Honger

KNUT HAMSUN

Honger

ROMAN

Vertaald uit het Noors en van een nawoord voorzien door Adriaan van der Hoeven en Edith Koenders

Illustration
Uitgeverij Oevers
Zaandam 2022

De vertalers ontvingen voor deze uitgave een projectwerkbeurs
van het Nederlands Letterenfonds
Uitgegeven met productiesteun van NORLA

Oorspronkelijke titel Sult

Copyright © Gyldendal Norsk Forlag AS, 1890

Alle rechten voorbehouden

Vertaling © Adriaan van der Hoeven en Edith Koenders

en Uitgeverij Oevers, 2022

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk

Martijn Couwenhoven, Uitgeverij Oevers

Verzorging e-book Coco Bookmedia

NUR 302

ISBN 9789493290068 (Ebook)
www.uitgeverijoevers.nl

EERSTE DEEL

Het was in de tijd dat ik hongerig door Kristiania zwierf, die wonderlijke stad die niemand verlaat zonder erdoor getekend te zijn…

Ik lig op mijn zolderkamer, ik ben wakker en hoor beneden een klok zes keer slaan; het was al behoorlijk licht en de eerste mensen liepen al de trappen op en af. Bij de deur waar mijn kamer was behangen met oude nummers van de krant Morgenbladet, zag ik duidelijk een bericht van de directeur van het Vuurtorenwezen, en iets links daarvan een vette, overdadige advertentie voor vers brood van bakker Fabian Olsen.

Ik had mijn ogen nog niet open of ik vroeg me gewoontegetrouw al af of ik me vandaag ergens op kon verheugen. Ik was de laatste tijd nogal krap bij kas; mijn bezittingen had ik stuk voor stuk naar Ome Jan gebracht, ik was zenuwachtig en prikkelbaar geworden, een paar keer had ik zelfs een hele dag op bed gelegen omdat ik zo duizelig was. Nu en dan wist ik met een beetje geluk bij een krant vijf kronen voor een artikel in de wacht te slepen.

Het werd steeds lichter en ik probeerde de advertenties bij de deur te lezen; ik kon zelfs de dunne, grijnzende letters ‘Lijkwades bij juffrouw Andersen, hoofdingang rechts’ onderscheiden. Dat hield me een hele tijd bezig, pas toen ik de klok beneden acht keer hoorde slaan, stond ik op en kleedde me aan.

Ik deed het raam open en keek naar buiten. Van waar ik stond keek ik uit op een waslijn en een open veld; een eind verderop stond een smeltoven van een afgebrande smidse en waren een paar arbeiders aan het puinruimen. Ik leunde op mijn ellebogen in het raam en staarde naar de lucht. Het beloofde een heldere dag te worden. Het was inmiddels herfst, dat mooie, frisse jaargetijde waarin alles van kleur verandert en vergaat. Het werd al rumoerig op straat en dat lokte me naar buiten; deze lege kamer met zijn vloer die op en neer bewoog bij elke stap die ik zette was als een krakkemikkige, naargeestige doodskist; er zat geen fatsoenlijk slot op de deur en er was geen kachel; ik ging ’s nachts meestal op mijn sokken liggen zodat die ’s morgens een beetje droog waren. Het enige waar ik plezier aan beleefde was een kleine rode schommelstoel waarin ik ’s avonds wegdoezelde en over van alles en nog wat nadacht. Als het hard woei en de deuren beneden openstonden, drongen er allerlei rare, fluitende geluiden binnen door de vloer en de wanden, en in Morgenbladet bij de deur kwamen scheuren zo groot als een hand.

Ik richtte me op en zocht tussen mijn spullen in de hoek bij het bed naar iets eetbaars, maar ik vond niets en liep weer terug naar het raam.

God mag weten, dacht ik, of het eigenlijk nog wel zin heeft een baantje te zoeken! De moed was me in de schoenen gezakt door al die afwijzingen, halve toezeggingen en keiharde nee’s, hoop die gevoed en me dan weer ontnomen werd, nieuwe pogingen die telkens op niets uitliepen. Ten slotte had ik gesolliciteerd naar een betrekking als geldinner, maar ik was te laat gekomen; bovendien had ik de vijftig kronen voor de borgsom niet. Er was altijd wel iets. Ik meldde me ook aan bij het brandweerkorps. We stonden met een man of vijftig in de aankomsthal met de borst vooruit om er sterk en onverschrokken uit te zien. Er liep een functionaris rond om de sollicitanten te inspecteren, hij voelde aan hun armen en stelde ze zo nu en dan een vraag, maar mij liep hij voorbij, hij schudde slechts zijn hoofd en zei dat ik vanwege mijn bril niet geschikt was. Ik ging er opnieuw naartoe, zonder bril, ik stond daar met gefronste wenkbrauwen en een messcherpe blik, maar de man liep me weer voorbij en glimlachte – hij had me zeker herkend. Het ergste van alles was nog dat mijn kleren inmiddels zo versleten waren dat ik me nergens meer als een fatsoenlijk mens kon vertonen.

