Anne-Britt Harsem

De kinderlokker die mijn jeugd stal

en de jacht op hem

Vertaald door:

Annick Knops

www.lindco.se

info@lindco.se

Oorspronkelijke titel: Jakten på en serieovergriper

Copyright © Cappelen Damm AS, 2024

Vertaald vanuit het Noors door Nuanxed/Annick Knops

Dit e-book is uitgegeven door: Bokförlaget Lind & Co AB, 2024

Omslagontwerp: David Pairé

Omslagfoto en andere foto’s: privé

Grafisch ontwerp: Katarzyna Rek / Waterbear Graphics

NUR 402

ISBN 978-94-9328-524-8

De personen die in dit boek worden genoemd kregen fictieve namen om hun anonimiteit te behouden, behalve de politierechercheur en advocate. Op haar eigen verzoek wordt Stine bij haar echte naam genoemd.

It was dark outside.

She couldn’t fall asleep, she didn’t know why.

Something was wrong. She knew it.

Voorwoord

Gemiddeld ligt er ruim zeventien jaar tussen het moment dat er seksueel misbruik plaatsvindt en het moment dat het slachtoffer de moed vindt om hiervan aangifte te doen bij de politie. Het inzamelen van bewijzen in deze zaken is vaak lastig en de werkdruk intens. Niet meer dan een fractie van de zaken komt voor de rechter. Zo had het ook voor Stine kunnen aflopen, die systematisch misbruikt werd door een man die ze op haar elfde online had leren kennen; hij was toen zevenendertig. Haar familie deed niets. De kinderbescherming deed niets. De politie deed niets. Ondanks een ernstige posttraumatische stressstoornis als gevolg van het misbruik, koos ze er als volwassene voor om op de jager te jagen. Nu waren de rollen omgedraaid. Ze lokte hem in de val en verzamelde cruciaal bewijs voordat ze naar de politie ging en hem aangaf. Tijdens het politieonderzoek dat volgde, werden meer slachtoffers ontdekt. Dankzij Stine konden ze de dader arresteren, aanklagen en veroordelen. Zonder haar vasthoudendheid zou hij waarschijnlijk doorgegaan zijn met het misbruiken van jonge meisjes. Vandaag zit hij een gevangenisstraf uit van twaalf jaar, voor verkrachting en grove aanranding van vijf meisjes.

Dit is het verhaal van Stine.

1

Sommigen zullen beweren dat het in het dorp waar ik vandaan kom, altijd zwaarbewolkt en donker is, een vochtige uithoek van de wereld. Anderen zullen de fjorden en weelderige natuur ophemelen. Voor mij is het mijn thuis. Hier ben ik opgegroeid, in dit kleine dorp tussen de bergen.

In mijn eerste levensjaar waren mama en papa nog samen. Toen woonden we een stuk verderop, in de meest westelijke stad van Noorwegen. Een stad die bekend stond om zijn haringvisserij, maar nu draait om zijn culturele leven: alles van sport tot revues en concerten. Ik werd hartje zomer geboren, een maand vóór de uitgerekende datum. Het was 1994 en ik kwam als tweede kind in het gezin. Mijn broer Andreas was amper een jaar oud toen ik erbij kwam. We waren een gezin van vier, en woonden in een geel huis, met gras en bloemen in de tuin. We hadden alles om gelukkig te zijn. Maar het leven verliep anders dan mijn ouders verwacht hadden. Om redenen die alleen papa kent, bedroog hij mama toen ze nog maar net zwanger was van mij. Een maand na mijn geboorte kreeg ik een halfbroer. Mama is er nooit overheen gekomen. Ze kon het niet achter zich laten. Het jaar erop verliet ze papa, nam Andreas en mij mee, en verhuisde naar een klein dorpje, een heel eind bij papa vandaan. Daar groeiden we op, in een huis met lichtgrijze houten panelen op een grijze onderbouw en met panoramische ramen die uitkeken op de bergen, waarvan de hoogste tot twaalfhonderd meter boven de zeespiegel reikt.

Het huis was eenvoudig – niet klein, niet groot. De verf bladderde op sommige plekken af, maar dat is normaal bij huizen die af en toe een nieuw likje verf nodig hebben. De tuin kende dezelfde staat van onderhoud. Struiken waren eraan toe om gesnoeid te worden en langs de funderingsmuur groeiden grassprieten zo hoog als riet. Maar het gazon zelf werd gemaaid en het onkruid laag gehouden. De gevel viel niet op, trok geen aandacht, positief noch negatief, het huis ging op in zijn omgeving.

