Ik herinner me

JOE BRAINARD

Ik herinner me

Vertaald uit het Engels door Johannes Jonkers

Met een voorwoord van Paul Auster

Herdrukt uit Collected Writings of Joe Brainard, onder redactie van Ron Padgett (Library of America, 2012)

I Remember copyright © 2012 The Estate of Joe Brainard

Inleiding copyright © 2012 Paul Auster

Herdrukt in overeenstemming met Library of America, www.loa.org. Alle rechten voorbehouden

Vertaling © Johannes Jonkers en Uitgeverij Oevers, 2022

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk

Martijn Couwenhoven, Uitgeverij Oevers

Verzorging e-book Coco Bookmedia

NUR 302

Paperback ISBN 9789492068880

E-book ISBN 9789493290099

www.uitgeverijoevers.nl

VOORWOORD

Ik kan me niet herinneren hoe vaak ik I Remember heb gelezen. Ik ontdekte het boek in 1975 kort nadat het was uitgekomen, en in de tussenliggende drieënhalve decennia ben ik er om de paar jaar naar teruggekeerd, misschien in totaal zeven of acht keer. De tekst is niet lang (slechts 138 pagina’s in de oorspronkelijke uitgave), maar ondanks dit veelvuldige herlezen heb ik, telkens wanneer ik Joe Brainards kleine meesterwerk opnieuw opensla, de eigenaardige gewaarwording dat ik het voor het eerst onder ogen krijg. Behalve een paar onuitwisbare passages zijn bijna alle herinneringen die op de bladzijden van I Remember zijn vastgelegd uit mijn eigen herinnering verdwenen. Er zijn eenvoudigweg te veel details om langere tijd vast te houden, er is te veel leven gestouwd in Brainards verschuivende, wervelende collage van herinneringen om door één persoon in zijn geheel onthouden te kunnen worden, en dus herken ik weliswaar veel aantekeningen op het moment dat ik ze begin te herlezen, maar herken ik veel andere niet. Het boek blijft nieuw, vreemd en verrassend – want I Remember is, zo klein als het is, onuitputtelijk, een van die zeldzame boeken waar je nooit op uitgekeken raakt.

Als productief beeldend kunstenaar en incidenteel schrijver stuitte Brainard in de zomer van 1969 op de simpele maar ingenieuze compositiemethode van I Remember. Hij was net zevenentwintig, maar voor zijn leeftijd zeer ontwikkeld en kundig, een vroegrijpe jongenskunstenaar die al als leerling van de basisschool in Tulsa, Oklahoma, zijn werk exposeerde en prijzen won, en vóór zijn twintigste op de Lower East Side van Manhattan belandde. In 1969 was hij een veteraan in de kunstscene van New York, bekend van meerdere eenmanstentoonstellingen en talrijke groepstentoonstellingen, coverontwerpen voor tientallen kleine literaire tijdschriften en poëziebundels, toneeldecors voor theaterstukken van LeRoi Jones en Frank O’Hara, en ook stripverhalen (de meeste daarvan hilarisch) in samenwerking met een lange lijst van bevriende dichters. Hij maakte collages, grote en kleine assemblages, tekeningen en olieverfschilderijen – zijn productie was gevarieerd en onophoudelijk –, en daarnaast vond hij ook nog tijd om te schrijven. Vóór de wonderbaarlijke doorbraak in 1969 had Brainard gedichten, dagboeken en korte prozastukken gepubliceerd in een aantal literaire tijdschriften die verbonden waren met de New York School, en had hij al een onverwisselbare eigen stijl ontwikkeld: charmant, grillig, zonder pretenties, vaak ongrammaticaal en transparant. Die kwaliteiten zijn allemaal aanwezig in I Remember, maar nu had hij bijna bij toeval een ordeningsprincipe ontdekt, en het schrijven neemt een hoge vlucht naar een totaal ander register.