Wat was het toch gestaag bergafwaarts met me gegaan! Zo berooid als ik uiteindelijk was, ik had niet eens een kam meer of een boek om te lezen voor als ik het niet meer zag zitten. De hele zomer had ik op begraafplaatsen of in de paleistuin Slottsparken artikelen voor kranten zitten schrijven over de meest uiteenlopende zaken, kolom na kolom, rare invallen, fantasieën, wat er maar in mijn onrustige geest opkwam; in mijn wanhoop had ik vaak nogal vergezochte onderwerpen gekozen die me uren werk kostten en die nooit werden geplaatst. Als ik een stuk af had begon ik aan een nieuw en ik liet me zelden uit het veld slaan door het ‘nee’ van de redacteur; ik hield mezelf steeds voor dat het op een dag wel zou lukken. En inderdaad, zo af en toe, als ik geluk had en het zat wat mee, kreeg ik vijf kronen voor een middag werk.

Ik richtte me weer op, liep van het raam naar de lampetkan en sprenkelde een beetje water op de glimmende knieën van mijn broek om ze donkerder te maken zodat ze er nieuwer uitzagen. Toen ik dat gedaan had, stopte ik zoals gewoonlijk papier en potlood in mijn zak en ging op pad. Ik sloop heel zachtjes de trap af zodat mijn hospita mij niet zou horen; ik was al een paar dagen achter met de huur en ik had nu niets meer om mee te betalen.

Het was negen uur. Het geluid van ratelende wagens en stemmen vulde de lucht, een geweldig ochtendkoor vermengd met de voetstappen van de voorbijgangers en het knallen van de zwepen van de koetsiers. Dit lawaaiige verkeer om me heen vrolijkte me direct op en mijn humeur werd steeds beter. Geen haar op mijn hoofd die eraan dacht om gewoon een ochtendwandelingetje in de frisse lucht te maken. Wat had de lucht met mijn longen te maken? Ik was sterk als een beer en kon een wagen met mijn schouder tegenhouden. Een heerlijk, bijzonder gevoel, een gevoel van lichte onverschilligheid had zich van mij meester gemaakt. Ik observeerde de mensen die ik tegenkwam en voorbijliep, ik las de aanplakbiljetten op de muren, ving de blik op die iemand uit een voorbijrijdende paardentram op me wierp, liet elke kleinigheid op me inwerken, al die minieme toevalligheden die mijn pad kruisten en weer verdwenen.

Had je maar wat te eten op zo’n mooie dag! Deze vrolijke ochtend maakte een overweldigende indruk op me, ik raakte in een opperbest humeur en begon van louter plezier te neuriën. Bij een slager stond een vrouw met een mand aan haar arm na te denken over welke worst ze zou kopen; toen ik langs haar liep keek ze naar me. Ze had maar één tand. Nerveus en overgevoelig als ik de laatste dagen was, maakte het gezicht van de vrouw meteen een weerzinwekkende indruk op me; de lange gele tand zag er uit als een kleine vinger die uit haar onderkaak oprees en haar blik was nog vol worst toen ze die op me richtte. Ik verloor op slag mijn eetlust en voelde me misselijk worden. Toen ik bij de overdekte markthal kwam, liep ik door naar de fontein om wat water te drinken; ik keek omhoog – de klok op de toren van de Domkerk Vår Frelsers gaf tien uur aan.

Ik dwaalde wat door de stad zonder me ook maar ergens druk om te maken, bleef zo maar op een hoek staan, ging een zijstraat in zonder dat ik daar iets te zoeken had. Ik liep op deze vrolijke ochtend gewoon mijn neus achterna, dobberde zorgeloos mee op de stroom van andere gelukkige mensen; de lucht was leeg en licht en er viel geen schaduw over mijn ziel.

Al tien minuten lang liep er een oude, manke man voor me uit. Hij had een bundeltje in zijn hand en liep met zijn hele lichaam, spande zich uit alle macht in om sneller vooruit te komen. Ik hoorde hoe hij hijgde van inspanning en ik bedacht opeens dat ik zijn bundeltje zou kunnen dragen; maar ik deed geen poging hem in te halen. Verderop in de straat Grensen kwam ik Hans Pauli tegen die me groette en haastig doorliep. Waarom had hij zo’n haast? Ik was helemaal niet van plan hem om geld te vragen, ik wilde hem bovendien bij de eerste de beste gelegenheid een deken teruggeven die ik een paar weken geleden van hem had geleend. Als ik mijn leven eenmaal weer op orde had, wilde ik niemand een deken schuldig zijn; misschien zou ik vandaag al aan een artikel beginnen over de misdaden van de toekomst of over de vrije wil, of waarover dan ook, iets lezenswaardig waar ik ten minste tien kronen voor zou krijgen… En met dit artikel in gedachten voelde ik meteen de drang om direct aan de slag te gaan en te putten uit de overvloed aan ideeën die in mij opwelden; ik zou een geschikt plekje in de paleistuin Slottsparken zoeken en niet rusten voordat ik ermee klaar was.