Binnen was het anders. De binnenkant van het huis weerspiegelde de bewoners. Hier was maar één woord voor: chaos.

Mijn moeder is al een verzamelaar zolang ik me kan herinneren. Ze bewaart alles, zelfs spullen waar ze geen plaats voor vindt of waar ze niks mee kan. Elke kamer in huis staat vol met haar hebbedingetjes. Prullaria die uit lades en kasten puilen, opgestapeld op de vloer liggen, over meubels hangen – kortom, overal. Toen ik klein was probeerde ze de gemeenschappelijke ruimtes een beetje op orde te houden, maar zelfs toen al had ze veel te veel spullen. Als ik een glas brak, bleven de scherven dagen, soms weken liggen. Niemand ging ze oprapen. Niemand ruimde op. Het huis leek een gigantisch verhuisproject dat nooit eindigde.

Toen mijn ouders scheidden, kreeg mama de voogdij over ons, ook al wilde papa voogdij en ouderlijke verantwoordelijkheid delen. Met tegenzin legde hij zich erbij neer.

Papa kreeg een omgangsregeling waarbij hij tijd kon doorbrengen met Andreas en mij op woensdagmiddagen en om het andere weekend. Het waren lange ritten, bijna honderdzestig kilometer heen en terug, om ons op vrijdagmiddag op te halen en op zondagmiddag weer terug te brengen. Mama had geen rijbewijs, alleen papa kon autorijden. Het midweekse bezoek kwam er nooit van, ook al had papa er recht op. De reis was te lang. Maar we verbleven om het andere jaar met de kerst en met Pasen in zijn huis, plus twee tot drie weken in de zomervakantie.

Ik weet nog hoe ik ernaar uitkeek dat papa ons kwam ophalen, en hoe blij ik was als hij eindelijk aanbelde.

‘Papa!’ riep ik dan, terwijl ik op hem afstormde en hem om de hals vloog. Papa ving me elke keer weer op. Hij tilde me hoog in de lucht en toonde zijn liefste glimlach.

Ik vond het leuk om papa te bezoeken. Hij was in het gele huis blijven wonen nadat mama, Andreas en ik verhuisd waren.

Papa was groter dan mama, en ook slanker. Hij had grove gelaatstrekken en een baard die hij regelmatig trimde. Hij had krullen en enkele plukjes weerbarstig haar die altijd recht omhoog stonden. Toen hij jong was had papa donker haar en lichtblauwe ogen, net als de mijne. En hij speelde accordeon. Dat is een van mijn mooiste herinneringen aan de bezoekjes bij papa thuis. Als ik aan papa denk, denk ik meteen aan accordeonmuziek, het is bijna alsof ik het in mijn hoofd kan horen. Hij was altijd rustig, misschien wel de kalmste persoon die ik ken. Ik heb hem nooit boos gezien, maar ook nooit echt blij. Hij is moeilijk te doorgronden omdat hij weinig praat en geen zichtbare stemmingswisselingen heeft. In veel opzichten was hij een goeie vader, stabiel en veilig. Maar gelijktijdig wist je niet waar je stond met hem, wat hij dacht of wat hij voelde. Hij zei nooit dat hij van me hield, behalve als ik het eerst zei. Hij knuffelde me niet, maar wees me ook niet af als ik hem omhelsde. Er werd niet geknuffeld in het gehucht waar mijn vader vandaan kwam. Daar gaf je iemand een poot.

Papa kwam van een afgelegen eiland. Zijn vader, mijn opa, was een conservatieve man, onbuigzaam, met opvattingen als ‘het enige recht van een vrouw is het aanrecht.’ En dat was waar mijn oma zich steevast bevond, in de keuken. Ze was altijd aardig en goed, een hele lieve vrouw. Toen Andreas en ik klein waren, kwam ze vaak langs als we bij papa waren. Dan kookte ze wat lekkers voor ons, nam ons mee naar de winkel, en kocht snoep en speelgoed voor ons. Of ze nam ons mee naar het circus of de kermis, wanneer die in de stad waren.

Mama groeide op in de buurt van de haringstad. Ik weet dat ze een moeilijke jeugd had. Oma werd afgestaan voor adoptie omdat haar moeder tijdens een bevalling stierf. Haar vader was niet in staat om voor de kinderen te zorgen en mama werd gescheiden van haar broers en zussen, die ook verspreid werden geplaatst. Oma werd naar een boerderij gestuurd waar ze meer dienstmeid was dan dochter. Ze raakte zwaar beschadigd in haar jeugd, een schade die enige generaties zou doorwerken.