Met karakteristieke nonchalance en scherpzinnigheid beschreef Brainard die zomer in een brief aan de dichteres Anne Waldman de opwinding die hij voelde toen hij aan zijn nieuwe project werkte: ‘Ik ben de laatste tijd helemaal in de wolken over een stuk met de titel I Remember dat ik nog steeds aan het schrijven ben. Ik voel me net als God die de Bijbel schrijft. Ik bedoel, ik heb het gevoel dat ik het niet echt schrijf, maar dat het omwille van mij wordt geschreven. Ik heb ook het gevoel dat het net zo goed over iedereen gaat als over mij. En dat bevalt me. Ik bedoel, ik heb het gevoel dat ik iedereen ben. En dat is een fijn gevoel. Het zal niet zo blijven. Maar ik geniet ervan zolang het kan.’

Ik herinner me... Het lijkt nu zo voor de hand liggend, zo vanzelfsprekend, zo fundamenteel en zelfs oeroud – alsof deze toverformule al bekend is sinds de uitvinding van de geschreven taal. Schrijf de woorden Ik herinner me op, wacht enkele ogenblikken, geef je geest de gelegenheid zich open te stellen, en onvermijdelijk zúl je je ook herinneren, en wel met een helderheid en een gedetailleerdheid die je zal verbazen. Deze oefening wordt tegenwoordig bij elke schrijfcursus gebruikt, of die nu voor kinderen is, voor studenten aan de universiteit of voor hoogbejaarden, en het resultaat is telkens weer dat lang vergeten bijzonderheden van geleefde ervaring naar boven komen. Zoals Siri Hustvedt schreef in haar recente boek The Shaking Woman or a History of My Nerves: ‘Joe Brainard vond een herinneringsmachine uit.’*

Maar zodra je die machine uitgevonden hebt, hoe gebruik je hem dan? Hoe tem je de herinneringen die door je heen gaan stromen tot een kunstwerk, tot een boek dat ook anderen dan jouzelf iets zegt? Sinds 1975 hebben velen hun eigen versie van I Remember geschreven, maar niemand is in de buurt gekomen van de sprankeling van Brainards origineel, dat boven het zuiver particuliere en persoonlijke uitstijgt en een werk wordt dat over iedereen gaat – op dezelfde manier waarop alle grote romans over iedereen gaan. Het komt me voor dat Brainards prestatie het product is van verscheidene krachten die gelijktijdig werkzaam zijn in het boek: de hypnotische kracht van bezwering; de beknoptheid van het proza; de moed van de auteur om dingen over zichzelf te onthullen (vaak seksueel) die de meesten van ons te gênant zouden vinden om erin op te nemen; het schildersoog voor detail; het verteltalent; de tegenzin om over andere mensen te oordelen; de innerlijke alertheid; het gebrek aan zelfmedelijden; de modulaties van toon, variërend van botte bewering tot uitvoerige vluchten van de verbeelding; en dan, bovenal (het bevredigendste van alles), de complexe muzikale structuur van het boek als geheel.

Met muziek bedoel ik contrapunt, fuga en herhaling, de vervlechting van verschillende stemmen door de bijna vijftienhonderd aantekeningen van het boek heen. Een thema wordt even opgepakt, dan losgelaten, dan weer opgepakt, op dezelfde manier waarop een hoorn enkele ogenblikken in een orkestraal stuk zou kunnen klinken, om vervolgens plaats te maken voor een viool, die op zijn beurt plaatsmaakt voor een cello, en dan, inmiddels bijna vergeten, komt de hoorn plotseling terug. I Remember is een concert voor meerdere instrumenten, en onder de diverse strijkers en houtblazers die Brainard gebruikt in zijn vrij bewegende, voortdurend veranderende compositie bevinden zich de volgende:

- Familie (ruim zeventig aantekeningen), zoals: ‘Ik herinner me mijn vader in een tutu. Als een ballerina in een variétéshow in de kerk’; ‘Ik herinner me de tijd dat “vader” te formeel leek, en papa ondenkbaar was, en pa te quasi-ongedwongen. Maar omdat het in mijn ogen het minste van drie kwaden was, koos ik voor quasi-ongedwongen’; ‘Ik herinner me de enige keer dat ik mijn moeder zag huilen. Ik zat abrikozentaart te eten.’

- Eten (honderd aantekeningen), waaronder boterhammen met boter en suiker, zout op watermeloen, snoep in bioscoopzalen, en herhaalde toespelingen op ijs, zoals: ‘Ik herinner me hoe lekker een glas water kan smaken na een schaaltje ijs.’