De oude mankepoot voor me maakte nog steeds dezelfde schokkerige bewegingen. Dat die gebrekkige man de hele tijd voor me uit liep ging me uiteindelijk irriteren. Er leek geen einde te komen aan zijn voettocht; misschien had hij besloten naar precies dezelfde plek te gaan als ik en zou ik de hele weg tegen hem aan moeten kijken. In mijn opwinding leek het me of hij bij iedere zijstraat even inhield en afwachtte welke kant ik zou uitgaan, waarop hij zijn bundel hoog de lucht in zwaaide en zich tot het uiterste inspande om mij voor te blijven. Ik kijk naar dit zwoegende wezen en voel een steeds grotere verbittering jegens hem; ik merkte dat hij langzaamaan mijn goede humeur bedierf en tegelijk die mooie, zuivere ochtend met zijn lelijkheid bezoedelde. Hij was net een groot strompelend insect dat uit alle macht een plaats in de wereld wilde veroveren en de stoep voor zich alleen wilde hebben. Toen we bovenaan de heuvel waren gekomen vond ik het welletjes, ik bleef voor een etalage staan in de hoop hem kwijt te raken. Toen ik na enkele minuten verder liep was de man er nog steeds, ook hij was waarschijnlijk blijven staan. Zonder na te denken zette ik woedend een stap of drie vier, haalde hem in en sloeg hem op de schouder.

Hij bleef meteen staan. We keken elkaar strak aan.

Een schelling voor een beetje melk! zei hij ten slotte en hield zijn hoofd scheef.

Daar had hij mij mooi te pakken! Ik voelde in mijn zakken en zei:

Voor melk hè. Hm. Het zijn krappe tijden en ik weet niet hoe hard u het nodig hebt.

Sinds gisteren in Drammen heb ik niets meer gegeten, zei de man; ik heb geen øre en ik heb ook nog geen werk gevonden.

Bent u handarbeider?

Ja, ik ben stikker.

Wat?

Stikker. Ik kan trouwens ook schoenen naaien.

Dat verandert de zaak, zei ik. Als u even een paar minuten wacht, dan haal ik wat geld voor u, een paar øre.

Ik liep zo snel mogelijk de Pilestredet af waar ik ergens op de eerste verdieping een pandjesbaas wist zitten; ik was er overigens nog nooit geweest. Toen ik bij de poort aankwam, trok ik snel mijn vest uit, rolde het op en stak het onder mijn arm; daarna liep ik de trap op en klopte aan bij de lommerd. Ik maakte een buiging en wierp het vest op de toonbank.

Anderhalve kroon, zei de man.

Al goed, antwoordde ik. Het is dat-ie me te krap is geworden, anders zou ik hem nooit wegdoen.

Ik kreeg het geld en het reçu en liep terug. Het was eigenlijk een uitstekend idee van dat vest; ik zou nog wat geld overhouden voor een rijkelijk ontbijt en tegen de avond zou ik mijn artikel over misdaden van de toekomst af hebben. Het leven zag er meteen een stuk zonniger uit, vond ik en ik haastte me terug naar de man om zo snel mogelijk van hem af te zijn.

Alstublieft! zei ik tegen hem. Ik ben blij dat u zich eerst tot mij hebt gewend.

De man pakte het geld aan en bekeek me van top tot teen. Waarom stond hij zo naar mij te staren? Ik had de indruk dat hij vooral de knieën van mijn broek bestudeerde en zijn onbeschaamdheid ging me tegenstaan. Meende dat stuk ongeluk dat ik echt zo arm was als ik eruitzag? Was ik niet al zo goed als begonnen met het schrijven van een artikel dat me tien kronen zou opleveren? Ik was in het geheel niet bang voor de toekomst, ik had veel ijzers in het vuur. Wat ging het zo’n wildvreemde kerel aan dat ik hem op zo’n stralende dag een grijpstuiver gaf. Zijn blik ergerde me en ik besloot hem op zijn nummer te zetten voor ik hem liet voor wat hij was. Ik rechtte mijn rug en zei:

Beste man, u heeft de slechte gewoonte ontwikkeld om naar de knieën van iemand te staren die u een kroon geeft.

Hij leunde met zijn hoofd achterover tegen de muur en sperde zijn mond open. In zijn simpele brein gingen wat radertjes draaien, hij dacht zeker dat ik hem in de maling nam en wilde mij het geld teruggeven.