Mama was de oudste van vier, allemaal gezond geboren, maar drie van hen raakten op jonge leeftijd invalide, waarschijnlijk door hun harde opvoeding. De meesten werden ernstig gepest op school, ook mama.

Misschien is dit deels een verklaring voor hoe mama de persoon werd die ze nu is. Onbemiddeld, slecht functionerend en zonder formele opleiding. Ze had wel eens een baantje als schoonmaakhulp of serveerster, maar werd al op jonge leeftijd arbeidsongeschikt verklaard. Nu is ze midden vijftig, kan niet werken en slikt veel pillen. Alsof dat laatste de oplossing voor alles is.

Mama heeft papa nooit vergeven voor zijn bedrog, dat hij vreemdging en een kind kreeg met een andere vrouw. Ze is een simpele ziel, maar ook een verbitterde ziel. Mama nam wraak door me tegen hem op te zetten. Ze zei me dat papa niet van me hield. Ik weet niet of ze zich wel realiseerde waar ze mee bezig was. Ze kwetste daarmee niet alleen papa, maar mij net zo goed. Ze bleef het net zolang herhalen tot ik het geloofde. Ze zei ook dat papa boos op me was en dat hij alleen van Andreas hield. Gedurende mijn hele opvoeding dacht ik dat ik papa’s liefde niet verdiende. Dat was pijnlijk en maakte me mateloos verdrietig. Ik was te jong om die pijnlijke gevoelens een plek te kunnen geven. Ze waren er gewoon. Ze maakten dat ik me eenzaam voelde, en ongewild als dochter.

2

Twee maanden nadat mama bij papa wegging, ontmoette ze een nieuwe man. Een van mijn vroegste herinneringen is dat ik op een ochtend in mijn pyjama naar de woonkamer liep en er een vreemde kerel koffie zat te drinken op onze bank. Na die dag was hij er gewoon, als een deel van de inboedel, een deel van de familie. Zijn naam was Gunvald en hij werd mijn nieuwe vader, mijn stiefvader.

Gunvald en mama werkten allebei buitenshuis in die tijd, mama als kok, Gunvald als hulpje op een boerderij. Dat is lang geleden. Beiden werden al vroeg arbeidsongeschikt. De tijd dat ze altijd thuis rondhingen, herinner ik me het best.

Toen ik naar de kleuterschool ging, was ik een ‘ondergestimuleerd kind’. Ik was zenuwachtig en terughoudend, bang om iemand tot last te zijn, bang om fouten te maken. Ik durfde geen plaats in te nemen of een initiatief te ontwikkelen tot wat dan ook. Mijn lichaam beefde en mijn huid was klam en zweterig van de stress. Het werd zo erg dat mama met me naar de dokter ging. Die gaf me een poeder om in mijn sokken te doen, zodat ik geen natte voetafdrukken op de vloer zou achterlaten.

Wat ik me van die tijd het best herinner, is het gevoel dat ik er niet bij hoorde. Iets in mij zei me dat ik anders was dan andere kinderen, ik wist alleen niet waarom. Ik miste sociale vaardigheid, het vermogen om me normaal te gedragen in de omgang met anderen. Het werd erger toen ik zes werd en naar school ging. Ik was nog steeds angstig en zenuwachtig. Kinderen zijn niet altijd aardig tegen elkaar en pesten dikwijls degenen die zich anders gedragen. Elke dag werd ik gepest op school. Het begon al in de eerste klas. Als we elkaars hand moesten vasthouden op klasexcursies of bij andere schoolactiviteiten, wilde niemand de mijne. Ze vonden die maar vies omdat mijn handen klam van het zweet waren. Als iemand de pech had om tegen me op te botsen op weg naar de klas of de speelplaats, dan trok hij of zij een vies gezicht en bracht daarmee de andere kinderen aan het lachen. Ik dacht dat ik geaccepteerd zou worden als ik er maar in slaagde te veranderen en meer op de anderen te lijken. Daarom begon ik hun interacties te bestuderen en ik oefende thuis op mijn kamer om zoals zij te zijn: hoe ik me moest gedragen, wat ik moest zeggen en wat ik moest doen. Ik imiteerde hen zo goed ik kon. Maar niets hielp. Integendeel, mijn zelfbeeld werd steeds slechter. Ik had het gevoel dat ik op mijn tenen moest lopen en hoopte dat geen van de leraren me vragen zou laten beantwoorden. Wat als ik niet kon antwoorden of verkeerd zou antwoorden? Er was veel om op te letten in het dagelijkse schoolleven, veel om te onthouden – kortom, veel om bang voor te zijn.

