Anne-Britt Harsem

Mama’s verraad

Vertaald door:

Annick Knops

www.lindco.se

info@lindco.se

Oorspronkelijke titel: Mammas svik

Copyright © Cappelen Damm AS, 2018

Vertaald vanuit het Noors door Nuanxed/Annick Knops

Dit e-book is uitgegeven door: Bokförlaget Lind & Co AB, 2024

Omslagontwerp: Emma Graves, designstudioe.com

Foto’s: Eline (privéfoto’s)

Grafisch ontwerp: Katarzyna Rek / Waterbear Graphics

NUR 402

ISBN 978-94-9328-504-0

Dit boek is een blijvende herinnering aan allen die ik liefheb en waardeer, aan allen die
me hielpen en me de weg wezen. Ik hou van jullie.

Een blijvende herinnering aan mijn broertje en mijn zusje, die ik nooit vergeten zal zolang ik leef.

Een blijvende herinnering aan een geweldige dame, die er altijd voor me was en me steunde in
goeie en slechte tijden, en die als een moeder voor me is.

Jullie hebben een speciaal plekje in m’n hart.

Eline, 2012

Voor mama

Ik wou dat je me nooit gemaakt had, ik wou dat ik nooit geboren was. Waarom moet ik zo worstelen in mijn leven? Waarom voelt het steeds alsof ik verscheurd word? En waarom ben je er niet voor me? Ik heb lieve woordjes, steun en liefde nodig. Waar zijn die gebleven? Ik kreeg ze nooit. Je haatte me vanaf het ogenblik dat je me zag. Je wilde me niet. Je stopte me liever in onbekende armen om me nooit meer terug te hoeven zien. Het liet je koud als ik verdrietig was, je troostte me nooit als ik het moeilijk had. Er was niets dan haat. Nooit waardeerde je me. Ik was niet meer dan een klein, lelijk schepsel. Die dag toen ik volwassen was en je me terugzag, had je de kans om te zeggen: ‘Wat een prachtige meid ben jij geworden, zeg!’ Maar zelfs dat kwam er nooit van. Toen kwam de jaloezie pas echt goed in je naar boven. De haat werd erger dan ooit. Je had mijn leven kunnen ruïneren, het vernietigen en me aan flarden scheuren. Keer op keer stelde je me teleur. Je liet me in de waan dat je van me hield ondanks al het kwaad dat je me hebt aangedaan. Waarom? Wat heb ik jou ooit aangedaan? Ik vroeg niet om geboren te worden. Hoeveel nachten lag ik wakker, te broeden op de zin van het leven? Waarom ben ik hier? Soms wil ik het gewoon opgeven. Alles opgeven. Maar dat kan ik niet. Ik heb een kind dat me nodig heeft. Dat afhankelijk van haar mama is, zoals ik ooit afhankelijk was van jou. Er was een tijd dat ik nog hoop had. Ik droomde dat je me leerde kennen, me zag voor wie ik ben, en dat je zou zien wat ik allemaal kan. Maar je gaf me nooit de kans. Je vertikte ’t. Het leven kan hard en wreed zijn. Iedereen gaat door fasen in het leven: soms is het leven mooi en helder, andere keren donker en kil. Ik durf andere mensen niet te vertellen hoe ik me echt voel. Ik wil niet dat ze op me neerkijken en denken dat ik dom en waardeloos ben. Ik ben gewoon mezelf en doe m’n best. Dat doe ik al sinds ik voor het eerst het daglicht zag. Soms zeggen mensen aardige dingen tegen me: ‘Je bent zo lief, je bent zo goed. Zo mooi.’ Maar ik kan het niet aanhoren. Ik geloof er niks van. Soms schrik ik midden in de nacht wakker en bekruipt de angst me dat iemand me komt weghalen. Andere momenten kan ik me op klaarlichte dag abrupt omdraaien en denken: ‘Dat is hem!’ Waarom is de haat zo groot? Besef je wel wat je me hebt aangedaan, mam? Hoe voelt het om oog in oog te staan met een meisje dat je zoveel kwaad berokkend hebt? Te voelen hoe je hart dichtsnoert, en al wat je wilt doen is het uitbraken? Wat ik nooit zal begrijpen is: waarom heb je me niet bij je gehouden? Je kieperde me weg als een zak afval. Dat is iets waar ik de rest van mijn leven mee zal moeten leven. Ik zal nooit weten hoe het voelt om geborgen in je armen te liggen. Ik zal nooit een warme knuffel van je krijgen. Het laatste wat je me gaf was je kille blik, net voor je me de rug toekeerde. Nooit meer. Daar moet ik mee leven. Het ergste wat een kind kan meemaken is afwijzing. Ik wenste meermaals dat je me had doodgeslagen in plaats van de dingen die je deed. Maar nee, nu moet ik op m’n tanden bijten en leven met de schaamte, de angst en de uitzichtloosheid. Dat doet pijn en zal altijd aan me knagen. Daarom zal ik je nooit vergeven. Ik kan het niet. Daar is de wond te diep voor.

Eline

De auteur:

Toen ik werd gevraagd om dit boek te schrijven, zei ik in eerste instantie nee. Ook daarna bleef ik nee zeggen, tot ik ja zei. Ik heb lang getwijfeld, niet of het boek wel geschreven moest worden, maar of het me zou lukken om het verhaal op een goede en juiste manier over te brengen. Aanvankelijk probeerde ik Elines verslag te schrijven zonder in detail te treden over het grove misbruik dat er plaatsvond. Ik dacht dat de lezer zich hierover wel een voorstelling kon maken. Dat lukte niet. Ik besefte al snel dat dit verhaal in al zijn gruwelijkheid moest worden verteld. En aan jou die dit leest of beluistert: vergeet nooit dat dit alles echt gebeurde, ergens. Dit was het leven van een klein meisje, dag in dag uit. Misschien is dit ook het leven van andere kinderen die we dagelijks zien. Het minste wat we als volwassenen kunnen doen, is luisteren. Ogen en oren durven openen voor een van de donkerste schaduwzijden van onze maatschappij. Misschien kunnen we zo voorkomen dat zulke dingen opnieuw gebeuren.

Anne-Britt Harsem

Voorwoord

Ik heb niemand om mee te praten die het begrijpt…
Soms wil ik gewoon helemaal alleen zijn. Zitten nadenken en… huilen…
(fragment uit het dagboek van Eline)

1 september 2011

Ik verlaat het kantoor van mijn pro-Deoadvocaat. In mijn handen draag ik een stapel papieren. Kopieën van het strafdossier dat ik mocht inzien. Op het kantoor van de advocaat liggen nog veel meer stapels. Meer dossiers met gerechtsdocumenten. Mijn hele leven staat erin beschreven. Terwijl ik over de stoep loop, voel ik het kriebelen in mijn buik, alsof lichte vlinders met hun vleugels flapperen. Deze documenten voelen als een mijlpaal in mijn leven en ik hou ze dicht tegen me aangedrukt. Zij vormen bewijsmateriaal! Ze bevestigen wat ik heb verteld. De strijd om geloofd te worden is een van de zwaarste gevechten die ik ooit moest voeren. Voor zo lang als ik me kan herinneren, probeerde ik mijn omgeving te vertellen waaraan ik werd blootgesteld. Zelfs als kleuter probeerde ik op een kinderlijke manier hulp te vragen. Ook dat staat beschreven in het strafdossier dat ik nu in handen heb. Maar er kwam nooit hulp, niemand luisterde. Niemand geloofde me. De papieren die ik meeneem uit het kantoor van de advocaat laten iets heel anders zien. Ze bevestigen het verhaal dat ik als kind al wilde vertellen. Sommige documenten waren negen jaar lang foutief gearchiveerd. In de nasleep van het onderzoek en de rechtszaak tegen mama, doken ze weer op. Als iemand er destijds om had gegeven, had me dat veel leed en een verpeste jeugd bespaard. M’n oudste broer had vandaag misschien een ander leven geleid. En m’n jongste broer en zus zou dit alles ook bespaard zijn gebleven. Die twee onschuldige zieltjes… ik voel zoveel liefde voor hen, maar durf ze niet meer in de ogen kijken. Het schuldgevoel is te groot. God weet dat ik ze probeerde te helpen. En met wat ik nu in handen heb, kan ik de wereld ook tonen dat ik deed wat ik kon doen. Als alles wat er nu pas uit deze documenten naar boven komt ooit serieus genomen was, was er waarschijnlijk nooit een misbruikschandaal geweest in Alvdal.