Ik stampte op de grond en bezwoer hem het geld te houden. Dacht hij soms dat ik al die moeite voor niks had willen doen? Uiteindelijk was ik hem die kroon misschien wel schuldig, ik vergat mijn oude schulden niet gauw, hij stond tegenover een rechtschapen man, zo eerlijk als goud. Kortom, het geld was van hem… geen dank, het was me een genoegen. Tot ziens.

Ik liep door. Eindelijk was ik verlost van deze kreupele plaaggeest en kon ik ongestoord verder. Ik liep de Pilestredet weer door en bleef voor een kruidenier staan. De etalage lag vol etenswaar en ik besloot naar binnen te gaan en iets voor onderweg te kopen.

Een stuk kaas en een witbrood! zei ik en wierp mijn halve kroon op de toonbank.

Kaas en brood voor al het geld? vroeg de vrouw ironisch zonder me aan te kijken.

Voor die vijftig øre, ja, antwoordde ik onverstoorbaar.

Ik kreeg wat ik gevraagd had, zei uiterst hoffelijk goedemorgen tegen de oude dikke vrouw en liep spoorslags de heuvel op het park in. Ik vond een bankje waar ik alleen kon zitten en begon te schransen. Het deed me goed; het was lang geleden dat ik zo’n overvloedige maaltijd had gehad en ik voelde al snel dezelfde voldane rust over me komen als na een flinke huilbui. Ik kreeg weer goede moed; het was me niet meer genoeg een artikel te schrijven over zoiets eenvoudigs en gewoons als misdaden van de toekomst, wat bovendien iedereen met wat fantasie en oog voor geschiedenis zou kunnen; ik voelde me in staat tot een grotere inspanning, ik was in de stemming om moeilijkheden te overwinnen en ik besloot om een verhandeling in drie delen te schrijven over de filosofische kennis. Dat zou me natuurlijk de kans geven fijntjes af te rekenen met een paar van Kants sofismen... Toen ik mijn schrijfgerei tevoorschijn wilde halen om te beginnen, ontdekte ik dat ik geen potlood meer had, ik had het bij de lommerd laten liggen, mijn potlood zat nog in mijn vestzak.

Mijn God, alles leek me vandaag ook tegen te zitten! Ik vloekte een paar keer, stond op en liep kris kras door het park. Het was heel stil overal; verderop bij het Prieel van de Koningin duwden een paar kindermeisjes hun kinderwagens voort, verder was er geen mens te bekennen. Ik was verbitterd en liep als een razende voor mijn bank heen en weer. Wat liep alles toch op een rare manier mis! Een artikel in drie delen liep op niets uit vanwege het simpele feit dat ik geen potlood van tien øre bij me had! Als ik nu eens naar de Pilestredet terugliep om mijn potlood te halen? Dan zou ik nog tijd genoeg hebben om een flink stuk af te krijgen, voordat het park volstroomde met de wandelaars. Er hing ook zoveel af van deze verhandeling over de filosofische kennis, misschien wel het geluk van heel wat mensen, wie zou het zeggen. Ik zei tegen mezelf dat het enorm nuttig zou kunnen zijn voor veel jonge mensen. Bij nader inzien zou ik me toch niet vergrijpen aan Kant; dat kon ik best vermijden, wat de kwestie van tijd en ruimte betrof, daar kon ik wel een onopvallende draai aan geven; maar voor Renan kon ik niet instaan, die oude predikant Renan… Hoe dan ook moest ik een artikel van een bepaald aantal kolommen schrijven. De achterstallige huur en de veelzeggende blik van mijn hospita als ik haar ’s morgens op de trap tegenkwam kwelden me de hele dag door, soms zelfs op vrolijke momenten als ik verder helemaal geen sombere gedachten had. Dat moest maar eens afgelopen zijn. Ik liep snel het park uit om bij de pandjesbaas mijn potlood te gaan halen.

Aan de voet van de heuvel haalde ik twee dames in. In het voorbijgaan raakte ik per ongeluk even de mouw aan van een van hen, ik keek op, ze had een vol, enigszins bleek gezicht. Ze bloost ineens en wordt wonderlijk mooi, ik weet niet waardoor, misschien door een woord dat ze opvangt van een voorbijganger, misschien gewoon door een heimelijke gedachte van haarzelf. Of komt het doordat ik haar mouw heb aangeraakt? Haar hoge boezem golft een paar keer heftig op en neer en ze klemt haar hand stevig om haar parasol. Wat was er toch ineens met haar?

Ik bleef staan en liet haar weer passeren, op dat moment kon ik niet verder lopen, het was allemaal zo zonderling. Ik was geprikkeld, kwaad op mezelf door die kwestie met het potlood en verhit door alles wat ik op een lege maag had genuttigd. Opeens krijg ik een dwaze inval, ik voel me gegrepen door een vreemd verlangen deze dame bang te maken, haar te volgen en haar op een of andere manier te schofferen. Ik haal haar weer in, draai me na een paar meter plotseling om en kijk naar haar om haar eens goed op te nemen. Ik kijk haar recht in de ogen en verzin ter plekke een naam die ik nooit eerder heb gehoord, een naam met een slepende, nerveuze klank: Ylajali. Als ze dichtbij genoeg is, recht ik mijn rug en zeg met nadruk:

U hebt uw boek laten vallen, juffrouw.