Mama en Gunvald trouwden en kregen samen twee kinderen. Erik kwam toen ik vier was en Emma toen ik acht was. Na de geboorte van Emma verloor mama in korte tijd twintig kilo en ze werd opgenomen in het ziekenhuis. Ze zei dat het kwam omdat ze een schimmelinfectie in haar mond had, waardoor ze niet kon eten. Ik weet nog dat mama gefrustreerd was omdat ze meende dat de dokters haar niet serieus namen. Maar ze herstelde, kwam thuis en at weer als vanouds. En het leven hernam z’n gangetje.

Ik neem aan dat mama gelukkiger en normaler was vóór ze moeder van vier kinderen werd. Met elk kind dat ze kreeg, werd ze ontoegankelijker. Ze had waarschijnlijk genoeg aan zichzelf en haar eigen problemen. Meer dan eens hoorde ik haar in de woonkamer huilen omdat ze afgepeigerd was. Ze probeerde zo goed mogelijk voor ons te zorgen, maar toch lukte haar dat steeds minder. Ik denk dat ze het ten slotte gewoon opgaf. Als ze niet sliep, liep ze door het huis met oordopjes om zich van alle geluiden af te schermen. Het voelde als een afwijzing. Het was haar manier om te tonen dat ze niet voor ons beschikbaar was, zelfs niet als ze thuis was, alsof ze zo min mogelijk met ons te maken wilde hebben. Als we aan het spelen waren, maande ze ons tot stilte. Als we buiten gingen spelen, was ze opgelucht. Want dan had ze rust. Het maakte niet uit waar we buiten uithingen of wat we er deden, zolang we haar maar niet stoorden.

Het kwam zover dat ik de taak op me nam om op mijn broertjes en zusje te passen. Ik zorgde voor Emma en troostte haar als ze verdrietig was. Ik praatte met haar zoals mama dat had moeten doen. En als Emma ruzie had met mama, was ik degene die bemiddelde.

Toch was ik een echt moederskindje toen ik klein was. Ik bewonderde haar en keek tegen haar op. Ze had een eigen opzichtige stijl, was anders dan de andere mama’s die ik kende. Mijn moeder was de knapste die ik kende, met haar natuurlijk zwarte haren en blauwe ogen. Ze was niet al te groot, een beetje mollig, maar stoer omdat ze bontgekleurde kleding en opvallende sieraden droeg, totaal anders dan andere moeders. Bovendien liet mama me dingen doen die andere kinderen niet mochten. Ik had medelijden met de buurkinderen omdat zij geen chocolade en chips kregen als avondeten of omdat ze om zeven uur ’s avonds binnen moesten zijn. Ik kon eten wat ik wilde en net zo lang wegblijven als ik zelf wilde. Bij mij thuis waren er geen grenzen of regels.

Mama liet mij beslissen. En als kind zag ik dat alsof zij de beste moeder ter wereld was, omdat ze me mijn zin liet doen. Ik nam de beslissingen in steeds meer dingen naarmate ik ouder werd, zowel voor mezelf en mijn broertjes en zusje als voor mama. Er was geen toezicht door volwassenen bij ons thuis. Mijn broertjes, mijn zusje en ik waren zelfsturend.

En al heeft elk huisje zijn kruisje, mama en Gunvald konden goed met elkaar opschieten. Ze maakten zelden ruzie en schreeuwden nooit tegen elkaar. Dat deden ze alleen tegen ons als ze vonden dat we iets misdaan hadden. Ik vond het fijn dat Gunvald iemand was die er was voor anderen, en dat hij mensen hielp. Hij was goed in praktische dingen. Hij was degene die ’s ochtends vroeg opstond, ons wakker maakte en ontbijt klaarzette. Hij bracht ons naar school. Maar ik haatte de manier waarop hij mijn broertjes en zusje behandelde als hij boos werd. Als er onenigheid was, als wij het oneens waren met mama, ruzie maakten en zij er genoeg van had, haalde ze Gunvald erbij. En als hij kwam, maakte hij korte metten.