- Kleren (ruwweg negentig aantekeningen), waaronder chique roze overhemden, dophoedjes en dikke stropdassen met vissen erop. (Brainards vroegste ambitie was modeontwerper te worden.)

- Films, filmsterren, tv en popmuziek (ruim honderd aantekeningen), waaronder verwijzingen naar Perry Como, Liberace, Hopalong Cassidy, Dinah Shore, Tab Hunter, Marilyn Monroe (diverse keren), Montgomery Clift, Elvis Presley, Judy Garland, Jane Russell, Lana Turner, de Lone Ranger, en een heleboel anderen. ‘Ik herinner me dat de benen van Betty Grable verzekerd waren voor een miljoen dollar’; ‘Ik herinner me geruchten over wat Marlon Brando moest doen om zijn eerste filmrol te krijgen’; ‘Ik herinner me de zéér dunne taille van Gina Lollobrigada in Trapeze.’

- School en kerk (ruwweg honderd aantekeningen), zoals: ‘Ik herinner me hoe graag ik op de middelbare school mooi en populair wilde zijn’; ‘Ik herinner me een geschiedenisleraar die er steeds mee dreigde uit het raam te springen als we niet stil werden. (Eerste verdieping.)’; ‘Ik herinner me de klok van drie uur tot halfvier’; ‘Ik herinner me dat ik twee jaar lang spiekte bij Spaans door de vertalingen van woorden er dunnetjes met potlood bij te schrijven.’

- Het Lichaam (meer dan honderd aantekeningen), variërend van intieme persoonlijke bekentenissen: ‘Ik herinner me dat ik mijn pik en ballen ooit bekeek en ze ronduit weerzinwekkend vond’, tot observaties over anderen: ‘Ik herinner me een hele grote jongen die Teddy heette en hoe harig de benen van zijn moeder waren. (Lange zwarte haren, platgedrukt onder nylons.)’

- Dromen, Dagdromen en Fantasieën (ruim zeventig aantekeningen), die vaak betrekking hebben op seks (‘Ik herinner me seksuele fantasieën waarin ik het met een vreemde deed in het bos’) maar net zo vaak niet, zoals: ‘Ik herinner me dagdromen waarin ik een zanger was die helemaal in z’n eentje op een groot podium stond zonder decor, alleen één schijnwerper op me gericht, en dat ik met alles wat ik in me had zong en mijn publiek tot tranen van liefde en genegenheid roerde.’

- Vakanties (vijftig aantekeningen), met name rond kerst, Thanksgiving, Pasen, Halloween en de nationale feestdag op 4 juli. ‘Ik herinner me hoe leeg de eerste kerstdag was na het uitpakken van de cadeautjes.’

- Voorwerpen en producten (meer dan honderd aantekeningen), waaronder lampen van drijfhout, klikkralen, bonenzak-asbakken, paarlemoeren plastic toiletbrillen, met siersteentjes ingelegde flessenopeners, kammen van het merk Ace, rolschaatssleutels, Aspergum-kauwgom, gedeukte pingpongballetjes en mini-bijbels. ‘Ik herinner me de eerste balpennen. Ze haperden en lieten kleine inktballetjes achter die zich op de punt verzamelden.’

- Seks (ruim vijftig aantekeningen), met nauwkeurige beschrijvingen van het eerste heteroseksuele gerotzooi op de middelbare school: ‘Ik herinner me de eerste keer dat ik werd afgetrokken (had het nog niet voor mezelf ontdekt). Ik wist niet wat ze probeerde te doen en dus lag ik daar maar als een zombie en werkte helemaal niet mee’; latere homoseksuele ervaringen en glimpen van de homowereld: ‘Ik herinner me dat ik het niet kon uitstaan van mezelf dat ik jongens die ik vast wel kon oppikken niet oppikte, uit angst om afgewezen te worden’; en meer algemene (vaak aandoenlijke) opmerkingen: ‘Ik herinner me de eerste seksuele ervaringen en knikkende knieën. Ik weet zeker dat de seks nu veel beter is, maar toch mis ik knikkende knieën.’

