

‘En het dorp waar je vandaan komt, ligt ook niet zo ver van Sint-Petersburg.’

‘Hoe kun jij dat weten?’ vroeg ik met toenemende verbazing.

‘Dat was maar een gok,’ zei Sergej met een glimlach. ‘Maar vertel meer.’

‘Er valt niets te vertellen over mijn leven.’

‘Je bent zo verlegen,’ zei Sergej lachend. ‘Ieder mens is een individu en uniek.’

‘Ik ben niet uniek,’ protesteerde ik, ook al was ik enorm gevleid door zijn woorden. ‘Ik woon in een dorp dat Trudoliubovka heet en dat drie uur met de bus van Sint-Petersburg ligt, maar toch voelt het alsof we aan het eind van de wereld wonen.’

‘Wat een mooie naam, “Trudoliubovka!” Zijn alle dorpsbewoners net zo mooi als jij? In dat geval ga ik er vandaag al naartoe!’

Ik begreep dat hij met mij flirtte, maar het maakte me toch blij.

‘Nee, oma zegt altijd dat mijn vader een trekvogel was, een Kozak. Dat ik mijn kastanjekleurige haar en mijn groene ogen van hem heb. Mijn moeder heeft gewoon blond haar en kleurloze ogen.’

‘Dus je moeder is misschien jaloers op jou?’

Ik begreep dat hij mij voor de gek hield. Ik zuchtte en vroeg me af of ik zou vertellen hoe het zat of niet. Maar Sergej was zo aardig dat ik besloot de waarheid te vertellen.

‘Ik denk dat mijn moeder al haar kleur heeft weggedronken, ze ziet eruit als een grijze muis.’

‘Dat spijt me,’ zei Sergej.

‘Ach,’ zei ik, en ik dronk mijn wijnglas leeg, dat Sergej vervolgens weer volschonk. ‘Dat hoeft niet hoor, mijn oma heeft mij opgevoed.’

‘Je hebt geen broers of zussen?’

‘Nee, mijn moeder vond het zo wel genoeg. En nadat ze mij kreeg, is ze gaan drinken. Het was een ongelukkige liefde, klaagde ze altijd tegen mij, waardoor ze niet met een man wilde samenleven. Hoewel ik denk dat niemand een vrouw wil die drinkt.’

Ik zag opeens in dat ik daar zelf ook mee bezig was, en ik schaamde me.

‘Nu ga je weer blozen.’ Sergej aaide mij voorzichtig over mijn wang. ‘Je hoeft je niet te schamen voor je ouders. Die kies je bovendien niet zelf uit, toch?’

‘Je hebt gelijk,’ zei ik, en ik nam nog een grote slok. ‘Ik ben niet van plan weg te kwijnen daar in Trudoliubovka, hoe mooi het in jouw oren ook klinkt.’

‘Wat ben je dan wel van plan?’

‘Ik wil de wereld veroveren!’

‘Toe maar!’

Sergej begon te lachen. Ik ook. Alles voelde opeens zo gemakkelijk. Ik vertelde hem dat ik gezakt was voor de toelatingsexamens voor de hogeschool, hoe vervelend en jaloers mijn kamergenote was en dat ik naar een geschikte baan op zoek was, maar niets kon vinden.

‘Ik denk dat ik je kan helpen,’ zei Sergej opeens.

‘Jij? Waarmee?’

‘Een baan vinden.’

‘Wanneer?’ vroeg ik, en ik voelde dat ik ongeduldig werd.

‘Vandaag niet,’ Sergej lachte zijn charmante lachje. ‘Dat duurt misschien een paar dagen.’

‘Wat voor werk is dat?’

‘Volgens mij ken ik iemand die jou kan helpen een baan te vinden in het buitenland, ergens in de EU.’

‘Hè? Echt waar?’

Ik werd echt heel blij. Ik had hem wel willen zoenen.

‘Je mag me later bedanken, niet nu. Nu nemen we een taxi en breng ik je naar huis.’

We spraken af voor de volgende avond, ik kon bijna niet wachten tot het zover was.