Vaak overzag ik de gevolgen van wat ik deed niet voor het te laat was. Ik kon ruzie maken met mijn broertjes en zusje, maar pas als Gunvald ertussen kwam werd ik bang. Wie zou er gestraft worden met welke straf?

Mama was passief. Ze kwam nooit tussenbeide, zei niets als Gunvald ons de volle laag gaf of ons strafte. Ze troostte ons nooit. Ze keek alleen maar toe of ze keek de andere kant op. De oordopjes beschermden haar tegen het kabaal van huilende kinderen.

In mijn tienerjaren begon onze verstandhouding te veranderen. Die werd steeds slechter en ik begon thuis ongecontroleerde driftbuien te krijgen.

Ik voelde me nergens goed, of ik nu thuis, op school of bij papa was. Ik voelde een leegte in me, een droefheid die al mijn energie wegvrat. Ik had nergens zin in. Ik wilde alleen met rust gelaten worden en op mijn kamer zitten. In het jaar dat ik elf werd, begon ik te spijbelen. Mijn verzuim werd zo erg dat ik meer thuis was dan op school. Ik hoefde geen reden te verzinnen om thuis te kunnen blijven. Dat deed mama voor me. Ze belde de school om te melden dat ik ziek was, dat ik had moeten overgeven of dat ik koorts had.

Er vielen meer dan genoeg smoesjes te bedenken waarom ik niet naar school kon. De school nam maatregelen in een poging me te helpen en bij elke nieuwe maatregel was mama meegaand en positief… totdat er iets van haar werd geëist. Dan liep het spaak.

‘De zorgcoördinator heeft verschillende initiatieven genomen om het meisje over te laten gaan, ook puur vakgerichte, zonder dat de hulp geaccepteerd werd. Telkens komt de moeder met een smoesje. Dit kan zo niet langer!’ rapporteerde mijn onderwijzer gefrustreerd aan het schoolhoofd.

3

In 2005 kwam de kinderbescherming voor het eerst een kijkje nemen in ons gezin. Het begon na een melding van de schoolverpleegkundige. Deze was bezorgd door mijn hoge schoolverzuim, mijn thuissituatie, mijn algemene ontwikkeling en mijn driftbuien. Ze beschreef me als een verdrietig kind, nerveus, met faalangst. En ze gaf aan dat er thuis veel onrust was, dat ik op mijn jongere broertje en zusje moest passen en dat ik zeker wist dat mijn vader niet van me hield.

Op basis van deze melding opende de kinderbescherming een onderzoek. Bovendien werd ik doorverwezen naar de kinder- en jeugdpsychiatrische polikliniek, afgekort als BUP, om te onderzoeken waarom ik schoolmoe was, in welke mate ik depressief was, en of er nog andere zaken speelden die me dwarszaten. Mama begeleidde me en we kwamen stipt op tijd voor de eerste afspraken. Ze ging steeds mee naar binnen. Dat stelde me op m’n gemak. Zij kon dan het woord voeren en zo hoefde ik me geen zorgen te maken dat ik iets verkeerds zei. Enig nadeel was dat ik niet vrijuit kon praten.

We zaten in een kleine gespreksruimte op een comfortabele stoel met een vreemde vrouw aan de andere kant van de tafel, een psychologe die me vroeg om te praten over alles waar ik moeite mee had. Het plaatste me in een onmogelijke situatie. Ik was niet gewend om met volwassenen te praten, laat staan om over gevoelens en moeilijkheden te praten. Bovendien luisterde mama mee. Om hier te gaan zitten keuvelen met een onbekende voelde onnatuurlijk en oppervlakkig. Ik zat met de mond vol tanden en kon geen woord bedenken, dat ze dan zou kunnen neerpennen op het schrijfblok dat voor haar op tafel lag. Dus hadden we het maar over mijn schoolverzuim, en meer bepaald over wat er zou moeten veranderen zodat ik er weer zin in zou krijgen om elke dag naar school te gaan.

‘Als ik nou een bureaustoel op mijn kamer had,’ opperde ik. Het kind in mij onderhandelde met de psychologe, net zoals het dat deed met mama als ik thuis was.

De psychologe vond het een goed voorstel. Ik kreeg een nieuwe bureaustoel op mijn kamer. Verder dan dat kwamen ze niet met de hulpverlening. Na enkele gesprekken haakte mama af.

‘Alles loopt op rolletjes,’ zei ze. ‘Stine doet het geweldig. Ze heeft geen psycholoog nodig.’