Op dinsdag 11 januari 2011 begon voor de rechtbank van Nord-Østerdal in Noorwegen, het meest omvangrijke proces over seksueel misbruik in jaren, een zaak die het Noorse volk diep zou schokken. De vijf aangeklaagden, twee vrouwen en drie mannen, stonden terecht voor geweldpleging tegen, en misbruik van elkaars kinderen en die van henzelf. De hoofdverdachte was de moeder van twee van de slachtoffers, een jongen en een tienermeisje, beiden gediagnosticeerd met autisme. De vraag die iedereen zich stelde was: Hoe kon dit gebeuren? De sociale dienst was met verscheidene maatregelen sterk betrokken geweest bij het gezin. De stiefvader van de kinderen, en medeverdachte in de zaak, werd aangeklaagd wegens mishandeling en incest. Hij had al een eerdere aanklacht voor pedofilie tegen hem lopen.

Daarnaast werd nog een getrouwd stel aangeklaagd, de buren, die de ouders waren van twee andere slachtoffertjes: een meisje en een jongen.

Tijdens de rechtszaak bleek dat de hoofdverdachte nog twee andere kinderen heeft. Deze zijn ondertussen volwassen. De oudste, een man van zevenentwintig, woonde nog thuis bij zijn moeder. De oudste dochter stond vanaf haar twaalfde tot aan haar meerderjarigheid onder toezicht van de kinderbescherming. Nu is ze zesentwintig. De verhalen die tijdens het strafproces aan het licht kwamen, schokten heel Noorwegen. Hoe kon dit gebeuren? Hoe konden de verdachten jarenlang doorgaan, onder het toeziend oog van de gemeente en de kinderbescherming?

Helaas begint het verhaal niet in Alvdal. Het begon al vele jaren eerder bij de geboorte van de oudste kinderen. Het gezin woonde toen in een klein huisje in de gemeente Gjerdrum. De oudste dochter had jarenlang wanhopig geprobeerd om hulp te krijgen. Niemand luisterde naar haar. Niemand geloofde haar. Toen het meisje ‘Verkrachting, verkrachting!’ schreeuwde, zeiden de mensen honend: ‘Ze roept de hele tijd over verkrachting.’ Toen ze vol blauwe plekken en met gesprongen lippen op school aankwam, keken zowel de leraren als de schoolverpleegster de andere kant op. Want haar moeder had altijd wel een goeie verklaring. En Eline? Zij was een jokkebrok met asperger. Dat was wat haar moeder aan iedereen had verteld en dus geloofde geen mens de onwaarschijnlijke verhalen van het kleine meisje. In dit boek vertelt ze uit de eerste hand over een jeugd die doorspekt was met geweldpleging en misbruik, over de zogenaamde kinderbescherming en het systeem dat haar ruwweg aan haar lot overliet. Misschien kan het boek antwoord geven op enkele vragen waarmee de meeste mensen zijn blijven zitten na afloop van het Alvdalproces.

Dit is het verhaal van het oudste meisje over haar kindertijd. Dit is het verhaal van Eline.

Mama

De glimlach
De glimlach die ik nooit kreeg
De glimlach waaraan ik me had kunnen warmen. Ik had me veilig moeten voelen,
geborgen in een warm nest– Je gaf me nooit wat goeds,
je haatte me
en deed wat je maar kon
om me te breken
en pijn te doen. Ik haat jou niet, mam
maar voelde me nooit veilig
in je buurt! Ik heb je nooit bij me gehad,
je hebt me nooit gesteund,
je bent er nooit voor me geweest! Waarom?
(fragment uit het dagboek van Eline)

Ik hoop en geloof dat de meeste kinderen die opgroeien het woord mama associëren met een lieve en goeie verzorgster. Zelf droomde ik er altijd van om een mama te hebben die me liefhad. Een mama met warme handen en zachte wangen. Voor jonge kinderen zou een moeder de rots in de branding moeten zijn, met een eindeloze liefde en zorg voor haar kinderen. Iemand die schaafwondjes pleistert en troostende woorden fluistert. Warme knuffels en verhaaltjes voor het slapengaan. En misschien de geur van versgebakken broodjes op een regenachtige dag? Zo’n mama wil ik zijn. En ik denk met mij de meeste mama’s. Maar de natuur zorgt ervoor dat verschillende soorten vrouwen een kind kunnen krijgen. Ook zij die níet de bekwaamheid of het verlangen hebben om een kind te verzorgen. Een vrouw die niet lief is voor haar eigen kroost is zo fundamenteel ongerijmd met het beeld dat de meesten van een moeder hebben, dat we er onbewust voor kiezen om de andere kant op te kijken in plaats van deze gruwelijke realiteit onder ogen te zien. Wanneer dit onvermogen tot goede zorg omslaat in puur sadisme en kwaadaardigheid, is dat moeilijk te vatten voor een normaal mens.

Ik herinner me dat ik mama al van jongs af erg knap vond. Ze was zo levendig en mooi! En ik vond het heerlijk om naar haar te kijken en dicht bij haar te zijn. Ik had het echt getroffen met zo’n prachtige moeder. Zelf was ik het lelijke eendje naast haar, maar het voelde op de een of andere manier best oké. Mama stond steeds in het middelpunt van de belangstelling en daar stelde ik me nooit vragen bij. Ze besteedde enorm veel tijd aan haar uiterlijk om er perfect uit te zien. Mama was bijvoorbeeld heel minutieus als het gaat om een gebruinde huid. Ze bracht wekelijks urenlang door in het solarium om het hele jaar door een diepe bruine teint te behouden. Haar lange blonde haren droeg ze met een klassieke, uitgedunde pony. Ik heb haar nooit anders gezien dan met dit kapsel. En met haar bordeauxrode lippenstift, haar nagellak in dezelfde kleur en haar zwarte mascara. In de 26 jaar dat ik leef, heeft ze haar stijl niet veranderd. Mama kleedde zich graag in het zwart. Meestal droeg ze een zwarte legging en een dito topje of trui. Ik herinner me nog goed dat mama’s charisma, samen met haar uiterlijk, betekende dat ze alle aandacht kreeg die ze wilde, niet in de laatste plaats van mannen.

Mama werd geboren in Oslo. Er waren twee kinderen in het gezin: mama en een broer die twee jaar ouder was. Mama’s moeder, mijn oma, was toen huisvrouw. Mijn opa, werkte voltijds als ingenieur. Mama herinnert zich waarschijnlijk niet veel meer van de tijd dat ze een kerngezin waren, omdat haar ouders uit elkaar gingen toen zij anderhalf jaar oud was. Oma kreeg de voogdij over beide kinderen. Ze mochten geen tijd doorbrengen met hun vader, mijn opa. Ik weet niet waarom dat zo was. Zelf heb ik weinig contact met mijn opa en zijn vrouw. Ze waren altijd aardig en lief voor me. Oma’s mentale gezondheid was al vanaf haar jonge jaren kwetsbaar. Na de scheiding werd het moeilijk voor mijn oma om alles alleen te regelen. Mama was vaak ziek en had als kind last van eczeem. Ze werd periodiek opgenomen in het ziekenhuis, wat ze traumatisch vond. Later vertelde ze dat ze zich alleen oma’s rug herinnerde als die haar achterliet in het ziekenhuis. Mama was als kind waarschijnlijk erg afhankelijk van haar moeder. Ze vond het dan ook vreselijk om tijdens zomers met haar broer naar een vakantiekamp gestuurd te worden. Ze waren nog niet leerplichtig en geen van hen wilde weg. Maar mijn oma wilde blijkbaar enige tijd doorbrengen zonder kinderen, want ze liet hun geen keuze. Blijkbaar huilde mama de hele tijd op het vakantiekamp, dus ze moet het echt moeilijk hebben gehad. We kunnen alleen maar speculeren over hoe dit haar later in haar leven heeft beïnvloed. Soms was de geestelijke gezondheid van mijn oma zo slecht dat er sprake van was om mama en haar broer in een kindertehuis te plaatsen. Dit probleem werd opgelost toen haar moeder, mijn overgrootmoeder, bij hen introk. Mama bracht veel tijd door met mijn overgrootmoeder, die aan kanker overleed toen ik zes was. Mijn overgrootmoeder was een grote hulp en mama was erg aan haar gehecht geraakt. Mijn oma had daarnaast twee zussen van wie er een in de flat onder hen woonde en regelmatig ook een handje hielp. Zij was zeer religieus en nam mama vaak mee naar bijeenkomsten van de christelijke gemeenschap.

