De kwestie van de grilligheid van de verloren tijd

Eerder verschenen werk van Rune Christiansen bij Oevers:

Fanny en het mysterie in het treurende bos (roman, 2019)

De eenzaamheid in het leven van Lydia Erneman (roman, 2020)

RUNE CHRISTIANSEN

De kwestie van
de grilligheid
van de verloren tijd

ROMAN

Vertaald uit het Noors door

Sofie Maertens & Michiel Vanhee

Deze vertaling kwam tot stand met steun van

Literatuur Vlaanderen en NORLA

Oorspronkelijke titel Saken med den tapte tidens innfall

Forlaget Oktober AS, 2021 © Rune Christiansen

Uitgegeven met toestemming van Oslo Literary Agency

Foto Rune Christiansen © Baard Henriksen

Nederlandse vertaling © Sofie Maertens,

Michiel Vanhee en Uitgeverij Oevers, 2022

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk

Martijn Couwenhoven, Uitgeverij Oevers

Verzorging e-book Coco Bookmedia

NUR 302

Paperback ISBN 9789492068842

E-book ISBN 9789493290082

www.uitgeverijoevers.nl

Toen draaide ze zich om om te doen wat van haar werd verwacht, en stapte vervolgens haar echte leven weer in.

Patrick White

De Blauwe Luitenant

Het was in de tijd dat haar moeders bewustzijn langzaam wegebde. Norma zag het heel duidelijk. Er stond een verwrongen droefheid op haar gezicht, en telkens als ze naar haar woorden moest zoeken, trok ze zich zwijgend en onbeholpen terug. Het was een langzaam en sober verval. Zo verliet haar moeder de wereld, want zo verliet haar moeder zichzelf. Maar wat probeerde ze te zeggen toen ze in de kas stond met een fles citroenlimonade waarmee ze de potplanten water wilde geven? Naar het schijnt was koolzuur goed voor de planten, en ook voor hun dunne, verstrengelde wortels. Haar moeder mompelde dat ze bepaalde dingen die elk kind met z’n ogen dicht deed, niet meer kon. En bovendien roken de meubels in huis naar een of andere zoetige lak, en daar kreeg ze barstende hoofdpijn van. Ze keek Norma aan meta een van die mysterieuze glimlachen van haar. Maar het gaat goed met me, zei ze. Dat moest Norma weten. En ze herinnerde zich het allerbelangrijkste. Ze zei haar naam: Edith. Ze luisterde naar haar naam. Ik heb nooit mijn best gedaan om beleefd te zijn, zei ze. Ik ben sentimenteel en overspannen nu, misschien hysterisch, in elk geval niet helemaal toerekeningsvatbaar. Maar het stelt me gerust dat ik zo zal zijn tot ik doodga.

En ze ging dood. Eindelijk stak ze over naar de overzijde. In een van de heldere maar vluchtige momenten voor haar dood zei ze dat het einde naderen was zoals je tenen in een meertje steken om de temperatuur te voelen en dan snel je voet terugtrekken omdat het water te koud is.