’s Nachts droomde ik dat ik een vlinder was die van de ene bloem naar de andere vloog en baadde in de nectar. Het was een heerlijke, fantastische droom.

Hoofdstuk twee

Ik was de hele dag onrustig en keek voortdurend hoe laat het was. De tijd was nog nooit zo langzaam gegaan als die dag. Er leek geen eind aan te komen. Ik zou Sergej ’s avonds om acht uur ontmoeten en het duurde een eeuw, nog tien hele uren, tot het zo laat was. Stel dat hij niet zou komen of dat hij geen werk voor mij zou hebben? Nu ik een sprankje hoop had gekregen, vond ik dat zelfs het woord Trudoliubovka klonk als een belediging. Trudoliubovka – de naam van het dorp betekent “wie van werken houdt”. Dat was echt een belediging voor ons kleine dorp.

Toen men in de jaren twintig van de vorige eeuw de kolchoz begon hield iedereen die in Trudoliubovka woonde er misschien van om te werken, maar nu niet. Niemand maakte zich meer druk over de dieren die men fokte. Die verantwoording lag altijd bij de leiding van de kolchoz, met de communistische partij voorop, niet bij de mensen die op de boerderij werkten. Oma klaagde vaak over haar collega’s, dat die het niets kon schelen hoe de koeien zich voelden. Ze had vooral een hekel aan tractorbestuurder Ivan, die in het weekend dronk en dan geen veevoer uitreed. Begin jaren negentig kwam er in heel Rusland een eind aan de kolchozen. De kolchoz in Trudoliubovka was daarop geen uitzondering.

De kolchoz werd opgedoekt. Niemand bekommerde zich nog om de koeien die over waren. Dat waren er niet veel meer, misschien nog zo’n vijftig à zestig, in tegenstelling tot eerdere jaren toen het er wel vijfhonderd waren. Het hele dorp werkte destijds op de boerderij. Toen de kolchoz werd afgeschaft en de privatisering een feit werd, kreeg oma iets wat een voucher werd genoemd – een vel papier waarop stond dat ze recht had op een deel van de eigendommen van de kolchoz.

Oma wist niet wat ze met het papier aan moest en legde het in de kast waar al haar papieren lagen. Niemand in het dorp wist wat ze moesten doen. Op een dag riep de directeur van de kolchoz alle arbeiders bij elkaar en vertelde dat iedereen nu eigenaar was van alles van de kolchoz. Gek genoeg kon hij geen verdere uitleg geven. Hij kon ook niet zeggen wat ze doen moesten. De koeien werden geleidelijk aan geslacht en er werden een aantal verkocht. Het geld werd verdeeld onder de arbeiders en de kolchoz ging dicht. Er waren nog maar een paar koeien over. Daar bleef mijn oma voor zorgen. Ze ging net als anders elke ochtend naar de boerderij en deed wat ze kon.

Veel mensen vertrokken uit het dorp. De huizen waren onverkoopbaar, die stonden dichtgespijkerd en raakten steeds verder in verval. Niemand wilde naar het dorp verhuizen of een huis kopen als zomerhuis, zoals in het dorp ernaast gebeurde. Daar waren een riviertje en een meer waarin je kon zwemmen of vissen. In ons dorp had je alleen berken en een oude boerderij. Het was maar een saaie boel in Trudoliubovka. Er was ook niet veel te doen. Niet voor mij in elk geval. Ik wilde absoluut niet terug om met mijn gealcoholiseerde moeder en oude oma samen te leven.

Dat had ik besloten en ik wilde er alles aan doen om daar niet weer terecht te komen. Om de tijd te verdrijven ging ik mijn spullen bij elkaar zoeken en mijn koffer inpakken.

‘Het wordt tijd dat je gaat verhuizen,’ zei mijn kamergenote. ‘De huismeester vroeg gisteren al wie hier woont.’

‘Ik ga ook verhuizen,’ zei ik, met nadruk op het woordje “ga”.

‘Wanneer dan? Dat zeg je nu al een paar dagen, maar je zit hier nog steeds. Je weet dat je niet in een studentenhuis mag wonen als je niet bent toegelaten tot de universiteit.’