Omdat haar tantes gelovig waren, mocht mama naar zondagsschool. Er werd veel gezongen en dat kwam mama goed uit, want ze hield erg van zingen en muziek. Mama zong zo graag dat ze er al mee begon als kind op de boerderij waar ze woonden. Ze gaf zelfs een solovoorstelling in restaurant ‘Het Fluwelen Flensje’ toen ze negen was. Weliswaar nogal een contrast met de zondagsschool, maar het christelijke geloof droeg ze haar hele leven met zich mee. Of anders gezegd: ze heeft er altijd mee geschermd een goed christen te zijn, en gesterkt door dat geloof kon ze al het foute dat ze deed ‘goedpraten’. Oma had een reeks minnaars na haar scheiding. Ze wilde niet toegeven aan mama en haar broer dat ze het bed met hen deelde, en hield hun voor dat het onderhuurders waren in het flatje. Op een dag, toen mama en haar broertje nog op de kleuterschool zaten, werden ze gekidnapt door een van oma’s ex-vriendjes. Waarom weet ik niet. Misschien was het er een die zich afgewezen voelde? Hoe dan ook, die kerel nam mama en haar broer mee naar een ander huis in Gjerdrum, waar hij hen de hele namiddag vasthield. Uiteindelijk vond de politie hen en die herenigde oma met haar kinderen.

Volgens mijn oma was mama als kind erg koppig en eigenwijs, maar toch ook heel lief. Mama vroeg wel veel aandacht. De eerste drie jaar huilde ze voortdurend en hoewel ze niet met opzet stout was, was ze vaak ‘onhandelbaar’. Ze klom overal bovenop en sloopte dingen. Het was zo erg dat oma bijna geen bezoekers meer over de vloer kreeg. En zelf ergens op visite gaan was bijna ondenkbaar. Na het zomerkamp kwamen mama en haar broer thuis en hadden er een stiefvader bij. Hij was bij hen ingetrokken toen ze weg waren. Ten slotte trouwde mijn oma met deze man. Mama vond dit niet leuk. Stiefvaders, daar moest ze niks van hebben. En dat liet ze duidelijk merken. Na korte tijd kregen mama en haar broer een zusje. Mama was toen zes. Ze heeft nooit om deze zus gegeven. Hoewel ze altijd dol was geweest op kleine kinderen en ervan hield op andermans kinderen te passen, was ze totaal onverschillig tegenover haar eigen zusje. Toen mama oud genoeg was om naar school te gaan, kwamen er nieuwe zorgen. Ze was niet aardig voor de andere kinderen en kreeg hierover een briefje mee naar huis. Dit ontaardde in een ruzie tussen oma, stiefvader en de leerkracht. Maar daar stopten de problemen voor mijn oma niet, want mama’s broer, mijn oom, deed ook meerdere keren dingen die niet mochten tijdens zijn schooltijd. Ik weet niet wat hij allemaal gedaan had, maar hierdoor moest mijn oom bij zijn biologische vader intrekken. Want die zou de knaap wel in het gareel houden. Hij bleef daar twee jaar. Opa was ook hertrouwd en had twee kinderen met zijn nieuwe vrouw. Bovendien had hij een kind geadopteerd uit een eerder huwelijk van zijn nieuwe bruid. Toen de twee jaar om waren, trok mijn oom weer in bij oma en mama. Hij zei dat hij het vreselijk had gehad bij zijn vader thuis. Om hem ‘in het gareel te houden’ was zijn vader erg streng geweest en had hem regelmatig afgeranseld. Oom zei dat zijn stiefmoeder hem ook niet vriendelijk behandelde. Mama had geen contact met mijn opa totdat ze hem zelf opzocht toen ze zestien was. Ze deed dit omdat ze hem wilde leren kennen en uiteindelijk ontwikkelden ze een positieve band.

Ook moesten ze bij mama thuis rondkomen met weinig. Toen ze elf was, kon ze wat bijverdienen buiten de schooluren. Met klaslokalen schoonmaken. Dat deed ze anderhalf jaar lang elke namiddag en in het weekend. Het geld dat ze verdiende ging naar kleding. Uit medelijden gaf ze ook wat aan haar grote broer. Mama deed daarnaast aan kunstschaatsen en gymnastiek. Ze was hier goed in en deed het vele jaren, tot het gezin naar Gjerdrum verhuisde. Mama was toen veertien. En ze haatte Gjerdrum. Ze miste het stadsleven. In die tijd ontmoetten mama en papa elkaar. Papa was vier jaar ouder, aardig en zorgzaam. Hij kon behoorlijk jaloers worden, maar mama vond dat toen wel aantrekkelijk. De familie aan papa’s kant bestaat uit zijn vader, zijn moeder en twee zussen. Zijn ouders hebben altijd in hetzelfde huis buiten Gjerdrum gewoond. Ze zijn nog steeds samen. Papa’s moeder werkte vroeger in het bejaardentehuis. Ze is alcoholiste en is met de jaren flink aangekomen. Nu is ze zo zwaarlijvig dat ze niet meer zonder hulp kan opstaan. Ze brengt haar dagen op de sofa door met eten en drinken. Niemand die het huis opruimt, schoonmaakt en op orde houdt. Het ziet er echt afschuwelijk uit daarbinnen. Stapels rommel en afval, overal waar je kijkt. De keuken ligt vol met verschaalde etensresten en smerige kopjes, potten en pannen. De stank komt je tegemoet zodra je de voordeur opent. Papa’s vader is in betere conditie. Hij is veel onderweg, ook al heeft zijn vrouw hulp nodig. Hij reist onder andere rond om autoraces te zien. Dat is zijn grootste passie. Hij is met pensioen, maar werkte vroeger als chauffeur. Bloementransport. Ik heb weinig contact met de twee zussen van papa, tante Eva en tante Gudrun. Tante Gudrun woont in Gjerdrum en heeft twee zonen. Een van hen is helaas overleden. Hij had een drugsverslaving. Gudrun werkt als verpleeghulp in het bejaardentehuis. Haar man maakt houten meubels en bouwt chalets.

Tante Eva woont aan de andere kant van Oslo. Ze heeft een arbeidsongeschiktheidsuitkering, maar werkte eerder bij drukkerij Narvesen waar ze magazines inpakte, zoals Wendy, Bamse de beer en Donald Duck. Ze is al meer dan vijfentwintig jaar getrouwd met oom Thor. Hij werkte op dezelfde plek als mijn tante, en krijgt nu ook een arbeidsongeschiktheidsuitkering. Ze hebben geen kinderen.

Toen mama en papa elkaar ontmoetten, werkte papa als monteur bij een Noorse ventilatorfabriek. Dit was genoeg om een veertienjarig meisje te imponeren. Mama’s moeder en stiefvader mochten papa niet. Dat maakte mama nog vastberadener om bij hem te zijn. Mama begon rond te hangen met papa en zijn vrienden. Ze spijbelde en begon te roken en te feesten. Al snel begon ze bij papa te overnachten en raakte zwanger. Deze zwangerschap eindigde in een abortus. Mama werd daartoe gedwongen omdat ze nog te jong was. Dit gebeurde allemaal in haar laatste twee schooljaren. Mama ging van braaf zijn naar precies dat doen wat haar goed uitkwam. Ze moet niet makkelijk in de omgang zijn geweest. Op haar zeventiende kreeg ze een eetstoornis. Ik denk dat ze hier nog steeds mee kampt. Mama heeft zowel boulimia als anorexia gehad. Soms nam ze een heleboel laxeermiddelen of verorberde een hele kip, die ze doorspoelde met veel water, om nadien naar het toilet te gaan en alles uit te kotsen.

Nadat ze het laatste schooljaar had afgerond met cijfers die ‘net voldoende’ waren, werkte mijn mama een jaar op het postkantoor. Daarna kreeg ze een kantoorbaantje in een bedrijf dat huishoudtoestellen verkocht. Mama werkte nooit ergens lang. Ze is een tijdje gaan schoonmaken en was ook naaister. Haar laatste baantje was bij mijn weten projectleider op een project voor alleenstaande ouders in de gemeente Gjerdrum. Sindsdien is ze huismoeder. Eigenlijk kan ik me niet herinneren dat mama ooit buitenshuis werkte, ik moet nog heel jong geweest zijn toen ze huismoeder werd.