En daar in de kas vroeg ze, uit het niets, of Norma niet iets wilde meedelen, ze gebruikte dat woord, meedelen, om het even wat, over het theater bijvoorbeeld. Daar was ze benieuwd naar. Had Norma een mooie rol op dit moment? Norma merkte dat haar moeder haar best deed om aanwezig te zijn. Haar moeder stak haar hoofd naar voren en keek haar met half dichtgeknepen ogen aan, alsof ze zich ervan wilde vergewissen dat het werkelijk haar dochter was die voor haar stond. En toen Norma zei dat ze haar maar al te graag iets wilde vertellen, vervloog haar moeders moedeloosheid, het was alsof haar bitterheid met een schakelaar werd uitgezet, en haar angstige blik kwam tot rust. Wilde haar moeder iets horen over de Blauwe Luitenant? Haar moeder knikte en pakte Norma’s handen. Alleen mocht Norma niet zichzelf corrigeren, zei ze. Norma mocht niet zijn zoals haar vader. Dat vond Norma vreemd gezegd, maar ze beloofde om, voor de schijn, zichzelf niet te corrigeren. Kom, zei haar moeder, dan gaan we een plekje zoeken in de schaduw van het kleine naaldbosje. Het naaldbosje dat niet bestond. Ze bleven in de warme, vochtige kas staan. Norma streek het haar uit haar gezicht en begon te vertellen over haar rol als Mitsou. Colettes heldin was vierentwintig, zelf was ze zesendertig, alleen al daarin schuilde een compliment, een compliment dat ze niet zonder enige zelfironie in ontvangst had genomen. De regisseur had haar aan het werk gezien als het Melkmeisje in Strindbergs Spooksonate en had zich achteraf geïnformeerd. Zonder dat ze het stuk had gelezen, had ze de rol aanvaard. En hoewel de handeling in Mitsou, dat zich afspeelde in Parijs tijdens de Eerste Wereldoorlog, zowel verouderd als lichtvoetig leek, kwam er toch iets donkerders en meer onbeschermds naar boven dat haar raakte. Misschien had het ook iets te maken met haar wankele huwelijk met Jonathan, maar telkens als ze het manuscript herlas, leek er een steeds diepere betekenis naar buiten te sijpelen, iets waarin ze zichzelf herkende. Ik werd helemaal verblind, zei Norma. Kon haar moeder dit begrijpen? Haar moeder knikte, lang. Bijna alsof ze beefde. En naarmate de repetities vorderden, vertelde Norma, voelde ze dat ze over steeds meer nieuwe ervaringen en inzichten ging beschikken. En ja, het stuk had een zekere lichtheid. Wist haar moeder bijvoorbeeld dat de naam Mitsou niet Perzisch of poëtisch was, maar een afgekorte samenstelling van twee bedrijfsnamen? Minoteries Italo-Tarbaises en Scieries Orléanaises Unifiées. Colettes verhaal had iets etherisch en bijna surrealistisch, maar tijdens een podiumrepetitie, midden in een van de luchtige dialogen, kreeg datgene wat aanvankelijk heel triviaal leek ineens heel veel betekenis. En terwijl ze daar op het podium stond, omringd door de andere acteurs en met de regisseur tussen hen in dravend en gesticulerend, merkte Norma dat het beeld van loopgraven, modder en prikkeldraad de fluwelen gordijnen, de Parijse salons en de elegante uniformen verhulde. Toen de Blauwe Luitenant afscheid nam, drong het tot haar door. De Blauwe Luitenant. Hij was zo leuk. Hij stond daar, zijn handen stevig op haar schouders, zijn stem diep en doordringend: ‘Wij soldaten glijden gewoon voorbij,’ zei hij. ‘En al op onze weg hiervandaan, sturen we een vaarwel, en tot ziens, misschien.’ Haar moeder glimlachte enthousiast. Wat fijn dat Norma zich de tekst woord voor woord herinnerde. Norma lachte. Bijna had ze zich voorovergebogen en hem gekust, vertelde ze.

Ineens sloeg haar moeder zich voor het hoofd en sloot ze haar ogen. Ze duwde haar duim en wijsvinger tegen haar neusbrug. Norma wist niet wat er in haar omging. Ze vroeg of het te druk was met al dat gepraat over het theater en Colettes stuk. Helemaal niet, zei haar moeder, ze was gewoon iets vergeten. Ze vond het juist heel prettig om naar Norma te luisteren. Ze vroeg haar dochter ermee door te gaan. En Norma ging door: Niet veel later, toen ze alleen op het podium stond en een brief voorlas die Mitsou aan de luitenant had geschreven, kraakte haar stem. ‘Is het heel gevaarlijk om ’s nachts de wacht te houden?’ en ‘Hebt U behoefte aan nutteloze prullen?’ Ze was zo overweldigd geweest dat ze, om haar verlegenheid te verbergen, zich wegdraaide en grote slokken water naar binnen goot van een flesje dat op de grond stond en waarvan ze niet wist of het wel het hare was.

Opnieuw werd Norma onderbroken. Deze keer begon haar moeder de plantenbakken op de oude grenen tafel te verschuiven. Het is tijd dat het achter de rug is, zei ze. Toen gooide ze een bloempot omver, die op de stenen vloer smakte. Ze hurkte neer in een vergeefse poging de scherven en de aarde met haar handen op te rapen. Norma hielp haar. Haar moeder richtte zich op, verontschuldigde zich en sloeg zich weer voor het hoofd. En die meubels in huis, zei ze, die zijn zo lelijk, ze stinken echt naar lak. Met een kinderlijke dorst dronk ze van de citroenlimonade waarmee ze de bloemen water had willen geven. Norma pakte de fles van haar af toen het erop leek dat ook die op de vloer zou belanden.