‘Ik weet het,’ antwoordde ik chagrijnig. Ik vond het niet prettig om daaraan herinnerd te worden.

‘Wanneer ga je dan verhuizen?’

‘Misschien vandaag al.’

Ik kon me niet inhouden en probeerde haar een beetje te jennen.

‘Er is mij een goede baan beloofd,’ vertelde ik ietwat nonchalant.

‘Een baan? Wat voor baan? Waar heb je die gevonden? Jij kunt helemaal niets!’

‘Ik kan in elk geval een goede baan in Europa krijgen,’ antwoordde ik trots.

‘Je liegt.’

Nu was het haar beurt om chagrijnig te worden. Dat deed me plezier. Ik ging op mijn bed zitten en sloeg mijn benen over elkaar. Mijn lange slanke benen waar ze zo jaloers op was. Die van haar waren kort en dik.

‘Wat is het voor baan?’

‘Serveerster in een bar, zo heb ik het in elk geval begrepen.’

‘Waar ergens?’

‘Volgens mij in een van de Baltische landen.’

‘De Baltische landen zijn toch niet Europa,’ zei ze lachend.

‘Ze zitten in elk geval wel in de EU. Daarna kan ik misschien in Zweden of Duitsland werk krijgen als kindermeisje. Het is blijkbaar gemakkelijker om van daaruit werk te zoeken. Dan heb je geen werkvergunning nodig.’

‘Hm, dat klinkt verdacht,’ zei ze nadenkend.

‘Je bent gewoon jaloers,’ antwoordde ik nors, en ik begon mijn kleding weer te ordenen.

Ik haalde al mijn kleren uit de kast en vouwde ze zorgvuldig op zodat alles in mijn koffer zou passen. Op zich had ik niet veel bij me. Een zwarte rok tot op de knie en een witte bloes die ik had meegenomen voor mijn bezoek aan de hogeschool, een kort rokje van kunstleer dat ik graag droeg en dat geschikt was voor elke gelegenheid. Daar had ik een paar korte topjes en enkele T-shirts bij met verschillende opdrukken. Een spijkerbroek met bijpassend jack, een warme gebreide wollen trui en een vest – dat was alles. Het was niet veel, maar dat kon me niet schelen. Als ik werk kreeg, zou ik ik weet niet hoeveel kleren kunnen kopen. Dat had Sergej me beloofd.

‘Je kunt mij bellen op mijn mobiel mocht er iets zijn,’ zei mijn kamergenote opeens.

‘Bedankt, maar ik denk niet dat dat nodig is.’

‘Je weet maar nooit.’

‘Jawel, dat weet ik wel,’ antwoordde ik opschepperig.

Nadat ik had ingepakt en de kamer had opgeruimd, schoof ik mijn koffer onder het bed en ging naar buiten. Het was al drie uur ‘s middags. Ik had trek, maar wilde het proberen uit te houden tot ’s avonds, dan zou Sergej mij vast weer uitnodigen. Maar het was moeilijk om niets te eten, dus ik kocht een ijsje en genoot van de zoete smaak.

Het was leuk om door Sint-Petersburg te slenteren. Ik vond het heerlijk om de grote etalages te bekijken en mezelf voor te stellen in die stijlvolle, moderne designkleding. Of waarom niet, in die gestreepte bikini, bijvoorbeeld? Vroeger snelde ik langs dit soort winkels zonder naar binnen te gaan, maar vandaag niet. Vandaag durfde ik naar binnen te lopen en zelfs kleren te passen.

O, wat een feest was dat! Het was het mooiste dat me ooit was overkomen! Dat gevoel van onthaald te worden en in de watten te worden gelegd had ik nooit eerder meegemaakt. Bovendien genoot ik van de afgunstige blikken van een paar dames die ook kleren aan het passen waren. Alle jurken zaten mij tien keer beter dan hen. Zij hadden alleen één voordeel – zij konden die kleren kopen, en ik niet.

Toch was ik blij. Mijn tijd zou binnenkort komen! Wacht maar, stelletje oude wijven!