Toen ik klein was, betekende mama alles voor me. Ze was mijn wereld. Onbegrijpelijk als je bedenkt dat ze me nooit wilde en me zo slecht behandelde. Toen ze volwassen werd, brak mama volledig met haar moeder. Dat gebeurde nadat mijn oma haar zei: ‘Het spijt me, maar ik heb nooit iets voor je gevoeld.’ Sindsdien heeft mama haar eigen moeder niet meer gezien. Het feit dat mijn oma niet om haar kind gaf, lijkt wel in de genen te zitten, want mama heeft ook nooit een moederinstinct gehad. Ze zegt dat ze nooit dol op me was. Ik begrijp het niet. Mijn hele leven hunkerde ik naar haar aandacht. Tot hiertoe bestond m’n leven vooral uit het zoeken naar mama’s liefde en aanvaarding. Ik koesterde elke kleine blijk van aandacht, positief of negatief, die ze me gaf. Meestal waren het afwijzingen, maar elke kruimel die ze me toewierp, nam ik gretig aan. Het verlangen naar mama is iets waarmee ik al leef zolang ik me kan herinneren. Het is een deel van mij geworden. Maar het zal me niet langer verscheuren, zoals het al die jaren deed toen mama me niet wilde. Waaronder de jaren in de jeugdzorginstelling. Destructieve jaren waarin ik uiteindelijk te gronde had kunnen gaan. En voor wie of wat? Het had toch niemand iets kunnen schelen. Niemand is meer loyaal dan een kind. Het koestert een onvoorwaardelijke toewijding en liefde voor z’n ouders, of die het nu verdienen of niet.

Mama en ik hebben elkaar nooit echt gekend. Ik heb nooit op haar schoot gezeten, nooit haar armen om me heen gevoeld. Mama heeft me nooit gezegd dat ze van me houdt. Ik kan me ook niets positiefs herinneren van wat ze ooit tegen me zei. Of over mij. Voor haar ben ik schijnbaar altijd een last geweest. De schaamte dat mama niks van mij moest hebben, heb ik m’n hele leven met me meegedragen. Die zit diep in me, bijna alsof deze een deel van mijn persoonlijkheid is geworden: Ik ben het kind dat niemand wilde. Dat was een zware last om te dragen. Toen de rechtszaak tegen mama in volle gang was, met nationale media-aandacht, werd mijn schaamte voor iedereen zichtbaar toen ze me totaal negeerde in de rechtszaal. Ze feliciteerde me niet eens met mijn verjaardag die ik in de rechtszaal doorbracht als getuige. Het was een van de moeilijkste momenten uit mijn leven.

De eerste jaren

Weet je…–
als je denkt…–
een vader…–
een groot, volwassen persoon die je zal beschermen
en je de weg toont.
De hand die je streelt die
warm en zacht is.
De wang die ruig is
en vreemd.
De glimlach die liefde toont…– De geborgenheid, de liefde,
het vadergevoel.
Niet het gevoel van: Zie me,
luister naar me,
wat heb ik verkeerd gedaan? Waarom wil je me niet,
waarom geef je niks om mij? Doe ik er niet toe dan? Waarom? De eeuwige vraag…
(fragment uit het dagboek van Eline)

Mam en pap trouwden toen zij negentien was en hij drieëntwintig. Het was 1984 en mama was zwanger van Kevin, mijn grote broer. Op de huwelijksfoto’s die ik heb gezien, straalde mama. Ze draagt een prachtige witte bruidsjurk met een roze lint rond haar middel. Vroeger was het gebruikelijk om een lint rond je taille te dragen als het een moetje was.

Kevin werd geboren in februari 1985, amper elf maanden voordat ik ter wereld kwam. Hij woog bijna vijf kilo bij zijn geboorte en was een kanjer. In januari van het volgende jaar volgde ik, er me niet van bewust dat mama enkele maanden eerder een abortus had aangevraagd maar zich toen bedacht had. Mama was altijd een verstokt roker geweest en daar stopte ze niet mee toen ze zwanger werd. Ik werd vijf tot zes weken te vroeg geboren en woog één kilo en 790 gram. Ik was een mager en schriel baby’tje, maar ik had een sterke wil en wilde leven. Vanaf het allereerste begin was ik een ongewenst kind. Waarom weet ik niet, en ik zal het antwoord waarschijnlijk nooit te weten komen. Mijn oma vertelde me later dat mama me wilde opgeven voor adoptie. Toen ik geboren was en mijn oma ons kwam bezoeken op de kraamafdeling, liep mama haar tegemoet met dat schamele, dunne schepseltje dat ik was in haar uitgestrekte armen en vroeg: ‘Wil jij haar?’

‘Nee, het is jouw kind!’ riep oma uit. Omdat ik prematuur was, moest ik vijf tot zes weken in het ziekenhuis blijven voordat mama me mee naar huis mocht nemen. Het was de bedoeling dat ze me borstvoeding zou geven, wat ze eerst ook deed, tot ze van gedachten veranderde. Het ziekenhuis probeerde haar te motiveren om ermee door te gaan omdat dat het beste voor mij was. Maar mama wilde hier niets van weten. Ze had haar besluit genomen. Hoewel ze barstte van de melk, hield ze niet van de intimiteit die borstvoeding inhield, en dus kreeg ik moedermelk met de fles.

Toen Kevin en ik nog heel klein waren, leken mama en papa goed met elkaar overweg te kunnen. Mama bleef thuis met ons, de kinderen, en papa ging naar kantoor van acht tot vier. Omdat ik zo klein was, heb ik alleen vage herinneringen hieraan. Maar de herinneringen die ik heb, zijn van een tijd die goed was. Mama en papa hadden wel hun eigen problemen en reageerden die misschien af op de ander. Maar ik was een kind dat niet beter wist, dus ik voelde me veilig.

Zoals gezegd had mijn oma twee zussen. Een van hen was de christelijke vrouw die in het flatje onder haar woonde. De andere werd door mama ‘Snelle hap’ genoemd. Ik ken niet eens haar echte naam. ‘Snelle hap’ was een laatbloeier. Mama vertelde me veel verhalen uit haar jeugd. Inclusief hoe ‘Snelle hap’ aan haar bijnaam kwam. Misschien is het waar wat mama me vertelde, misschien ook niet. Ik vertrouw haar niet. Wat ik wel weet is dat ‘Snelle hap’ drie kinderen had van twee verschillende mannen. En ze werden afgestaan voor adoptie omdat ze zelf niet in staat was om voor ze te zorgen.

Na mijn geboorte gingen we inwonen bij mijn overgrootmoeder van vaderskant. Mama en papa konden de eerste verdieping van het piepkleine huisje net buiten het centrum van Gjerdrum huren. Een klein, gezellig huis met een rode gevel en witte ramen. In mijn gedachten noemde ik het altijd ‘het kleine rode huis op de heuvel.’ Het huis ligt op een kleine top net naast de hoofdweg. Je slaat af bij een smalle onverharde weg die ongeveer honderd meter omhoog slingert, van de drukke hoofdweg naar een boerderij. De heuvel is steil en op de top staat het huis. Het is klein, maar erg gezellig. En dan hadden we nog een tuinhuisje. Samen met een garage vormden het huis en het tuinhuis een klein boerderijtje op het perceel. Direct boven de tuin ligt een veld. Aan de andere kant van het veld kun je het huis van papa’s ouders zien. Het ligt maar enkele honderden meter verder. Papa groeide op in dat huis, samen met zijn twee zussen.

Op de naburige boerderij woonde een boer met koeien. Toen ik klein was, graasden de koeien ’s zomers in de wei. Een van mijn vroegste herinneringen is dat ik water naar de koeien droeg in een kleine, roze plastic emmer. En dan herinner ik me dat papa een witte schommel in onze tuin zette, voor Kevin en mij. Kevin en ik zaten op aparte schommels en zwierden om het hoogst. Dat zijn goeie herinneringen. In onze vroege kindertijd speelden we en hadden plezier.