Ik kon mijn hart horen bonzen toen ik dat zei.

Mijn boek? vraagt ze aan haar metgezellin. En ze loopt door.

Mijn boosaardigheid nam toe en ik liep achter haar aan. Ik was mij er op dat moment volledig van bewust dat ik een flauwe grap uithaalde, zonder dat ik er iets tegen kon doen; mijn verwarde toestand ging met me op de loop en daardoor kreeg ik de belachelijkste ingevingen die ik stuk voor stuk volgde. Hoe ik mezelf ook voorhield dat ik me idioot gedroeg, het haalde niets uit, achter de rug van de dame trok ik de stomste grimassen en ik hoestte een paar keer overdreven luid terwijl ik haar voorbijliep. Vervolgens bleef ik haar langzaam lopend steeds een paar passen voor, terwijl ik haar ogen in mijn rug voelde en ik onwillekeurig van schaamte ineenkromp omdat ik haar zo tot last was. Gaandeweg kreeg ik de eigenaardige sensatie heel ver weg te zijn, elders, ik had het vage gevoel dat niet ik maar iemand anders hier met gebogen hoofd over de stoep liep.

Enkele minuten later komt de dame bij Pascha’s boekwinkel, waar ik al bij de eerste etalage sta en als ze me voorbijloopt, doe ik een stap naar voren en zeg nog een keer:

U hebt uw boek laten vallen, juffrouw.

Hè, welk boek? zegt ze geschrokken. Begrijp jij over welk boek hij het heeft

Ze blijft staan. Haar verwarring vervult me met een duivels plezier, de radeloosheid in haar ogen brengt me in verrukking. Ze weet niet wat ze aan moet met die wanhopige opmerking van me; ze heeft helemaal geen boek bij zich, nog geen bladzijde van een boek en toch voelt ze in haar zakken, kijkt een paar maal naar haar handen, draait haar hoofd om en speurt de straat af, ze pijnigt haar tere hersentjes om erachter te komen over welk boek ik het toch heb. Haar gezicht verschiet van kleur, wisselt voortdurend van uitdrukking, en ze haalt hoorbaar adem; zelfs de knopen op haar jurk lijken me aan te staren als een rij verschrikte ogen.

Let maar niet op hem, zegt haar metgezellin en trekt haar aan haar arm mee. Hij is dronken. Zie je niet dat die man dronken is!

Hoe vervreemd van mezelf ik op dat moment ook was, hoe makkelijk ik ook ten prooi viel aan onzichtbare krachten, niets van wat er om me heen gebeurde ontsnapte aan mijn aandacht. Een grote bruine hond rende schuin de straat over naar het park Lunden en verder naar Tivoli; het dier had een dunne halsband van nieuwzilver om. Op de eerste verdieping verderop in de straat ging een raam open en een meid met opgestroopte mouwen leunde naar buiten en begon de ramen aan de buitenkant te lappen. Niets ontging me, ik was helder en alert, en alsof ik opeens baadde in het licht, stroomde alles met een stralende helderheid op me toe. De dames voor me hadden beiden een blauwe vogelveer op hun hoedje en een Schots sjaaltje om hun hals. Het waren vast zussen, bedacht ik.

Ze gingen een andere kant op en bleven voor Cislers muziekwinkel staan praten. Ik bleef ook staan. Vervolgens liepen ze terug, namen dezelfde weg als ze gekomen waren, passeerden mij opnieuw, sloegen de hoek om van de Universitetsgaten en liepen door naar het St. Olavs Plass. Ik volgde ze de hele tijd op de voet, zo dichtbij als ik maar durfde. Ze draaiden zich één keer om met een half bange, half nieuwsgierige blik en ik zag geen wrevel op hun gezichten en geen gefronste wenkbrauwen. Dat ze mijn pesterijen zo duldden, maakte dat ik me diep schaamde en ik sloeg mijn ogen neer. Ik wilde ze niet langer lastigvallen, ik wilde ze uit pure dankbaarheid volgen met mijn blik, ze niet uit het oog verliezen tot ze ergens naar binnen zouden gaan en uit zicht verdwijnen.