‘Wilt u die jurk kopen?’ vroeg een verkoopster.

‘Dat moet ik eerst even met mijn verloofde overleggen,’ antwoordde ik met een glimlach.

‘Dan kunt u die bijpassende tas er het beste ook bij nemen,’ stelde de verkoopster snel voor.

Ik keek naar het prijskaartje en kon mijn ogen niet geloven. Die tas kostte meer dan wat mijn moeder in een heel jaar verdiende. Bijna duizend dollar!

‘We moeten er even over denken,’ antwoordde ik galant, en ik voelde me net een koningin toen ik de winkel verliet.

‘Tot ziens,’ hoorde ik de verkoopster zeggen, en daarna volgde een minachtend gesnuif van een van die vrouwen die daar uitgebreid aan het shoppen was.

Wie het laatst lacht, lacht het best, wilde ik antwoorden, maar ik durfde niet. Wacht maar tot ik terugkom. Als ik een heleboel geld verdien, kom ik terug en koop ik de hele collectie.

Ik liep zonder eigenlijk doel verder naar het centrum. Opeens ontdekte ik dat ik in de buurt was van dat gezellige café van de vorige dag. Hoewel het pas vijf uur ’s middags was besloot ik naar binnen te gaan en een kop thee of koffie te bestellen. Wat het goedkoopste was. Ik had niet zoveel geld meer. Het geld dat mijn oma mij had gegeven voordat ik vertrok, was bijna op ook al had ik zo zuinig mogelijk geprobeerd te leven. Ik kocht altijd melk en het voordeligste brood. Dat voedde goed en je kon er lang mee doen. Ander goed en goedkoop voedsel was beenderen met vlees, daar maakte je dan een stoofpot met aardappels van. Dat duurde even, maar het was goedkoop en heel lekker. Maar als je de hele dag door de stad loopt, krijg je enorme trek en een kop thee kon ik me nog wel veroorloven. Bovendien zou Sergej binnenkort een baan voor mij regelen.

Ik ging het café binnen en zag eerst vrij weinig. Als je van buiten kwam, kwam het eerst heel donker over. Hetzelfde unheimische gevoel van gisteren kwam terug. Ik wilde net weer naar buiten gaan, toen ik Sergej opeens aan de bar zag staan praten. Ik wilde hem gedag gaan zeggen, maar hij leek in een heftige discussie gewikkeld op zijn mobiele telefoon. Ik ging aan het eerste het beste tafeltje zitten. Er waren weinig mensen in het café en er was geen ober te zien. Ik wilde wachten tot Sergej was uitgepraat. Misschien heeft hij het wel over mijn baan, bedacht ik. Ik probeerde te luisteren.

‘Ze is mooi…,’ zei hij, en hij laste een pauze in.

Jeetje, ik geloof dat ze het echt over mij hebben, dacht ik.

‘1.75 misschien, donker haar en lange benen…’

Ze hadden het beslist over mij!

‘Nee, niet knokig, absoluut niet. Spul van de hoogste kwaliteit,’ zei hij grinnikend.

Ik was geschokt. Ik was toch geen “spul”? Hoe kon hij dat zo zeggen!

‘Nee, nee, niet uit de stad, uit Trudoliubovka,’ zei hij lachend. ‘Denk je eens in, Trudoliubovka! Misschien vindt ze het werk zelfs wel leuk!’

Zijn lach stokte in zijn keel toen hij zich om de een of andere reden omdraaide en mij aan dat tafeltje zag zitten.

‘Ik moet ophangen,’ zei hij, en hij beëindigde zijn gesprek.

Met snelle passen kwam hij mij met open armen tegemoet.

‘Natasja, lieverd! Dag schoonheid!’

Ik keek hem ernstig aan.

‘Als je het over mij had en mij “spul” noemt, wil ik geen contact meer met je.’

Het huilen stond me nader dan het lachen. Mijn dromen gingen op in rook! Ik was naïef geweest en had gedacht dat het goed zou komen met dat werk, dat Sergej een beetje verkikkerd op mij was. Nee, ik was gewoon “spul” voor hem. Ik voelde dat ik tranen in mijn ogen kreeg en mijn lippen begonnen te trillen.