Het huis was nogal aan de kleine kant en het schuine dak beperkte de ruimte op de tweede verdieping. Terugkijkend is het moeilijk te geloven dat we daar als gezin van vier konden wonen. Toen mijn overgrootmoeder stierf, namen mama en papa haar huis over. Het was nog steeds vrij krap, maar natuurlijk veel ruimer met een extra verdieping erbij. Het was goed om meer speelruimte te hebben, maar de omstandigheden waren beroerd. Om ons te wassen moesten we naar een donkere, ongemeubileerde kelder waar een spartaans aandoende douche was geïnstalleerd. Er was iets mis met de elektriciteitsaansluiting, dus we kregen regelmatig een schok bij het douchen. Dat was pijnlijk. Ik zal het nooit vergeten. We douchten dus heel snel en maar één keer per week. We hadden ook geen fatsoenlijk toilet. We moesten het doen met een emmer uit de berging bij de voordeur. Er werd een vuilniszak in de emmer geplaatst en deze werd vervangen wanneer de emmer vol begon te raken. Het is vreemd als je bedenkt hoe inschikkelijk kinderen zijn. Ik was eraan gewend om elektrische schokken te krijgen onder de douche en om een emmer als toilet te gebruiken, en stond er zelfs nooit bij stil hoe vreemd dat was. Wat later zou ik ook wennen aan andere dingen die veel gruwelijker waren. Menigmaal begonnen mensen te huilen als ik hun vertelde over wat ik in mijn kindertijd meegemaakt heb. Elke keer verbaast me dat, omdat het voor mij heel normaal was. Mijn grenzen werden al vroeg verlegd, en daarna nog eens, en nog eens. Ik troost ze en zeg: ‘Dat is niets om over te huilen. Zo erg was het niet.’ Ik ben er zeker van dat anderen, die iets soortgelijks moesten verduren, zich daar wel in herkennen. Dat houdt in dat grensoverschrijdend gedrag van volwassen opvoeders ertoe leidt dat kinderen zich telkens weer aanpassen. Helaas. Ik zou al snel het ergst mogelijke verraad door mijn eigen moeder ervaren. Toch hield ik vast aan het beeld van haar als de prachtige, charmante vrouw. De moeder die het heerlijk vond om het huis te versieren voor kerst, met kerstgordijnen en kerstornamenten overal. De moeder die zong en danste in de woonkamer. En ik genoot van de momenten dat ze mijn haar deed. Ze verfde het in verschillende kleuren en zette er een permanent in, ook al was ik nog een klein kind. Voor mij waren die momenten een bevestiging dat mama toch wel van me hield. Als kind was ik niet bijzonder knap. Eigenlijk was ik best lelijk en het maakte me zo blij als mama mijn haar deed. Ik wilde zo graag op haar lijken, ik wilde dat ze trots op me was en van me hield. En dit verlangen om mama een plezier te doen en dicht bij haar te zijn, verdoezelde alle vreselijke dingen die in de jaren daarna zouden gebeuren. Mijn opvoeding heeft me getekend voor het leven, die draag ik altijd met me mee. Maar ik wil niet dat die nog meer voor me verpest dan ze al doet. Ik wil niet langer een slachtoffer zijn.

Natuurlijk herinner ik me niet zoveel van mijn eerste levensjaren. Maar ik heb heel wat verhalen gehoord. Tante Eva herinnert zich een voorval van toen ik acht maanden oud was. Ze kwam bij ons op visite. Ik lag op de vloer en Kevin zat boven op me, hij rolde heen en weer zodat ik tegen de vloer werd gedrukt. Tante zei tegen mama:

‘Lieverd, kijk eens wat je zoon doet. Het meisje is zo klein, ze kan gewond raken!’

Maar mam gaf er niets om, zelfs niet toen mijn broer probeerde mijn ogen uit te steken. Ik moest daar mooi blijven liggen. Als baby werd ik overigens vaak alleen op de grond achtergelaten. Het liet mama koud. Ze had heel weinig moedergevoelens voor me, zelfs toen ik nog maar een baby was. Ik was ongewenst. Ze had haar handen al vol aan Kevin. Een keer toen mijn grootouders langskwamen, kwam ik met mijn hoofd vast te zitten tussen de spijlen van het bedje waarin ik lag. Ik schreeuwde het uit van angst en pijn terwijl ik probeerde mijn hoofd vrij te krijgen. Ik zat muurvast. Ze haastten zich om me te helpen, maar mijn moeder hield hen tegen en verbood het.

‘Dat kan ze zelf wel,’ zei ze.

Ontsteld negeerden ze mama en hielpen me toch. Het zegt iets over de toestand thuis wanneer er geen bezoekers waren om me te helpen als ik het nodig had. Een andere keer ‘vergat’ mama me in de kinderwagen, hartje winter. Het was twintig graden onder nul en m’n gezicht bevroor. Aan de vriesschade die ik als baby opliep, heb ik blijvend letsel overgehouden. Ik heb littekens op mijn gezicht en kan nog steeds niet tegen vorst en kou.

Ik kan me geen seksueel misbruik herinneren uit die tijd. Misschien was dat er niet. Misschien was ik te jong om het me te herinneren. Wat ik me nog wel herinner, is dat we een jachthond hadden die Rusken heette. Zijn pels was wit met lichtbruin. Ik was toen nog zo klein dat ik gewassen werd in een teil op de keukenvloer. Ik zie nog voor me hoe ik plonsde in die lichtroze teil terwijl Rusken het water van mijn lichaam likte. Mama liet het hem doen. Ik herinner me alleen dat ik het leuk vond dat de hond me likte. Hij mocht ook mijn vagina likken. Hoe het zover kwam, weet ik niet. Mama was in de keuken en hield het niet tegen. Ik veronderstel dat ze het oké vond.

Zelf deed mama haar gebrek aan moederinstinct af aan de onzekerheid over mijn overlevingskansen toen ik weken te vroeg geboren werd. Daarom kon ze zich gewoon niet aan me hechten, voor het geval dat ik zou sterven. Ze voelde voor mij niet hetzelfde als voor de andere kinderen die ze baarde, en dus ontbrak elk spoortje van moederliefde voor mij. Mama bezocht zelfs een psycholoog om haar te helpen moedergevoelens voor me te ontwikkelen. En dus ging ze naar het consultatiebureau en praatte volop met de kraamverpleegster. Later zou mama het toeschrijven aan mijn ontwikkelingsachterstand, wat natuurlijk ook mogelijk is. Het is onzeker of dit het gevolg was van een erfelijke factor (zowel in mama’s als papa’s familie kwam deze achterstand voor) of dat de oorzaak gezocht moest worden in te weinig stimulatie thuis. Wat wel zeker is, is dat ik al vroeg begon woorden en zinnen te vormen en duidelijk kon spreken. Mama heeft haar gebrek aan moedergevoel ook gerechtvaardigd met mijn ‘gedrag’.

‘Eline liegt en vertelt verhalen die ze uit haar duim zuigt. Ze vertelt deze verhalen in het dorp en plaatst mij in een kwaad daglicht!’ Mama’s woorden.

Mijn moeder nam al vroeg contact op met de sociale dienst omdat ze ‘ervan overtuigd’ was dat ik een of andere vorm van hersenbeschadiging of autisme had. Uiteindelijk zou ik een van de meest geanalyseerde kinderen in de gemeente Gjerdrum worden. Maar dat kwam later.