Ik had ook niet veel zin om naar BUP te gaan, dus gaf ik haar gelijk. Voor de zaak werd gesloten, adviseerde BUP de kinderbescherming om de zorgsituatie bij mama en Gunvald thuis te onderzoeken. Ze meenden dat een strikte begeleiding en gepaste maatregelen noodzakelijk waren.

Een jeugdconsulent van de gemeente kwam bij ons thuis om mama te ondersteunen in haar rol van opvoeder. Er werd vooral aandacht besteed aan het stellen van grenzen, maar ook aan het implementeren van routines voor maaltijden en huiswerk. Schoonmaken stond eveneens op het lijstje van de consulent. Enkele afgevaardigden van de kinderbescherming hadden in de gang een indringende urinegeur opgemerkt tijdens hun huisbezoek. Waarschijnlijk kwam die van een van de twee honden die we toen hadden. Een had er in mijn bed geplast en ik had wekenlang in het vuile beddengoed geslapen. Ze zullen ook wel de rommel bij ons thuis opgemerkt hebben. Wilden ze gaan zitten, dan moesten ze eerst een plekje vrijmaken.

Na zes maanden werd besloten dat we grondiger begeleid zouden worden. De kinderbescherming zou samenwerken met een psychiatrisch verpleegkundige. Daarnaast zou mama begeleiding blijven krijgen van de jeugdconsulent. In de tijd die volgde, kwamen er meer gesprekken met steeds meer organisaties, waaronder school, een arts, een pedagogisch coördinator, een psychiatrisch verpleegkundige, de schoolverpleegkundige en de kinderbescherming. De conclusie was dat ik leed aan angsten en fobieën, en dat die de oorzaak waren van mijn problemen.

Het klopte dat ik een angstig kind was. Dat ben ik altijd geweest. Ik kon ’s avonds vaak de slaap niet vatten omdat ik bang was in het donker. Mijn kamer was bezaaid met spullen, speelgoed en kleding. Enkele kledingstukken waren van mama, bij daglicht bontgekleurd, maar ’s nachts grijs en kleurloos. Ze hingen over de kast, over de schrijftafel, over de bureaustoel en zelfs over de lange bezem waarmee iemand de rommel op de vloer in een hoek had geveegd. En ’s nachts vervormde alles tot spookachtige schimmen die me de stuipen op het lijf joegen.

Soms schrok ik wakker uit een nachtmerrie.

‘Mama!’

Ze kwam wel als ik haar riep, maar ze ging nooit op de rand van mijn bed zitten om met me te praten en me te troosten. Ze kwam met slaaptabletten. Dat was mama’s manier van verzorging. Pillen op doktersvoorschrift die niet voor mij bestemd waren, maar die ze me toch gaf. Ik nam ze aan, stopte ze in mijn mond en slikte ze door met een glas cola.

‘Binnen een halfuurtje slaap je,’ zei ze dan en ze verliet de kamer, terwijl ze de deur achter zich dichttrok en me in het donker achterliet. Maar ze kreeg wel gelijk, want een halfuurtje later sliep ik. En lang ook, tot laat in de middag.

Mama loste de meeste problemen op met pillen. ’s Avonds, als ze in de woonkamer tv zat te kijken, keek ze het liefst naar programma’s die zich afspeelden in een ziekenhuis. Ze was dol op series als E.R. en beweerde dat ze via zulke televisieshows zoveel kennis had opgedaan, dat ze haast zelf voor een opgeleid arts kon doorgaan. Ze was voortdurend in de weer met ziektes, stelde diagnoses en diende de nodige medicijnen toe. Elke ochtend voordat we naar school gingen, moesten we uit voorzorg allemaal een pilletje tegen wagenziekte innemen. De lagere school en de kleuterschool lagen naast elkaar. Tien minuten lopen van ons huis, twee minuten met de auto. Ik kan me niet herinneren dat we ooit wagenziek werden, maar het slikken van een pilletje voor we in de auto stapten, was een vast onderdeel van onze ochtendroutine. Het was Gunvald die het toediende, want hij was degene die ons naar school reed. Mama sliep nog. Maar ze had hem een stoomcursus ‘ochtendtaken’ gegeven en hij volgde haar instructies op.

Vaak lag mama nog op bed als ik thuiskwam van school. En als ze dan opstond, was ze nog steeds onbereikbaar. Ze liep door het huis in een blauwe kamerjas, met pantoffels aan haar voeten en dopjes in haar oren. Zelfs op kerstavond stond mama pas op tegen de avond. Ze beweerde dat dit kwam doordat wij alle vier ziek waren, dat ze daarom zo moe was… omdat ze zo haar best deed.