‘Natasja, liefje…’

‘Ik ben niet lief,’ kapte ik hem af.

‘Kijk me eens aan,’ Sergej nam mijn handen in de zijne en keek mij diep in mijn ogen. Zijn ogen straalden warmte en bewondering uit. Hoe kon ik hem verdenken van iets slecht? Ik had het allemaal misschien verkeerd begrepen.

Sergej leek mijn gedachten te lezen.

‘Je hebt mij verkeerd begrepen, schoonheid.’

‘Ik hoorde dat je mij “spul” noemde.’

‘Dat was gewoon een beetje geklets, jongens onder elkaar.’

Ik keek hem argwanend aan. Ik had met eigen oren gehoord hoe hij mij over de telefoon omschreven had.

‘Ik kan toch geen hoogdravende literaire taal gebruiken tegen een knul die nooit Poesjkin of Dostojevski heeft gelezen,’ probeerde hij zijn standpunt te verklaren.

Ik was nog steeds teleurgesteld in hem en gaf geen antwoord.

‘Spreekt iedereen in Trudoliubovka op rijm?’

‘Nee,’ ik droogde mijn tranen en moest lachen. ‘Het is daar al net zo. De jongens in onze klas noemden de meisjes in het gunstigste geval koeien.’

‘Zie je wel. Zeg eens “boe”.’

Hij vormde zijn lippen tot een ring en keek als een ondeugende jongen.

‘Boe,’ antwoordde ik lachend. ‘Boe-oe-oe.’

‘Boe,’ antwoordde Sergej, hij leunde voorover en onze lippen ontmoetten elkaar.

Het voelde alsof ik een elektrische schok kreeg. Ik stootte hem van mij af.

‘Sorry,’ zei Sergej gegeneerd. ‘Dat was niet de bedoeling.’

Ik kon geen woord uitbrengen, ik was met stomheid geslagen. Er verspreidde zich een heerlijke warmte door mijn lichaam! Iets dergelijks had ik nog nooit ervaren. Ik had nooit zoiets gevoeld als ik achter de buurtsuper met Vanja stond te rotzooien, een jongen uit mijn klas. Godzijdank zat ik op een stoel, anders was ik misschien gevallen.

Sergej merkte dat wellicht.

‘Je bent niet boos op me?’

‘Nee,’ was het enige dat ik wist uit te brengen. Ik had nog steeds moeite met ademhalen.

‘Dus we sluiten vrede?’ vroeg hij, en hij stak zijn hand uit.

‘Ja,’ zei ik met een knikje en ik legde mijn hand in die van hem.

Hij omklemde mijn hand en dezelfde schok schoot door mij heen. Ik schrok ervan. Dit keer voelde het onaangenaam.

‘Je komt moe over.’

‘Dat ben ik ook,’ antwoordde ik. ‘Ik heb de hele middag door de stad gelopen.’

‘Neem een glas wijn. Daar knap je snel van op.’

‘Mm,’ zei ik aarzelend. Ik wist niet of ik überhaupt zou drinken. Bovendien kostte de wijn meer dan ik me kon veroorloven.

‘Ik bestel een glas voor je. Ik trakteer natuurlijk.’

Hij keek mij diep in mijn ogen. Ik keek weg. Ik was echt moe. Ik begreep niet waarom ik me opeens ongemakkelijk voelde in zijn gezelschap. Toen de roes van zijn kus verdween, voelde ik dat hij zich op de een of andere manier uit het gesprek probeerde te redden dat ik toevallig had opgevangen. Of hij verborg iets achter die glimlach óf het speet hem inderdaad dat hij zich zo vernederend over mij had uitgelaten.

Vermoedelijk merkte Sergej dat en probeerde hij zo lief en aardig mogelijk te doen. Ik smolt en glimlachte terug.

‘Rood of wit? Wat heb je liever?’ vroeg hij zonder op antwoord te wachten.

‘Ik weet niet of ik een glas wijn wil of dat ik liever iets anders neem.’