Mama zal zich ook wel gefrustreerd gevoeld hebben in haar huwelijk met papa. In de dossierstukken die ik nu heb, staat dat ze een jeugdzorgconsulent liet weten dat haar huwelijk met mijn vader moeilijk was omdat hij ‘anders’ was. Hij begreep nooit waar ze het over had als ze met hem probeerde te praten. Het toppunt was toen hij haar ‘aanviel’ waar Kevin en ik bij waren. Dat zou de ‘laatste druppel’ zijn geweest die de emmer deed overlopen. Mam en pap kwamen al op jonge leeftijd bij elkaar en er is heel wat voor nodig om zo’n relatie een leven lang te laten duren. Ik weet ook niet wie van hen de ‘moeilijke’ was. Er is zoveel voor me achtergehouden. Ik moest zelf vragen stellen en dingen uitzoeken. Mama wilde in elk geval scheiden. Papa deelde die wens niet. Hij weigerde ook het huis te verlaten. Als volwassene ben ik erachter gekomen dat hun huwelijk officieel eindigde voor de rechtbank. Papa werd beroofd van zijn ouderlijke aansprakelijkheid, wat misschien deels verklaart waarom ik vrijwel alle contact met hem verloor, ook al kreeg hij gewoon omgangsrecht. Maar ik weet niet waarom hij de ouderlijke aansprakelijkheid verloor. Papa trok in bij zijn ouders, een tweehonderdtal meter verder van ons huis, over het veld. Hier nam hij zijn intrek in zijn slaapkamer van vroeger. Wij kinderen begrepen niet wat er aan de hand was. Wat we ons kunnen herinneren is de laatste avond toen papa thuis was. Hoewel ik nog heel klein was, kan ik me delen van de avond herinneren alsof het gisteren was. Mijn broer en ik speelden met boetseerklei. We hoorden onze ouders ruzie maken en roepen. Niks nieuws, want we waren er wel aan gewend dat ze ruzie maakten. Maar deze keer was het anders. Het bleef maar doorgaan. Geen van hen gaf op. Ik weet niet meer of ik bang was, maar we vonden het zeker niet prettig, omdat we ons probeerden te concentreren op het boetseren en ons af te schermen van die onaangename geluiden. Ten slotte hoorden we mama tieren: ‘Eruit!’ En papa vertrok. Hij sloeg de deur achter zich dicht en kwam nooit meer terug. Of liever, hij kwam nooit meer terug als vader en echtgenoot. Daar deugde hij niet voor, maar hij ‘mocht’ wel nog langskomen als een soort klusjesman. Dan liet ze hem helpen met allerlei klusjes buitenshuis. Dat kon van alles zijn, van een nieuw laagje verf op de gevel tot het kloven van hout. Kevin mocht hem dan assisteren, en Kevin mocht ook over het veld lopen om papa te begroeten. Ik daarentegen mocht niks meer met papa te maken hebben. Soms probeerde ik met Kevin mee te lopen, maar ik werd elke keer teruggeroepen. Kevin ging door terwijl ik terug moest keren. Waarom?

Kevin was al op jonge leeftijd een langlauftalent. Hij staat al bijna zijn hele leven op de latten en heeft meerdere kampioenschappen gewonnen. Papa was hier erg trots op en hij slaagde erin om Kevin hierin aan te moedigen. Volgens een rapport van de kinderbescherming zou mama gemeend hebben dat papa graag mee in de schijnwerpers stond van Kevin.

Waarom ik papa niet mocht zien, is iets wat ik me steeds afgevraagd heb. Toen ik het mama enkele jaren later vroeg, zei ze dat papa’s vader een pedofiel was. Geen flauw idee waarom ze dat zei, maar dat was haar reden dat ik er niet op bezoek mocht. In 1998, toen mama van plan was om naar Alvdal te verhuizen en mij in Gjerdrum achter te laten, bezocht ze de gemeentelijke kinderbeschermingsdienst om die te verzoeken de voogdij over mij over te nemen. Een dergelijke regeling zou gevolgen hebben voor de omgangsregeling die papa opgelegd was, en in de dossiers van de kinderbescherming staat dat die van plan was om zowel deze omgangsregeling als de alimentatieplicht te bespreken met papa. Verder staat er dat er volgens mama helemaal geen contact was tussen papa en mij. Volgens haar kwam dat omdat hij geen tijd met me wilde doorbrengen. Ik was een paar keer bij hem thuis geweest vlak nadat hij was verhuisd, had in m’n broek geplast en leek ontstemd. Mama had gezegd dat dit kwam omdat ik papa niet mocht, dat ik vond dat hij arm was en onverzorgd haar had. Daar had ze aan toegevoegd dat ze blij was dat ik niet bij papa kwam omdat hij in de ‘jongenskamer’ van zijn ouderlijk huis woonde, dat zijn moeder een gelegenheidsalcoholiste was en dat zijn vader vroeger incest had gepleegd. Ze beschreef mijn vader als onvolwassen en niet in staat om voor kinderen te zorgen. Hij was onbekwaam om de dagelijkse zorg op zich te nemen. In het licht van dit alles wilde ze dat de dienst het gesprek met mijn vader zou uitstellen. Zelf herinner ik me de keer dat ik in mijn kamer uit het raam zat te kijken naar papa die voor mama in de achtertuin aan het zwoegen was, en door het keukenraam barmhartig een bord eten toegestoken kreeg. En ik herinner me alle keren dat ik Kevin over het veld probeerde te volgen om papa te bezoeken, en altijd weer teruggefloten werd door mama. Dus ik weet niet wat ik moet geloven. Maar mama had het waarschijnlijk wel bij het rechte eind toen ze papa verweet onvolwassen te zijn, want veel moeite kan hij niet gedaan hebben om een vader te zijn voor mij. Hoe dan ook, toen papa het huis verliet, verdween hij ook uit mijn leven.

De nieuwe man

Soms wordt het leven zo moeilijk
dat je wenst dat je nooit geschapen was…
(fragment uit het dagboek van Eline)

Kort nadat papa was verhuisd, doken er nieuwe mannen op in mama’s leven. Ze was dan ook heel mooi, en er waren veel vrijers. Wat al deze mannen gemeen hadden, was hun lange haar en een baard. Daar voelde ze zich duidelijk toe aangetrokken. Eerst ging mama uit met een gast die Roger heette. Roger heeft me nooit iets gedaan. Ik herinner me dat zijn moeder Kari heette. Haar vond ik echt leuk. Maar het duurde niet lang voordat Roger werd vervangen door een nieuwe man. Het was november 1989, twee maanden voor m’n vierde verjaardag, en nu zouden er thuis grote veranderingen plaatsvinden. Mama’s nieuwe vriendje heette Arild. Ik ben niet zeker waar of wanneer ze elkaar ontmoetten, maar ik herinner me dat mijn moeder me op een late namiddag meenam naar een videotheek in Gjerdrum om een film te huren. Arild werkte in die winkel, en ik was daar dus ook. Ik weet ook nog dat ik buikgriep had en de hele dag moest overgeven. In de winkel zette mama me in de achterkamer, waar Arild op me paste terwijl zij in de rekken zocht tot ze een film vond die ze wilde zien. Dat was de eerste keer dat ik Arild ontmoette, voor zover ik weet.

Arild zou al snel veel ruimte innemen in ons leven. Mama was stapelverliefd en het duurde dan ook niet lang voordat Arild in het kleine rode huisje op de heuvel kwam wonen.

Arild woonde met zijn familie in Skedsmokorset. Nadat hij bij ons introk, leerden we ook zijn familie goed kennen. Arilds moeder heette Laila en ze was steeds aardig en lief. Laila heeft vaak op me gepast toen ik klein was. Ik raakte erg op haar gesteld, omdat ze zorgzaam was en goed voor me zorgde. Soms verraste ze me met kleine geschenkjes, of ze nam me mee naar de winkel en gaf me een zakje snoep of een klein speeltje. Arilds vader heette Jostein. Jostein en Arild waren niet zo lief voor Laila. Ze waren onbeschoft en beledigden haar. En ze sloegen haar als ze meenden dat er iets mis was. Ik heb gezien hoe ze haar met de bezem sloegen. Jammer genoeg stierf Laila vroeg. Ze kreeg keelkanker. Ik mocht haar begrafenis bijwonen en herinner me dat ik hard huilde van verdriet. Laila lag uitgestald in een open kist, wat best eng was voor een kind, en ze leek niet meer op de Laila waar ik zo dol op was geweest. Jostein leefde nog vele jaren, maar hij is ondertussen overleden. Ook aan kanker. Maar dat vond ik lang niet zo triest als toen Laila stierf.