- Grappen en Gangbare Uitdrukkingen (ruim veertig aantekeningen), waaronder lugubere grappen, Mary Anne-grappen: ‘Ik herinner me “Mammie, mammie, ik hou niet van m’n broertje”. “Hou je mond, Mary Anne, en eet wat ik je voorzet!”’; grappen over handelsreizigers, en uitdrukkingen als ‘om het maar eens origineel uit te drukken’, ‘See you later, alligator’, ‘Omdat ik het zeg’ en ‘Ik herinner me “Boem!” als kindjes vallen.’

- Vrienden en Kennissen (ruim negentig aantekeningen), die doorgaans de vorm aannemen van kleine vertellingen en over het algemeen langer zijn dan de andere gedeelten van het boek. Een voorbeeld: ‘Ik herinner me de bridgelerares van mijn ouders. Ze was heel dik en heel potteus (kortgeknipt haar) en ze was een kettingrookster. Ze ging er prat op dat ze geen lucifers bij zich hoefde te hebben. Ze stak elke nieuwe sigaret met de oude aan. Ze woonde in een huisje achter een restaurant en is heel oud geworden.’ Nog een voorbeeld: ‘Ik herinner me Anne Kepler. Ze speelde fluit. Ik herinner me haar rechte schouders. Ik herinner me haar grote ogen. Haar licht gekromde neus. En haar volle lippen. Ik herinner me een olieverfschilderij dat ik heb gemaakt van haar op haar fluit. Een paar jaar geleden is ze omgekomen bij een brand terwijl ze een fluitconcert gaf in een kindertehuis in Brooklyn. Alle kinderen werden gered. Ze had iets van wit marmer over zich.’

- Autobiografische Fragmenten (twintig aantekeningen): een minder nadrukkelijk thema dan de andere door Brainard onderzochte onderwerpen, maar essentieel voor ons begrip van zijn project, zijn leven. We zien hem voor het eerst in New York aankomen, we horen over zijn stotteren en verlegenheid, we zijn getuige van zijn eerste ontmoeting met de dichter Frank O’Hara, worden ingelicht over zijn armoede en behoeftigheid tijdens een vroeg verblijf in Boston (‘Ik herinner me in Dayton, Ohio, de kunstmarkt in het park, waar ze me al mijn naakte zelfportretten lieten weghalen’), krijgen een volledig verslag van zijn keuring voor militaire dienst en dat hij afgekeurd werd nadat hij verklaard had homoseksueel te zijn (hoewel hij op dat moment nog maagd was), en worden deelgenoot gemaakt van zijn zelftwijfel als kunstenaar, die zeker een rol heeft gespeeld in zijn besluit om te stoppen met het exposeren van zijn werk tijdens de laatste vijftien jaar van zijn leven, zoals in zijn laconieke maar schrijnende aantekening: ‘Ik herinner me dat ik dacht dat ik een groot kunstenaar was.’

- Inzichten en Bekentenissen (veertig aantekeningen), de meeste daarvan over Brainards innerlijke leven en karakter, zijn overweldigende verlegenheid (‘Ik herinner me dat ik nooit huilde in het bijzijn van andere mensen’; ‘Ik herinner me dat ik het gênant vond om mijn neus te snuiten in het openbaar’), zijn onhandigheid in sociale situaties (‘Ik herinner me, op feestjes, dat je alles tegen iemand hebt gezegd wat je kunt bedenken – en daar sta je dan met zijn tweeën’), en, hier en daar, momenten van bijna verblindende emotionele helderheid: ‘Ik herinner me dat het leven toen even serieus was als nu’, wat de belangrijkste zin van het boek zou kunnen zijn, de reden waarom de vijftienhonderd fragmenten van I Remember uiteindelijk samenhangen en een degelijk en geïntegreerd werk vormen.

- Mijmeringen (ruim dertig aantekeningen), die de diverse losse gedachten volgen die het bewustzijn in en uit vliegen, de verbijstering en perplexiteit van iemand die de wereld probeert te begrijpen, de bizarre vragen die alle mensen zichzelf uiteindelijk op enig moment stellen: ‘Ik herinner me dat ik niet begreep waarom mensen aan de andere kant van de wereld er niet vanaf vielen’; ‘Ik herinner me dat ik me afvroeg of meisjes ook scheten lieten’; ‘Ik herinner me dat ik me afvroeg hoe duiven “het doen”’; ‘Ik herinner me dat ik ooit dacht dat het misschien doodzonde was om je pis door te trekken. Ik herinner me dat ik dacht dat pis vast wel ergens goed voor was en dat als je maar kon ontdekken waar het goed voor was, je een fortuin kon verdienen.’