Hoe zou ik kunnen zeggen wat ik liever had als ik helemaal geen verstand had van wijn? Ik wist veel van wodka, dat dronk mijn moeder, maar niets over wijn. Ik wist dat je wodka ijskoud moest drinken. Je kon het ’t beste in de vriezer bewaren. Dan werd de wodka dik, bijna stroperig. Als je een fles wodka uit de vriezer haalt, beslaat hij en wordt hij zo glad dat hij gemakkelijk uit je handen kan glijden. Op een keer toen ik klein was vroeg mijn moeder mij wodka uit de vriezer te halen, en ik liet de fles vallen. Mijn moeder werd woest en riep dat ik een vermogen had laten vallen. Ik begreep dat toen niet, maar toen ik in een weekend een fles wodka van huis had meegenomen en we die achter de buurtsuper met de jongens soldaat maakten wel. Dat flesje deed wonderen, iedereen werd vrolijk, we dansten en zongen. Toen begreep ik waarom mijn moeder wodka een vermogen noemde. Het deed wonderen. Het was de leukste avond die ik in Trudoliubovka had meegemaakt, hoewel de volgende ochtend een hel was. Ik weet nog goed dat ik de dag erna misselijk was en moest overgeven.

‘Nette meisjes drinken geen wodka,’ zei oma tegen mij.

‘Maar mijn moeder dan?’

‘Jouw moeder is ten eerste een slecht voorbeeld en ten tweede is ze volwassen.’

Ik wilde nu ook laten zien dat ik volwassen was.

‘Wodka, graag,’ zei ik tegen Sergej.

Hij fronste zijn wenkbrauwen maar zei niets.

‘Vijf centiliter wodka voor de dame,’ zei Sergej tegen de ober die opdook zo gauw hij zich omdraaide naar de bar.

Ik nam het glaasje van het blad waar de ober even later mee aankwam en goot de wodka in één teug naar binnen. Zo had ik nooit eerder gedronken, maar ik had het mijn moeder zien doen en nu wilde ik volwassen overkomen. Ik wilde niet dat Sergej mij zou beschouwen als een meisje dat geen levenservaring had. De wodka begon onmiddellijk te werken – nog voordat die naar mijn maag was gestroomd. Het leek alsof mijn keel in brand stond, ik kon niet ademhalen en begon te hoesten. De tranen liepen over mijn wangen en ik haalde een paar keer diep adem door mijn mond, als een vis op het droge.

Ik werd wanhopig. In plaats van volwassen over te komen, leek ik in zijn ogen vast een kleuter. Dit was het stomste dat ik ooit had kunnen doen.

‘Het spijt me,’ wist ik uit te brengen toen ik was uitgehoest.

‘Nee, ík ben degene die zich moet verontschuldigen.’ Hij gaf mij een glas water en dat dronk ik op.

‘Ik wilde met je praten over het werk dat ik voor je kan regelen,’ zei hij toen ik me weer hersteld had.

‘Werk? Heb je een baan voor me weten te regelen?’

Ik geloofde mijn oren niet! Ik had niet gedacht dat hij dat zou doen. Na dat telefoongesprek dat ik had opgevangen, dacht ik dat hij er alleen op uit was om met mij naar bed te gaan. Maar dat hij echt een baan voor mij kon regelen, had ik niet gedacht. Dat was beslist een verrassing. Ik werd er duizelig van. Ik weet niet of het door de blijdschap of door de wodka kwam dat ik zo vrolijk werd. Ik begon te lachen. Alle druk die ik de laatste maand had gevoeld toen ik had geprobeerd toegelaten te worden tot de universiteit en naar werk en woonruimte had gezocht, verdween. Het voelde alsof er een zware steen van mijn schouders was getild. Ik rechtte mijn rug.

‘Maak je een geintje?’

‘Nee, ik ben doodernstig.’

‘Dat zeggen mannen op jouw leeftijd niet,’ gniffelde ik.

Sergej vond dat geen leuke opmerking.

‘Ik ben geen man op leeftijd. Ik ben pas 42. Maar oké, voor iemand van 19 ben ik een oude vent.’