Arild zag eruit als een plattelandse cowboy. Hij had een heel aparte stijl met lang, bruin en vettig haar. Over zijn voorhoofd hingen enkele haarsprieten die hij naar achteren veegde. Hij liep graag rond met zijn cowboyhoed, waardoor zijn lange haren nog vetter en dunner werden. Hij droeg ook een grote, ronde bril zoals je weleens ziet op oude foto’s uit de hippietijd in de sixties. Arild was een echte fanatiekeling. Zijn ogen deden me altijd denken aan die van een uil. Lichtblauwe ogen, hard als staal. Hij was lang en had een dikke buik, een colabuik. Arild hield op zijn zachtst gezegd niet van diëten. Ik kan me herinneren dat hij vooral leefde op witbrood en cola, en zijn lichaam droeg de sporen van dit ietwat monotone eetpatroon. Zijn beide armen waren bedekt met tattoos. Nadat hij en mama een stel werden, liet hij een nieuwe tatoeage zetten op z’n bovenarm: een rode roos met mama’s naam. Op zijn andere arm had hij een tattoo van een indiaan in zwart en groen. Z’n baard was lang en bruin, en net als zijn vettige haar zag die er altijd onverzorgd uit. Het is moeilijk te begrijpen wat mama echt in hem zag. Maar Arild was muzikant en ik denk dat ze dat leuk vond. Hij vertelde graag dat hij drummer was in een band die in die tijd erg succesvol was in Noorwegen. Ze speelden veel countryliedjes en hadden verschillende radiohits op hun naam. Of hij ook daadwerkelijk bij deze band speelde, weet ik niet zeker. Misschien wel, of misschien schepte hij er gewoon graag over op. Arild kon in de woonkamer zijn en uit volle borst meezingen als een van hun liedjes op de radio werd gedraaid. Mama, die zo mooi en levendig was en van muziek hield, viel vooral voor deze kant van Arild.

Arild had alleen lager onderwijs genoten. Na schooltijd werkte hij enkele jaren bij een supermarkt en daarna nog wat jaren in de videotheek. Sindsdien heeft hij een arbeidsongeschiktheidsuitkering.

Toen Arild in ons leven kwam, was ik nog geen vier jaar. Ik miste mijn papa die aan de andere kant van het veld woonde. Papa die zo dichtbij was dat ik zijn huis kon zien, maar toch zo ver weg dat hij compleet onbereikbaar voor me was. Ik bracht veel tijd door in mijn kamer en keek uit het raam. Vaak zag ik Kevin over het veld hollen op weg naar papa.

Arild zette geleidelijk steeds meer zijn stempel op het rode huisje op de heuvel. Het begon ermee dat hij het huis opvulde, vooral de muren, met vreemde dingen. Later zouden er ook veel ergere dingen voorvallen, dingen die het hele huis zouden vullen met een koud gevoel van angst en onbehagen. Een van de eerste dingen die Arild deed nadat hij bij ons kwam wonen, was het ophangen van een rood-witte nazivlag met een schaamteloos groot hakenkruis in het midden. Hij hing het aan de muur in onze kleine hal, samen met de vlaggen van de Amerikaanse noordelijke en zuidelijke staten. Aan de muur langs de smalle, steile trap naar de eerste verdieping hing hij een lang zwaard en een indianenmes, een adelaar met uitgestrekte vleugels en een zwart-witte aasgier. En boven de kelderingang kwamen drie wapens, drie ouderwetse pistolen. Hij verzamelde oude geweren. Ik heb geen idee van welk merk of type ze waren. Arild hield van wapens, ik denk dat hij genoot van het gevoel van macht dat die hem gaven om ze te kunnen gebruiken. Terugkijkend realiseer ik me dat hij een lafaard was. Voor de omgeving kan ik me voorstellen dat hij een aangename, bescheiden en een tikkeltje terughoudende persoon leek. Arild zou het nooit durven opnemen tegen een gelijke. Om dat voor hem bedwelmende gevoel van macht te bereiken, schond hij ons kinderen, bijvoorbeeld door ons te bedreigen met wapens uit zijn collectie. Die prijkten overal aan de wanden van het huis waarin ik opgroeide.

Arilds interesses en obsessies stonden in veel opzichten in contrast met die van mama. Ze was erop gebrand dat we een ‘christelijk’ gezin waren. Ze had een boel engelen waar ze de woning mee decoreerde en ons thuis werd zo een allegaartje van christelijke symbolen en motieven, wapenverzamelingen en pornografie. En we hielden een tarantula en een schorpioen in de woonkamer. Dat waren onze huisdieren.

Arild was gek op cowboyfilms. Na een tijdje was hij zo op z’n gemak bij ons thuis dat hij hele dagen op de bank lag en naar cowboy- en indianenfilms keek, terwijl hij liters cola dronk, in plaats van mama te helpen in het huishouden. Het was nog steeds papa die mama kwam helpen. Hij stond buiten hout te hakken met een ouderwetse houtklover. Hij verving kapotte dakpannen en schilderde het huis waar nodig. Papa was als een conciërge voor mama, terwijl Arild geen flikker deed. Maar mijn vader mocht nooit binnenkomen. Mama bleef hem maaltijden serveren door het keukenraam. Zo kreeg ze de nodige klussen gedaan terwijl Arild op de bank lag. Dat mijn vader dit pikte, is voor mij volkomen onbegrijpelijk. En waarom mama uiteindelijk met Arild trouwde, is me ook een raadsel.

In die tijd wilde ik echt met papa praten, maar o wee als ik dat ook maar probeerde. Bij de minste poging die ik deed om hem te benaderen, werd mijn moeder razend. En dan werd ik gestraft. Straf werd langzamerhand een steeds groter deel van mijn leven. Al snel werd ‘huisarrest’ veelvuldig gebruikt om me te straffen. Dan moest ik op mijn kamer blijven. Ik zat daar en keek hoe papa zich in het zweet werkte, zodat we het huis in de winter warm konden houden. Op mijn zwart-witte cassettespeler draaide ik een cassette met Jannice en Kine. ‘Tommy’ was de naam van een liedje dat ik steeds weer speelde, terwijl ik zong en papa in de tuin zag werken en niks tegen hem kon zeggen. Het was niet ongewoon dat Arild de kabel van mijn cassettespeler wegnam als ‘straf’ voor iets wat ik had gedaan. Vanaf nu had ik alleen nog maar te maken met Arild, mijn stiefvader. Mijn eigen vader was vervangen door een smerige, freaky cowboy in een zwartleren vest en een versleten spijkerbroek. Een pakje shag en een dikke ketting bungelend uit zijn achterzak.

Arild en mama trouwden in 1989 en zowel mama, Kevin als ik kregen Arilds familienaam. Vanaf nu moesten Kevin en ik hem papa noemen.

Arild rookte hasj. Veel hasj. Ik kan me niet herinneren dat mijn moeder hasj rookte voordat ze Arild kende, maar ze begon er wel mee toen Arild bij ons introk. Mama had te kampen met haar eetstoornissen en gebruikte grote hoeveelheden laxeermiddelen. Bovendien kauwde ze op pijnstillers alsof het snoep was. Ze gebruikte ook antidepressiva en kalmeermiddelen, maar gelukkig werden die toen nog niet gemengd met alcohol. Dat zou later komen. Maar hasj werd steeds normaler.

Ik herinner me dat ik op een ochtend in de keuken kwam nadat Arild bij ons was ingetrokken, ik weet niet meer hoelang hij er al woonde. Mama had het ontbijt klaargezet en ik ging aan tafel zitten. Ze keek me niet aan, maar stond daar met gebogen hoofd.

‘Is er iets, mam?’ vroeg ik.

Ik kreeg het benauwd omdat ze zo raar deed.

‘Nee, er is niks,’ antwoordde ze terwijl ze zich naar het raam keerde.

Zo stond ze een hele tijd voor zich uit te staren.

‘Goed dan.’

Ik begon mijn boterham op te eten terwijl ik stiekem een blik op mama wierp. Ze liep naar het aanrecht en trok haar trui uit. Zoals ik al eerder zei, waren de omstandigheden in het huis waar we woonden erg armoedig. Wassen in de gootsteen was dagelijkse kost. Mama nam een washandje en begon zich te wassen. Ze stond met haar rug naar me toe. Eerst waste ze haar gezicht, daarna haar armen en onderarmen. Daarna waste ze zich onderaan. Haar hele lichaam. Ten slotte stond ze met het washandje over haar kruis te wrijven met wat zeepsop, om het dan uit te wringen en aan een haakje aan de muur te hangen. Toen ze in de koude keuken stond te wassen, kon ik de blauwe plekken zien. Grote paarse en blauwe vlekken verspreid over haar hele rug. Het zag er echt vreselijk uit.

‘Maar mama, wat is er met jou gebeurd? Is hij niet lief voor je?’

‘Wat?’ Mama draaide zich abrupt naar me toe. ‘Eet je bord leeg,’ was al wat ze zei.

‘Maar mam, slaat hij je?’

‘Nee, hij is gewoon een nogal stevige knuffelaar’ zei ze kalm.

‘Nou ja.’ Ik zei verder niets, at gehoorzaam mijn bord leeg en ging terug naar mijn kamer. We raakten er snel aan gewend om op onze tenen te lopen als Arild in de buurt was. Hij was humeurig en we wisten nooit hoe hij zou reageren.