Waar wilde haar moeder het liefste zijn? vroeg Norma zich af. Al was het woord ‘wilde’ natuurlijk verkeerd. Ofwel zat haar moeder vast in de werkelijke wereld, ofwel was de valse weerspiegeling van haar geheugen werkzaam in haar. Misschien bevond haar moeder zich in een heimelijke maar nakende helderheid, bedacht Norma. Dat was een hoopvolle en tegelijk absurde gedachte. Waarschijnlijk was haar moeder zich eindelijk aan het overgeven aan het scherpe geritsel van de dood.

Twee maanden later maakte ze een heel korte zeereis

Dat sommige dagen opgingen in verraderlijke haast, dat ze geen gemoedsrust noch adempauze boden, daar was Norma altijd rustig onder gebleven. Al sinds haar studie, en vooral sinds haar aanstelling bij het theater, had ze een overvolle agenda gehad, vaak waren de werkuren niet voldoende en moest ze haar toevlucht nemen tot de avonden, het werd laat, maar daar had ze nooit echt moeite mee gehad. Maar tijdens het ontbijt, dat uit niet meer bestond dan een kop extra sterke koffie, sloeg de slaperigheid opeens toe, zoals een angst onverwachts bij een reiziger kan toeslaan. Het zat haar niet mee. Zij en Jonathan waren onlangs uit elkaar gegaan. Terwijl Jonathan erg overtuigd was geweest van de beslissing, had Norma de breuk slechts met de nodige twijfel aanvaard.

Nu was ze in een pension aan de kust. Ze zat aan het tafeltje bij het raam in de kleine ontbijtkamer, wachtend op de veerboot die haar naar het eiland zou brengen, naar haar vader. Naar Torsten. Ze sprak hem altijd aan met zijn naam. Ze hadden elkaar niet meer gezien sinds de begrafenis van haar moeder. Toen woonde hij nog in de stad, en Norma was bij hem op bezoek geweest met haar dochter, Edith. Edith, genoemd naar haar grootmoeder. In Torstens flat had het vol gasten gezeten. Er was geen ruimte geweest om te praten. Behalve een paar gesprekken aan de telefoon, meestal over praktische zaken, hadden ze sindsdien geen contact meer gehad. Nadat hij na een lange carrière aan de universiteit onlangs met pensioen was gegaan, had Torsten het zomerhuisje dat hij ooit van zijn ouders had geërfd, omgebouwd tot een woonhuis. En pas een paar weken geleden had hij eindelijk zijn flat verkocht en was hij naar het eiland verhuisd. Norma was er al sinds haar twintigste niet meer geweest. Niet omdat de plek haar niet beviel, zeker niet, ze had juist heel goede herinneringen aan de vakanties daar midden in de open zee. Maar toen haar ouders scheidden toen Norma ergens midden twintig was, was alles op z’n kop komen te staan en was de tijd om verklaarbare en onverklaarbare redenen voorbijgegaan zonder dat zich een gelegenheid had voorgedaan.

Ze herinnerde zich de eerste vakantie die ze er hadden doorgebracht. Ze was pas zes. Een huis, een oude villa bijna. Vroeger was het huis wellicht lang een soort pachthoeve geweest, een boerderij met rechthoekige, omheinde weilanden en percelen met fruitbomen en weelderige bessenstruiken. Ooit had het bewerkte grondstuk een elegant geheel gevormd van verzorgde ranken, een rijke oogst en bloei, maar ze herinnerde zich die zomer: de gewassen waren allang overgelaten aan weer en wind, de veldjes lagen braak, in de bedden groeide alleen onkruid en achtergelaten aardappelloof, en de iepen die het grondstuk omgaven, leken alleen schaduw te werpen, terwijl in het verleden de zon mooi door de takken was gedrongen.

Maar haar vader was ervan overtuigd dat hij, desnoods op eigen houtje, het huis weer in een goede staat kon krijgen. En toen haar moeder en Norma eindelijk de opknapbeurt kwamen attesteren, kwam hij hen ophalen aan de kade. Norma herinnerde zich dat hij de straat overrende bij de tabakswinkel, ze herinnerde zich dat hij een wijde, blauwe ribfluwelen broek aan had vol verfvlekken, maar dat zijn T-shirt maagdelijk wit was. Haar moeder zwaaide. Haar vader stak zijn hand op. De Briar-pijp bengelde uit zijn mondhoek toen hij hen omhelsde. En als coulisse voor dit tafereel: het groepje dicht opeengepakte houten huisjes, als slaperige zeedieren op de uitgestrekte heuvelflank.