‘Ik ben bijna 18,’ zei ik verontschuldigend. ‘Maar 42 is natuurlijk geen leeftijd voor een man.’

‘Dank je,’ antwoordde hij kort.

Ik begreep dat ik hem diep gekwetst had. Hij probeerde mij te helpen zonder dat hij daar zelf belang bij had, en dan noemde ik hem een oude vent! Stel dat ik die baan nu niet kreeg? Het hing nu helemaal van hem af! Ik probeerde zo aardig mogelijk te zijn.

‘Sergej, alsjeblieft, zo bedoelde ik het helemaal niet. Ik bedoelde dat… dat…’ Ik wist niets te bedenken. Ik kon een beetje slijmen en zeggen dat hij er jeugdig uitzag hoewel hij van middelbare leeftijd was, maar dat zou het alleen maar nog erger maken.

‘Je bent heel stijlvol.’ Ik wist gelukkig de juiste woorden te vinden.

‘Jij bent ook heel stijlvol.’

Het leek erop dat mijn compliment aansloeg want Sergej begon te lachen. Nu was het tijd om naar die baan te vragen.

‘Wat is het voor werk dat je voor mij gevonden hebt?’ vroeg ik voorzichtig.

‘Een baan waarvoor je stijl en jouw kwalificaties moet hebben.’

‘Maar ik heb helemaal geen kwalificaties,’ stamelde ik. ‘Ik ben maar naar een doodgewone school op het platteland geweest. En stijl heb ik ook niet.’

Ik dacht aan de vrouwen die ik eerder die dag in die winkel had gezien. Hoewel ze oud waren, hadden zij dat luxe uiterlijk dat je alleen maar had als je echt uit de bovenlaag van de bevolking kwam.

‘Je onderschat jezelf echt,’ zei Sergej glimlachend. ‘Jij hebt beslist wel stijl en een goede manier van doen om met klanten te werken.’

‘Klanten? Bedoel je dat ik met klanten moet werken?’

‘Zeker. Dat gaat je vast goed af.’

Ik barstte bijna van nieuwsgierigheid.

‘Je gaat werken met klanten. Dat is je als het ware op het lijf geschreven. Er zijn een heleboel plekken waar klanten bediend moeten worden, zodat ze tevreden zijn en hun portemonnee trekken…’

Dat klonk wat vaag. Moest ik een soort lokkertje worden?

‘Waar dan?’

‘Bijvoorbeeld bij een casino, in de bar. Je krijgt dan niet alleen salaris, mensen geven ook altijd veel fooi. En die is voor jou, daar kun je zelf over beschikken.’

Ik werd gegrepen door zijn manier van praten. Door de woorden die hij gebruikte – beschikken! Hij was echt een ontwikkeld iemand!

Ik had zelf geprobeerd werk te krijgen bij het casino in Sint-Petersburg, maar had al gauw ingezien dat dergelijke banen alleen via via gingen. Ik had niemand in Sint-Petersburg die een goed woordje voor mij kon doen, en daardoor zou ik alleen werk kunnen krijgen als schoonmaakster. En dat wilde ik niet.

‘Maar er is één probleempje,’ zei Sergej, en hij keek mij bezorgd aan.

‘Wat dan?’

‘Het casino waar ik de chef van ken, ligt in Vilnius, in Litouwen.’

‘Jemig!’ Meer kon ik niet uitbrengen, zo blij werd ik. Ik zag het probleem ook niet.

‘Zoals je weet is Litouwen tegenwoordig onderdeel van de Europese Unie.’

‘Dat weet ik, ja,’ antwoordde ik vrolijk. ‘O, Sergej! Hoe zal ik je kunnen bedanken?’

‘Het is nog te vroeg om mij te bedanken. Ik zei toch dat er een probleempje is. Ze hebben per direct mensen nodig, op korte termijn dus.’