Wanneer ik buiten speelde, struikelde ik wel eens waarbij ik viel, of ik lazerde van mijn fiets en bezeerde me. Als ik een schaafwond had, rende ik naar mama en huilde, zoals kinderen dat doen. Maar mama nam me niet op schoot, blies niet op de wond en vroeg niet of het zeer deed. Ze medicineerde, haalde een ibuprofen en een glas frisdrank. Haar zorg beperkte zich tot een pilletje.

Ook als ik ziek was, werd ze zorgzaam op haar eigen manier. Haar stem werd zacht en vriendelijk. Ze troostte me een beetje, was toegankelijker, volgde nauwgezet de ziektesymptomen en vroeg of ik oké was. Ze deed zelfs boodschappen voor dingen die ik graag at. Ze kookte voor me en gaf me medicatie. Het was alsof ziekte en kwetsuren iets in haar wakker schudden wat anders zelden zichtbaar was. Dit betekende dat ik als kind veel pillen slikte. Een groot deel daarvan was alleen op doktersvoorschrift verkrijgbaar en vervallen. Recepten die voor anderen bestemd waren, en voor heel andere doeleinden. Soms waren ze wel tien of vijftien jaar oud. Toch gaf mijn moeder die medicijnen aan mij. Ze had haar eigen apotheek in de gang, een ladekast vol medicijnen, makkelijk toegankelijk voor kinderen.

Haar obsessie met ziekte maakte me bang. Doordat ze zich zo druk kon maken om kleinigheden en zoveel drama creëerde om niets, werd ik uiteindelijk echt bang voor dokters. Ik weet nog precies hoe negatief ik was over de manier waarop mama omging met ziektes en pillen. Hoe ze ons als kind naar verschillende dokters toe bracht. En hoe ik me verzette tegen al die doktersbezoeken, bloedtesten en vaccinaties in de polikliniek. Het was een nachtmerrie. Ik was letterlijk doodsbang voor ziektes. En ik was bang om dood te gaan.

‘Ik ben niet ziek. Laat me met rust!’ schreeuwde ik dan.

Tegelijkertijd wilde ik aandacht van mama krijgen, ik had haar zorg nodig. Zowel mijn broertjes als mijn zusje en ik snakten ernaar, omdat ze er zo zelden echt voor ons was. Maar als we ziek waren, was ze er. Dat leerden we al vroeg. Daarom veinsden we vaak ziek te zijn. We zeiden dat we misselijk waren, hoofdpijn hadden, of buikpijn. Zo goten we soms water in een emmer en zeiden dan tegen mama dat we hadden overgegeven, of we slikten wat pilletjes uit de gangkast en werden dáárvan ziek. Dan konden we thuis blijven en aandacht krijgen. Maar mama bracht ons dan wel weer naar de dokter. Of ze belde om een ziekenwagen. Zo werd het dagelijkse leven een vicieuze cirkel van talloze doktersbezoeken, diagnoses en medicijnen.

Met vier zieke kinderen trok mama ook de aandacht van de buurt. Het hele dorp wist dat ons gezin het moeilijk had, ze prezen haar om haar moed en zeiden haar dat ze een goede moeder was. Er waren ook mensen die zich zorgen maakten en dachten dat er iets niet pluis was in ons gezin. Maar dat zeiden ze niet hardop.

Zelf vond ik het normaal dat het leven bestond uit dokters en medicijnen, ziekenhuisopnames, lichamelijke onderzoeken, tandartsen en tandbederf, ongezonde voeding en slechte hygiëne… tot aan mijn elfde. Toen begon ik ook te vermoeden dat er iets niet klopte en dat dit alles niet normaal was… althans, niet in andere gezinnen.

4

Ik kreeg mijn eerste mobieltje in hetzelfde jaar dat Jeugdzorg zich met ons gezin kwam bemoeien. Ik werd elf die zomer. De telefoon was een verjaardagsgeschenk van mijn ouders. Het was het eerste dat ze ooit samen voor me kochten, in een poging tot samenwerking en daartoe aangespoord door Jeugdzorg. Het mobieltje was gloednieuw en had een glanzend scherm, was verder roze en bood eindeloze mogelijkheden, die gewoon voor het grijpen lagen. Ik nam het overal mee naartoe en voelde me bijna naakt zonder. Het werd een vriend, mijn enige.