Voor nummer 2, een groot huis van vier verdiepingen, draaiden ze zich nog een keer om en stapten vervolgens naar binnen. Ik leunde tegen een lantaarnpaal bij de fontein en luisterde naar hun voetstappen op de trap; die stierven weg op de eerste verdieping. Ik doe een stap naar voren en kijk omhoog naar het huis. Dan gebeurt er iets raars, hoog boven me bewegen de gordijnen, kort daarop gaat er een raam open, een hoofd steekt naar buiten en twee merkwaardig kijkende ogen rusten op me. Ylajali! zei ik gedempt en voelde dat ik bloosde. Waarom riep ze niet om hulp? Waarom stootte ze geen bloempot om zodat ik die op mijn kop zou krijgen of waarom stuurde ze niet iemand naar beneden om me weg te jagen? We kijken elkaar in de ogen zonder ons te bewegen; dat duurt een minuut; gedachten flitsen heen en weer tussen het raam en de straat en er wordt geen woord gezegd. Ze draait zich om, ik voel een schokje, een trilling in mijn ziel; ik zie een schouder wegdraaien, een rug in de kamer verdwijnen. Dit trage weglopen bij het raam, deze nadrukkelijke beweging van de schouder, het was alsof ze naar me knikte; mijn bloed vernam deze subtiele groet en ik voelde me op slag ongelooflijk blij. Toen draaide ik me om en liep de straat uit.

Ik durfde niet om te kijken en wist niet of ze weer naar het raam was gekomen; hoe meer ik me dat afvroeg des te onrustiger en nerveuzer ik werd. Vermoedelijk stond ze op dit moment nauwlettend al mijn bewegingen gade te slaan en het was ronduit ondraaglijk om me zo van achteren bespied te weten. Ik probeerde me zo goed ik kon een houding te geven en liep door; er gingen scheuten door mijn benen en mijn pas werd onzeker juist omdat ik mijn best deed zo elegant mogelijk te lopen. Om kalm en onverschillig te lijken, zwaaide ik maar wat met mijn armen, spuwde op straat en stak mijn neus in de wind, maar het mocht niet baten. Ik voelde nog steeds die ogen in mijn rug prikken en de koude rillingen liepen me over het lijf. Ten slotte zocht ik mijn toevlucht in een zijstraat en vandaar liep ik naar de Pilestredet om mijn potlood te halen.

Het kostte me geen moeite om het terug te krijgen. De man bracht me mijn vest zelf en zei dat ik meteen alle zakken maar moest doorzoeken; ik vond ook nog een paar lommerdbriefjes die ik bij me stak en ik bedankte de vriendelijke man voor zijn welwillendheid. Ik vond hem steeds sympathieker worden en op dat moment was me er veel aan gelegen om een goede indruk op de beste man te maken. Ik liep naar de deur en vervolgens terug naar de toonbank alsof ik iets vergeten had. Ik vond dat ik hem een verklaring schuldig was, dat ik iets moest uitleggen en begon te neuriën om zijn aandacht te trekken. Toen pakte ik mijn potlood en hield het omhoog.

Ik zou het niet in mijn hoofd halen, zei ik, om een heel eind te lopen voor een simpel potloodje, maar dit is een ander geval, een speciaal geval. Het potlood mocht er misschien doodnormaal uitzien, maar dankzij dit potlood was ik wie ik was in de wereld, had ik zo gezegd mijn plaats in het leven gevonden…

Ik zweeg. De man kwam helemaal naar de toonbank toe.

O ja? zei hij en hij keek me nieuwsgierig aan.

Met dit potlood, ging ik onverschrokken door, had ik een verhandeling in drie delen geschreven over filosofische kennis. Had hij er niet van gehoord?

De man meende dat hij de naam, de titel wel eens had gehoord.

Ja, zei ik, dat heb ik geschreven! Dus het verbaasde hem vast niet dat ik dit stompje potlood terug wilde hebben; het was van te grote waarde, het was bijna als een kind voor me. Overigens was ik hem oprecht dankbaar voor zijn hulp en ik zou hem niet vergeten – nee, nee, ik zou hem zeker niet vergeten; een man een man een woord een woord, zo zat ik nu eenmaal in elkaar en hij verdiende het. Goedendag.

Ik liep naar de deur met een air alsof ik iemand een hoge positie kon bezorgen. De sympathieke pandjesbaas boog twee keer voor me terwijl ik wegliep en ik draaide me nog een keer om en zei hem gedag.

Op de trap kwam ik een vrouw tegen met een reistas in de hand. Ze drukte zich angstig tegen de muur om plaats voor me te maken aangezien ik zo gewichtig deed en onwillekeurig stak ik mijn hand in mijn zak om haar iets te geven; toen ik niets vond, voelde ik me ongemakkelijk en met gebogen hoofd liep ik langs haar heen.

Kort daarop hoorde ik dat ook zij bij het pandjeshuis aanklopte; de deur was voorzien van een ijzeren traliewerk en ik herkende meteen het rammelende geluid dat weerklonk als iemand er met zijn knokkel tegenaan tikte.