Vanaf het raam van de ontbijtkamer waar ze zat te wachten, keek Norma uit op een troosteloos park. Een kromgebogen oudje liep er rond met een waterkan. De vrouw deed haar denken aan haar moeder. Daar loopt moeder, dacht Norma, en de vermoeidheid maakte zich van haar meester en hield haar nog steeds in haar greep toen ze niet veel later aan boord van de veerboot stapte. Ze wilde ergens gaan zitten, maar er was geen geschikte plaats tussen de vele mensen. Ze ging op het voordek staan. Ze wilde Edith bellen om te horen of het goed ging bij Jonathan, bij haar vader, maar ze werd meteen afgeleid door het zonlicht dat de witgeschilderde reling schaduwspijlen op het dek liet werpen. De lucht trilde tussen de spijlen. Als treurige gevoelens waren ze, de onrustige glimpen in de golven. Natuurlijk ging het goed met Edith. Ze genoot van de tijd bij haar vader.

Zelfs de kleinste dingen trokken Norma’s aandacht: de wimpels die wapperden in de wind, de glans op de wand van de kapiteinshut, het ijsjespapiertje dat iemand nonchalant achter de kist met reddingsvesten had gestopt. En hoewel de tocht maar een klein halfuurtje duurde, werd ze ongeduldig. Misschien kwam het door de warmte. Midden mei was het al drukkend warm geworden, en nu, in juni, was het nog nauwelijks uit te houden. In het pension, toen ze iets over zessen wakker was geworden, had de thermometer twintig graden aangegeven. Ze had geen hap door haar keel gekregen, had nergens zin in, wat vreemd was voor haar. Ze was het gewend om vroeg op te staan, kreeg altijd wel iets binnen, desnoods gewoon een kapje met boter of in de haast een appel.

Op het wiegende dek van de veerboot voelde haar lichaam hol aan. Ze hield haar hand boven haar ogen tegen de zon. Haar vingers roken naar metaal, alsof ze zich zonder het te beseffen ergens had gesneden en bloedde. Maar ze vond nergens een snee of een wond. Het was haar huid die naar ijzer rook, een zoetige geur. Het kwam vast van de reling, ja, dat moest het zijn. Bij sommige lasverbindingen had de roest zich door de verf gevreten, en nu sijpelde die naar buiten, bruin en verontrustend.

Een klein jongetje staarde haar aan. Hij hield zich vast aan de arm van zijn moeder, hing eraan met zijn hele gewicht. Norma knikte hem toe, maar hij vertrok geen spier. De moeder probeerde de riem van haar schoudertas aan te passen, maar dat leek niet al te best te lukken met slechts één vrije hand. De jongen zwierde als een aapje aan haar arm. Ten slotte gaf de moeder het op. Ze trok hem naar zich toe. Waar was hij mee bezig? De jongen was duidelijk van slag toen hij besefte dat er een verklaring van hem werd geëist. Maar de irritatie van de moeder was van korte duur. Zodra ze de riem had aangepast, aaide ze hem over zijn bol, en keerde hij Norma de rug toe.

Eindelijk, na de overtocht met rustige deining, naderde de veerboot de haven, de propellers sloegen in het water, dat begon te schuimen, het vaartuig minderde vaart, en de boeg botste zachtjes tegen de autobanden die dicht tegen elkaar langs de rand van de aanlegsteiger hingen.

Nauwelijks was Norma aan land gegaan of een man met een paarse trolley botste tegen haar aan. Hij draaide zich om maar verontschuldigde zich niet, integendeel, hij wierp Norma gewoon een kwade blik toe. Ze wuifde hem weg. Niet erg, hoor, zei ze, waarop hij zijn schouders ophaalde en verder de straat over liep.

Norma had met haar vader afgesproken dat ze zou staan wachten voor de krantenkiosk bij de kade. Daar zou ze worden opgehaald door een rode Lancia. Hij had het zo geformuleerd: Ze zou worden opgehaald door een rode Lancia. Hij was niet meer zo in vorm als vroeger, legde hij uit, dus hij kon haar niet zelf komen halen. Maar hij keek ernaar uit haar terug te zien, het was alweer veel te lang geleden. Waarom was dat zo? Hij vroeg het haar rechtuit. We leven zo gescheiden van elkaar, zei hij. Norma had niets gezegd. Wat moest ze zeggen? Haar woorden waren als luchtbellen in een droombeeld. Al die dingen die nooit tijd kregen om waar te worden.