Ik had nog steeds geen sociale vaardigheden en dat trok de aandacht. Ik gedroeg me anders dan andere kinderen, praatte anders en kende geen remmingen. Ik kon er ongepaste dingen uitflappen, grove dingen, soms met een seksuele ondertoon. Omdat ik geen remmingen kende, had ik ook geen grenzen. Dat was ik zo gewend. Thuis zat mama in haar kamerjas voor de televisie en liet zich minachtend uit over kennissen of over bekende gezichten op het scherm.

‘Sakkerloot, wat een idioot, zeg!’ zei ze dan. ‘Ik zou nooit alleen met hem in één ruimte willen verkeren.’

Typisch mama om te zitten klagen over hoe dom mensen waren, over hoe klote ze waren, over dat ze media-aandacht of zendtijd kregen, en ga zo maar door. Ik nam onbewust al die negativiteit van haar over en… mee naar school. Ik bezigde dezelfde taal die mama thuis uitkraamde, en besefte niet dat ik haar manier van doen domweg kopieerde. Maar de andere leerlingen zagen het als mijn andersheid. Daardoor was ik een voor de hand liggend slachtoffer voor pesterij.

Er waren veel voorvallen en ik heb ze niet allemaal onthouden, maar ik zie nog de beelden voor me waar ik moederziel alleen op het schoolplein sta.

‘Je bent zo lelijk dat zelfs een pedo je niet zou betasten!’

Gejouw gevolgd door geschater. De woorden staken me, kwetsten me, maar dat wilde ik niet tonen. In plaats daarvan probeerde ik de aandacht van mezelf af te leiden door anderen te pesten, de allerzwaksten die zich niet verweerden.

‘Je bent zo verdomde lelijk,’ zei ik dan. Niet omdat de leerling in kwestie lelijk was, maar om de aandacht van mijn medeleerlingen naar een ander slachtoffer af te leiden zodat ze mij met rust lieten. Het voelde niet goed, maar ik deed het toch. Het was een puur overlevingsmechanisme. Het gevolg was dat ik steeds minder vrienden overhield.

In de eerste jaren op school had ik nog enkele vriendinnen. Ik bracht vooral veel tijd door met een van de meisjes uit mijn klas. En dan was er nog Marie, die naast ons woonde. Marie was een jaartje jonger dan ik en ze begon in de eerste klas toen ik overging naar de tweede. Zonder die twee zou ik behoorlijk eenzaam zijn geweest. Tot 2005 was ik in de schoolpauzes bij een van hen of bij allebei. In mijn vrije tijd was ik veel bij Marie, vooral omdat we naast elkaar woonden. We waren buiten meestal samen aan het spelen, fietsen, schommelen, touwtjespringen, met de poppen spelen of we zaten in de boomhut achterin in onze tuin. In de zomer gingen we zwemmen in het fjord. In de winter gingen we sleeën en bouwden we sneeuwgrotten. Of we speelden binnen, bij een van ons thuis. Als kind kon ik vriendinnetjes mee naar huis brengen zonder dat ik me hoefde te schamen. Want het leek erop dat mama opknapte als ik bezoek kreeg. Ze toonde belangstelling voor mijn vriendinnetjes, kaapte ze bijna voor mijn neus weg, wilde meespelen of kwam met een ideetje om iets samen te doen, met z’n drietjes. Op vrijdagen, als Marie er was en papa me kwam ophalen, hield mama haar soms tegen als ik naar buiten ging.

‘Kom, je hoeft toch niet te vertrekken, alleen omdat Stine op reis gaat,’ zei mama dan tegen haar, in de hoop dat ze wat langer zou blijven.

Ik denk dat de vriendinnetjes die ik thuis uitnodigde, het leuk vonden dat er geen grenzen waren. Als we frisdrank wilden, kregen we dat. Sterker nog, we mochten zoveel drinken als we wilden.

Mama maakte elke dag eten, maar er was geen verplichting om het op te eten. Als ik liever chocolade wilde, dan kreeg ik dat. Ik leefde op chocolade en chips met dip. Een enkel keertje zaten we als gezin samen aan tafel. Mama aan het hoofd van de tafel, vanwaar ze ons goed kon observeren, gedurig op zoek naar ziektesymptomen.

‘Heb je een eetstoornis?’ vroeg ze als ze vond dat ik te traag at.

‘Je ziet er pips uit!’, ‘Je bent bleekjes!’, ‘Je bent te dik!’, ‘Je bent te mager!’