De zon stond hoog aan de hemel, het was rond twaalf uur. De stad kwam in de benen, het was zo’n beetje flaneertijd en een stroom van groetende en lachende mensen golfde door de Karl Johan Gate. Ik drukte mijn ellebogen tegen mijn lichaam, maakte me klein en schoot ongemerkt langs een paar bekenden die zich op een hoek bij de Universiteit hadden geposteerd om voorbijgangers gade te slaan. Ik liep het pad omhoog de Slottsbakken op en liet mijn gedachten de vrije loop.

De mensen die ik tegenkwam, ach, lichtjes wiegend met hun opgewekte hoofden gingen ze als door een balzaal dansend door het leven. In geen enkel oog zag ik verdriet, op geen enkele schouder drukte een last, van deze blije mensen leek niemand een sombere gedachte te hebben of ook maar door iets kleins gekweld te worden. Daar liep ik dan tussen deze mensen, jong en pas ontloken, en ik was al vergeten hoe geluk eruitzag! Ik koesterde deze gedachte en vond dat me groot onrecht was aangedaan. Waarom waren de afgelopen maanden toch zo opmerkelijk zwaar voor me geweest? Van mijn opgewekte aard was niets meer over en ik werd overal op de vreemdste manieren op de proef gesteld. Ik kon nog niet alleen op een bankje gaan zitten of ook maar ergens een stap zetten of ik werd overvallen door onbenullige pietluttigheden en armzalige beuzelarijen die mijn verbeelding op hol deden slaan en me volkomen uit het lood sloegen. Een hond die langs me heen schoot, een gele roos in het knoopsgat van een heer konden mijn gedachten zozeer prikkelen dat ik er lange tijd door in beslag werd genomen. Wat was er met me aan de hand? Had Gods vinger naar me gewezen? Waarom juist naar mij? Waarom niet naar een man in Zuid-Amerika, om maar iets te noemen? Hoe meer ik erover nadacht, hoe onbegrijpelijker het me leek dat uitgerekend ik als proefkonijn voor de grillen van Gods genade moest dienen. Het was een nogal vreemde gang van zaken om de halve mensheid over te slaan en bij mij uit te komen: Pascha van het antiquariaat en Hennechen van de stoombootmaatschappij waren er toch ook nog.

Onder het lopen bleef ik erover doordenken en ik kon de kwestie maar niet van me afzetten, ik kwam op allerlei zeer zwaarwegende argumenten tegen Gods willekeur om mij te laten boeten voor de schuld van iedereen. Zelfs nadat ik een bankje had gevonden en was gaan zitten, bleef deze vraag me bezighouden, waardoor ik niet in staat was aan andere dingen te denken. Ik kon duidelijk merken dat vanaf die dag in mei waarop het geluk zich tegen mij was gaan keren, ik steeds zwakker was geworden, net of ik niet meer bij machte was mezelf de kant op te sturen die ik uit wilde; een zwerm beestjes was in me binnengedrongen en had me uitgehold. Wat als God domweg van plan was mij volledig te vernietigen? Ik stond op en liep voor het bankje heen en weer.

Heel mijn wezen verkeerde op dat moment in opperste staat van pijn; zelfs mijn armen deden zeer en het was al bijna ondragelijk ze gewoon maar wat te laten hangen. Mijn laatste zware maaltijd was ook niet goed gevallen, mijn buik zat te vol en ik liep opgewonden heen en weer zonder op te kijken; de mensen die me passeerden gleden als schimmen langs me heen. Ten slotte werd mijn bankje ingenomen door twee heren die een sigaar opstaken en luid begonnen te converseren; ik werd kwaad en wilde ze aanspreken, maar draaide me om en liep naar de andere kant van het park waar ik een ander bankje vond. Ik ging zitten.

De gedachte aan God nam opnieuw bezit van me. Ik vond het hoogst onverantwoordelijk van hem dat, elke keer dat ik naar een baantje solliciteerde, hij er zich mee bemoeide en de boel verpestte, terwijl ik om niet meer vroeg dan wat dagelijks brood. Ik had duidelijk gevoeld hoe het net was of mijn hersenen langzaam uit mijn hoofd vloeiden en mij leeg achterlieten als ik te lang achter elkaar honger had geleden. Mijn hoofd werd licht en afwezig, ik voelde niet langer het gewicht ervan op mijn schouders en ik had de indruk dat mijn ogen te wijd opengesperd waren als ik naar iemand keek.

Aan dit alles dacht ik op dat bankje en ik voelde me steeds bitterder worden tegenover God met zijn aanhoudende kwellingen. Mocht hij denken dat hij me nader tot hem bracht en een beter mens van me maakte door me te pijnigen en me tegenslag op tegenslag te bezorgen, dan had hij het mis, dat kon ik hem wel vertellen. Bijna huilend van trots keek ik op naar de hemel en in gedachten zei ik hem dit, voor eens en altijd.