De rode auto was nergens te zien. Ze keek op haar horloge. Moest ze nog wat geduld hebben, of moest ze even bellen en luisteren wat er aan de hand was? Ze besloot het nog een paar minuten te geven.

Terwijl ze daar stond te wachten landde een sprinkhaan op haar schoen. Ze bukte zich om hem te bestuderen. En alsof ze iets voelde, nog steeds in die gebogen houding, richtte ze haar blik omhoog. Boven op de heuvel achter de bebouwing, het schilderachtige groepje huisjes, ontwaarde ze een ruiter. Want het was toch een ruiter, of niet? Ze richtte zich op en tuurde naar de silhouet, probeerde erachter te komen of het een echt beeld was of slechts een luchtspiegeling. Jawel, het was een ruiter. Een ruiter onder de kruin van een scheve boom. Als een koolzwart schimmenspel daar boven op de heuvelrug.

Wie was de gemaskerde ruiter?

En toen kwam haar vader haar toch halen. De stoffige Volvo stopte half op het trottoir, en het zijraampje gleed naar beneden. Norma stak haar hand op. Torsten duwde de deur open en stapte uit. Hij kuste haar op haar beide wangen, gooide haar tas op de achterbank. Was dat alles aan bagage? Als een gedienstige knecht liep hij haastig om de auto heen en opende het portier aan de passagierskant. Het beklemmende gevoel was veel sneller opzij geveegd dan Norma had durven hopen. Torsten leek bepaald opgewekt, en hij bewoog zich als een jonge man.

Eenmaal in de auto bleven ze naar elkaar zitten kijken, eerst zonder een woord te zeggen, daarna legde Torsten eindelijk zijn hand op Norma’s schouder en vroeg of alles goed was met haar en met Edith. En het theater, gebeurde daar momenteel iets interessants? Norma vertelde dat Edith bij Jonathan was, en in het theater waren ze net klaar met de opvoeringen van Colettes Mitsou, en ze had ook een aanvraag gekregen uit Zweden om mee te spelen in A Room for One’s Own. Torsten knikte goedkeurend, of ironisch, Norma twijfelde. Virginia Woolf, zei hij. Had Nathalie Sarraute niet beweerd dat Virginia Woolf naïef was? Of had ze het woord ‘kinderachtig’ gebruikt? Hoe dan ook, Sarraute had Woolfs beoordelingsvermogen in twijfel getrokken, maar wel op een aardige en respectvolle manier. Norma vertelde dat ze had bedankt voor de rol. Ik denk trouwens dat Sarraute het woord ‘goedgelovig’ gebruikte, ging Torsten enigszins belerend verder, en dat is natuurlijk iets helemaal anders. Het is haast mooi om zo’n hoopvol vertrouwen te hebben in de roman zoals Woolf had. Norma bedacht dat haar vader nog altijd dezelfde was. Hij argumenteerde vanuit een schijnbaar onbetwistbare conclusie, om uiteindelijk langs allerlei omwegen tot een heel ander, nogal pragmatisch besluit te komen. Als kind, toen ze nog dichter bij hem stond, had Norma vaak met haar kin in haar hand naar hem zitten staren terwijl hij van die bochten maakte van iets concreets naar iets vaags. Hij was een man die met evenveel overtuiging kon nuanceren als iets onomstotelijks constateerde.

Ze vroeg haar vader of hij ziek was. Nee, hij was niet ziek. Hij was in goede gezondheid. Waarom vroeg ze dat? Norma herinnerde hem aan wat hij had gezegd aan de telefoon, dat hij haar niet kon ophalen omdat hij niet in vorm was. O ja, dat was gewoon om praktische redenen, zei hij. En bovendien moest de buurvrouw nog naar de stad en had ze aangeboden om gelijk ook Norma op te halen. Maar dat deed er nu allemaal niet toe, zei hij.

Noemden ze dat groepje huizen bij de kleine kaai echt ‘de stad’? vroeg Norma. Daarop begon Torsten meteen te vertellen dat er mensen op het eiland waren die slechts een paar keer per jaar naar het vasteland voeren. Om te kerstshoppen of als ze naar het ziekenhuis moesten. Het eiland was hun wereld, en de kaai hun stad.