Ik begreep dat hij eerlijk wilde zijn en alle moeilijke woorden aan mij wilde uitleggen, maar ik begreep niet over wat voor probleem hij het de hele tijd had. Ik had zelf advertenties in de kranten gezien waar banen werden aangeboden als au pair of huishoudster in buitenlandse gezinnen. Sergej had het de vorige avond ook gehad over de mogelijkheid om in het westen werk te zoeken als kindermeisje, hoewel ik diep van binnen het idee had dat dat niets voor mij zou zijn. Ik wilde niet voor kinderen zorgen, dat was te lastig, en huishoudster was ook niet zo’n beste baan. Zelfs niet als je naar een echt Europees land mocht reizen. Om daarentegen in de bar van een casino te werken, dat klonk echt fantastisch. Deze baan moest ik gewoon hebben!

‘Ik begrijp het probleem niet.’

‘Heb jij een internationaal paspoort of een visum voor een Europees land?’

Dat was een stoot onder de gordel. Ik had uiteraard geen internationaal paspoort of visum. Ten eerste kostte het teveel geld om een internationaal paspoort aan te schaffen en ten tweede had ik er nooit ook maar van kunnen dromen om naar het buitenland te reizen. Ik had amper geld voor een kop thee in een café, laat staan dat ik ergens naartoe kon.

‘Nee.’

‘Dat bedoel ik dus, dat is het probleem.’

Ik zag mijn droombaan in rook opgaan. Ik zuchtte.

‘Misschien kunnen we iets bedenken,’ zei Sergej om mij te troosten.

Hij haalde een kleine zwarte agenda uit de binnenzak van het linnen colbertje dat hij die dag droeg en begon erin te bladeren. Ik keek nerveus naar die agenda. Mijn hele toekomstige geluk leek in die zakagenda verborgen te liggen.

‘Hier!’ riep Sergej na een tijdje dat voor mij aanvoelde als een eeuwigheid. ‘Hier hebben we hem!’

‘Wie?’

‘Een klasgenoot van mij die nu in Wit-Rusland woont.’

‘Wit-Rusland? Je had het over Litouwen. Er is geen werk in Wit-Rusland. Dat heb ik gehoord. Er zijn juist veel Wit-Russen die werk zoeken in Sint-Petersburg.’

‘Je gaat niet werken in Wit-Rusland, wie heeft dat gezegd?’

‘Jij.’

‘Nee,’ zei Sergej lachend. ‘Ik zei dat ik een vriend had die in Wit-Rusland woont, of liever gezegd in Lida, een stadje vlakbij de grens tussen Litouwen en Wit-Rusland. Iedereen die familie heeft aan de andere kant van de grens heeft het recht om naar Litouwen te reizen wanneer ze dat willen. En mijn vriend heeft daar familie wonen.’

Ik begreep er niets van. Familie, vrienden en grenzen vormden één grote brij in mijn hoofd.

‘Oké, ik zal het beter uitleggen als je het niet begrijpt.’ Sergej keek mij aan alsof ik een klein kind was. ‘Je kunt zonder visum naar Wit-Rusland reizen als je Russisch staatsburger bent. Kun je dat volgen?’

‘Tuurlijk,’ knikte ik.

‘Van Wit-Rusland kun je vervolgens met mijn vriend naar Litouwen reizen, want hij heeft een visum. Begrijp je het nu?’

‘Nee. Wat maakt het voor mij nou uit dat jouw vriend een visum heeft?’

‘Hij brengt dagelijks een bezoek aan zijn broer aan de andere kant van de grens. Je kunt met hem meereizen, snap je?’

‘Nee,’ antwoordde ik stuurs.

‘Omdat hij elke dag met de auto de grens passeert, kennen de grenswachten hem. Hij kan jou op de achterbank van zijn auto verstoppen en door de grenscontrole rijden. Als je tenminste niet bang bent voor wat avontuur.’

‘Ik ben niet bang, ik ben geen klein meisje hoor, als je dat soms dacht.’

‘Mooi zo!’ antwoordde Sergej vrolijk. ‘Dan kan ik hem bellen en om een gunst vragen.’

‘Hoe zal ik zonder paspoort in Litouwen aan de slag kunnen?’

‘Je hebt toch wel je gewone binnenlandse paspoort?’

‘Ja, maar dat is een Russisch paspoort, geen Litouws.’