Flarden van wat ik als kind geleerd had schoten me te binnen, ik hoorde de tale Kanaäns in mijn oren, sprak zachtjes in mezelf en hield spottend mijn hoofd schuin. Waarom zou ik me zorgen maken over wat ik te eten en te drinken zou krijgen en waarin ik deze armzalige madenzak, oftewel mijn aardse lichaam, moest hullen? Had mijn hemelse Vader niet voor me gezorgd als voor de vogelen des hemels en mij zijn genade getoond door naar zijn nietige dienaar te wijzen? God had zijn vinger in mijn zenuwstelsel gestoken en behoedzaam en nauw merkbaar de verbindingen wat verstoord. En nu had God zijn vinger weer teruggetrokken en kijk, er waren wat vezels en tere worteldraadjes van mijn zenuwen aan die vinger blijven zitten. En zijn vinger, die Gods vinger was, had een gapend gat achtergelaten en wonden in mijn hersenen waar zijn vinger was geweest. Maar nadat God me met de vinger van zijn hand had aangeraakt, liet hij me met rust en raakte hij me verder niet meer aan en liet hij mij geen kwaad geschieden. Maar hij liet me met rust en hij liet me achter met dit gapende gat. En God, die de Heer is tot in de eeuwigheid, liet me geen kwaad geschieden.

De wind droeg flarden muziek vanuit het park Studenterlunden naar me toe, het moest dus al over tweeën zijn. Ik haalde mijn papieren uit mijn zak om te zien of ik wat kon schrijven en tegelijk viel mijn couponboekje voor de kapper eruit. Ik sloeg het open en telde de briefjes, het waren er nog zes. Godzijdank! zei ik onwillekeurig; ik kon nog een paar weken geschoren worden en er netjes uitzien! Mijn humeur werd op slag beter toen ik in het bezit van dit kleinood bleek. Ik streek de briefjes zorgvuldig glad en stopte het boekje weer in mijn zak.

Maar schrijven kon ik niet. Na een paar regels schoot me al niets meer te binnen; ik moest aan andere dingen denken en kon me er niet werkelijk toe zetten. Niets ontsnapte aan mijn aandacht, ik werd overal door afgeleid, allemaal nieuwe indrukken. Vliegen en mugjes gingen op het papier zitten en verstoorden me; ik probeerde ze weg te blazen, blies steeds harder maar zonder resultaat. De beestjes buigen naar achteren, maken zich zwaar en zetten zich schrap zodat hun dunne pootjes krommen. Ze zijn niet van hun plaats te krijgen. Ze vinden iets om zich aan vast te haken, zetten hun hakken tegen een komma of een oneffenheid in het papier en blijven onbeweeglijk staan tot ze het zelf tijd vinden om te gaan.

Deze monstertjes hielden me een poosje bezig en ik sloeg mijn benen over elkaar en nam de tijd om ze te observeren. Ineens waaien er vanuit het park een paar luide schelle klarinettonen mijn kant op en raak ik weer van mijn à propos. Mismoedig omdat ik geen artikel had kunnen schrijven, stopte ik de papieren weer in mijn zak en leunde achterover op het bankje. Op dat moment is mijn hoofd zo helder dat ik zonder moe te worden de mooiste gedachten kan denken. Terwijl ik in deze houding zit, laat ik mijn ogen over mijn borst en benen gaan en het valt me op dat mijn voet bij elke hartslag een stukje opwipt. Ik kom half overeind en kijk naar mijn voeten en op dat moment word ik overspoeld door een fantastisch en vreemd gevoel dat ik nooit eerder heb gehad; een heerlijk, wonderlijk schokje gaat door mijn zenuwen alsof er lichtflitsen doorheen schieten. Toen ik naar mijn schoenen keek, was het alsof ik een oude bekende tegenkwam of een afgerukt lichaamsdeel van mezelf had teruggekregen; een gevoel van herkenning golft door me heen, mijn ogen vullen zich met tranen en mijn schoenen ervaar ik als een zachte suizende toon die op me af komt. Zwakheid! zei ik scherp tegen mezelf en ik balde mijn vuisten en zei: zwakheid. Ik bespotte mezelf om deze belachelijke gevoelens, stak bij mijn volle bewustzijn de draak met mezelf; ik sprak mezelf vermanend toe en kneep mijn ogen stijf dicht om mijn tranen tegen te houden. Ik bestudeer mijn schoenen alsof ik ze nooit eerder heb gezien, hun uiterlijk, hun mimiek bij het bewegen van mijn voeten, hun vorm en hun versleten bovenkanten en ik ontdek dat hun rimpels en witte naden ze een bepaalde uitdrukking geven, een fysionomie. Iets van mijn eigen wezen was overgegaan in deze schoenen, ik had het gevoel dat ze naar mijn ik ademden, een ademend deel van mezelf waren…

Ik gaf me een hele poos over aan deze sensaties, misschien wel een uur. Een oud mannetje ging aan het andere eind van mijn bank zitten; terwijl hij dat deed, zuchtte hij een paar keer diep en zei: Ja ja ja ja ja ja ja ja ja ja, zo dan!