Op een dag was ik enkele uren alleen met Arild. Mama ging een of andere boodschap doen en Kevin was bij oma en opa. Ik mocht daar niet naartoe, dus ik was alleen thuis met Arild. Ik at mijn avondmaaltijd. Het was halfzes en een halfuurtje voor kinder-tv. Ik hield van kinderprogramma’s en kon bijna niet wachten tot ze begonnen, terwijl ik alleen aan de keukentafel zat te eten. Toen ik daar bijna mee klaar was, kwam Arild de keuken binnen.

‘Je moet eraan denken levertraan te nemen, hoor!’ droeg hij me op.

‘Nee, dat wil ik niet,’ antwoordde ik voorzichtig. Ik wist nooit waar ik met hem aan toe was en had niet echt de moed om tegen hem in te gaan.

‘Toch, dat wil je wel!’ Hij opende de koelkastdeur en nam de fles levertraan. ‘Ik wil er geen, ik wil geen…’ Mam, waarom ben je niet hier om op me te passen?

Arild greep me stevig bij mijn hoofd, rukte het achterover en dwong me mijn mond te openen. Ik kan me zijn koude staalblauwe ogen herinneren, die glansden van zelfvoldaanheid toen hij de traan in mijn keel kiepte.

‘Dat heb je goed gedaan,’ grijnsde hij gemeen, terwijl hij me stevig omhelsde en weer verdween in de woonkamer.

Enkele minuutjes later kwam hij terug met iets zwarts, dat blonk in zijn hand. Ik zag meteen dat het een geweer was. Ik herkende het goed, want het lag steeds in de slaapkamer van hem en mama. Arild schoot op vogels met dat geweer. Hij vuurde er ook fanatiek mee op de buurtkatten, om die dan van de helling naar beneden te smijten. Hij kwam bij me aan de keukentafel zitten, waar ik nog met eten zat. Het hart klopte me in de keel, toen ik zag hoe Arild het geweer begon te laden. Hij deed dit door kogels in het magazijn te stoppen. ‘Het is afgelopen met me!’ dacht ik toen Arild, nadat hij het wapen geladen had, de loop tegen mijn slaap zette en zei:

‘Wil je dood of wil je naar een tuchthuis?’

‘Nee,’ prevelde ik. Op het moment dat ik er zeker van was dat ik ging sterven, stapte mama de keuken in.

‘Wat is hier aan de hand?’ vroeg ze, terwijl ze van mij naar Arild keek.

‘Niks,’ hij lachte alsof er geen vuiltje aan de lucht was. En toen werd ik naar mijn kamer gestuurd.

Na deze episode toonde mama me een aantal videofilms. Met veel sadistische en brute scènes. Een van de films ging over een jong meisje dat werd ontvoerd en opgesloten in een kelder. Het was een akelige film. De ontvoerder nam een tang en trok de vingernagels van het meisje uit. Het meisje kreeg zweepslagen. Ze was naakt en ik herinner me de diepe wonden over haar hele lichaam. Na haar met een zweep geslagen te hebben, goot de ontvoerder beurtelings gloeiend heet en ijskoud water over haar heen. Helemaal aan het einde van de film staat het meisje naakt in de voortuin en staart naar de hemel. Ze is omsingeld door mannen met geweren. Terwijl ze hun kogels op haar afvuren, blijft het meisje naar de hemel staren en valt dan neer op de grond. Ik was nog heel jong toen mama me naar deze video liet kijken.

Een andere film die mama liet zien, ging over het weeskind Annie, die in een weeshuis woonde. Toen ik wat ouder werd, kreeg ik boeken zoals ‘Pollyanna’ en de ‘Elisabeth’-serie. Tegen die tijd was ik oud genoeg om zelf te kunnen lezen. Deze boeken gaan over meisjes die in een weeshuis terechtkomen. Het was pas later, toen ik volwassen was en de dossiers van de kinderbescherming kon inkijken, dat het tot me doordrong. Mama was van plan geweest om me naar een instelling te sturen. Toen ik twaalf was, benaderde ze de kinderbescherming in Gjerdrum om dit voor elkaar te krijgen. Ze had ten slotte besloten om met Arild en mijn broers en zusje naar Alvdal te verhuizen. Mij wilde ze daar niet bij hebben.

Uittreksel uit de documenten van de dienst kinderbescherming:

‘De moeder wenst voor Elines huisvesting een andere oplossing, zoals een jeugdzorginstelling of pleeggezin. Moeder verwerpt suggesties voor steunmaatregelen met betrekking om Eline te kunnen behouden. Moeder geeft duidelijk aan dat ze het kind niet mee wil wanneer ze naar Alvdal verhuist. Ze verklaart dat het volgens haar in het belang van het kind is om elders te wonen. Ze ziet het als haar taak als moeder om ervoor te zorgen dat haar kind een zo goed mogelijk leven heeft.’

Mijn eerste schooljaar bracht ik door op de basisschool in Gjerdrum. Vanaf de eerste dag daar voelde ik me een buitenbeentje. Ik vond het moeilijk om vriendjes te maken en was de hele tijd bang en terneergeslagen. Ik voelde me het lelijke eendje, en dat versterkte niet echt mijn zelfvertrouwen. Er was zoveel ruimte tussen mijn voortanden dat er twee munten van twintig kronen tussen pasten. Mijn haar was kortgeknipt en ik droeg lelijke kleren. Ik mocht van mama niet bij andere kinderen thuis gaan spelen en ik mocht ook niemand meebrengen naar ons huis. Aan de zogenaamde vriendschapsgroepen op school, om de andere leerlingen en ouders beter te leren kennen, namen we nooit deel. Er zat een tweeling in mijn klas, Ane en Marte, en ik voelde me veilig bij hen. Ze waren mijn beste vrienden. Ik had het moeilijk op school en hield het meest van creatieve vakken zoals tekenen en schilderen, muziek en schoonschrift. Achteraf gezien, nu ik toegang heb tot alle documenten van school, kinderbescherming en de onderwijsadviesdienst, weet ik dat de school zich enigszins zorgen om me maakte. Maar de samenwerking met mama verliep goed en daarom werd de thuissituatie nooit ter discussie gesteld. Mama had overal goede verklaringen voor. Ze was erg vastberaden in haar idee dat er iets ‘mis’ was met me, dat ik ‘hersenletsel’ of het syndroom van Asperger had. Daarom werd ik in mijn kindertijd getest op asperger en werd er met negentig procent zekerheid geconcludeerd dat ik dit syndroom inderdaad had. Over de voorgeschiedenis is in talloze verslagen vermeld hoe ik op school ‘de meest ongelooflijke verhalen’ vertelde, zonder dieper in te gaan op waar deze over handelden. ‘Eline liegt en steelt. Eline verzint verhalen.’ De waarheid is dat ik sprak over wat er thuis gebeurde. Maar geen enkele leraar of consulent bij de verschillende hulpdiensten, stond er ook maar een ogenblik bij stil dat dit alles waar zou kunnen zijn. Daarom móést er wel iets mis zijn met me. Mama kreeg haar zin en ik werd onderzocht. Het kwam mama mooi uit om een goed alibi te hebben met een ‘diagnose’ van mij. Dan kon ze er vrij zeker van zijn dat niemand naar me zou luisteren of een woord geloven van wat ik zei. Bovendien kan een kind met een grotere zorgbehoefte, zoals het syndroom van Asperger, financiële voordelen met zich meebrengen. Nu weet ik dat mama hier optimaal gebruik van heeft gemaakt. Het lijdt geen twijfel dat ik overkwam als een ‘raar’ kind. Zelfs toen ik nog heel klein was en een tijdje naar het kinderdagverblijf mocht, reageerde het personeel op mijn gedrag. Ik zat op de schommel en zwierde heen en weer terwijl ik riep: ‘Satan in de hel, kom uit de hel!’ Keer op keer. Ik had dit van mama geleerd, want zoals ze altijd zei: ‘Als je het vaak genoeg herhaalt, kómt hij uit de hel.’ In 1994 was er een aardbeving die we goed konden voelen in Gjerdrum. Ons kleine rode huis trilde en schudde, ik stormde de trap af en wilde naar buiten. Ik was doodsbang omdat ik ervan overtuigd was dat het Satan was die uit de hel kwam.