Dat zijn de diverse thema’s en draden die het geheel van I Remember vormen. Een van de vele verdiensten van het boek is dat het met grote concentratie blijft stilstaan bij de zinnelijke details van het lichamelijke leven (hoe het voelt om je haar te laten knippen in een kapperszaak, hoe het voelt om ‘heel snel om je eigen as [te] draaien tot je niet meer op je benen kunt staan’, om voor het eerst water in je maag te horen klotsen en te denken dat je misschien een tumor hebt), dat het de banale en triviale details van het Amerikaanse landschap van de jaren veertig, vijftig en zestig liefdevol vastlegt en ons een portret biedt van een specifieke man – de bescheiden, zich wegcijferende jonge Joe Brainard. Het wordt op zo’n precieze en ongeremde manier weergegeven dat wij als lezers onvermijdelijk onze eigen levens in het zijne geportretteerd zien. De herinneringen blijven op ons af komen, niet aflatend en zonder pauze, de ene na de andere, zonder restricties wat betreft chronologie en plaats. Het ene moment zijn we in New York, het volgende moment zijn we in Tulsa of Boston, een herinnering van twintig jaar geleden staat zij aan zij met een herinnering van vorige week, en hoe verder we in de tekst vorderen, hoe meer resonantie elke verwoording teweegbrengt. Zoals Brainard zelf begreep toen hij I Remember schreef: het is waarlijk een boek dat iedereen toebehoort.

Het is ook interessant om te bekijken wat Brainards boek níét bevat, alles wat de meesten van ons waarschijnlijk geneigd zijn erin te stoppen als wij onze eigen versie van I Remember zouden gaan schrijven. Geen herinneringen aan ruzies met broertjes en zusjes, geen herinneringen aan wreedheid en fysiek geweld, geen woede-uitbarstingen, geen drang om rekeningen te vereffenen, geen bitterheid. Behalve vluchtige verwijzingen naar de moord op Kennedy, ‘Korea’ (tussen aanhalingstekens) en de slogan ‘I Like Ike’ van de presidentscampagnes van Eisenhower, zijn er geen herinneringen aan politieke, openbare of nationale gebeurtenissen. Mondriaan, Picasso en Van Gogh worden allemaal genoemd, maar er is niets over Brainards ontwikkeling als beeldend kunstenaar, en behalve het feit dat hij alle romans van Dostojevski in Boston heeft gelezen, zijn er geen herinneringen aan de ontdekking van het werk van andere schrijvers, ook al was Brainard een hartstochtelijk lezer van fictie. Geen verdriet, geen woede, en heel weinig tranen. Slechts één aantekening (‘Ik herinner me dat ik in een pikdonkere nacht in een depressieve bui vol drama mijn bril vanaf de veerboot van Staten Island in de oceaan gooide’) laat iets doorschemeren van emotioneel lijden of diepe innerlijke beroering. Brainards boek werd precies op het moment geschreven dat het Amerikaanse literaire landschap gedomineerd werd door de zogeheten bekentenispoëzie. Sylvia Plath, Anne Sexton en John Berryman (alle drie pleegden zelfmoord) waren in zwang, en de hoogdravende gemoedsuitstorting was een aanvaardbare, zelfs geprezen vorm van poëtisch discours geworden. Brainard doet bekentenissen, maar is niet hoogdravend, en de mythologisering van het verhaal van zijn eigen leven interesseert hem niet. Hij verleidt ons met zijn zachtmoedigheid, zijn gebrek aan opgeblazenheid, zijn onwankelbare belangstelling voor alles wat de wereld hem biedt. Hij begint en eindigt klein, maar de cumulatieve kracht van zoveel kleine, verfijnd weergegeven observaties maakt dit boek tot iets groots, iets wat in mijn ogen een blijvend deel van de Amerikaanse literatuur zal worden.

***

Vóór I Remember, na I Remember, en zelfs tijdens I Remember (dat in vier afzonderlijke stadia tussen 1969 en 1973 werd geschreven), waren er, en zijn er, de enkele honderden pagina’s van Joe Brainards andere teksten. Dit werk overspant drie decennia (van de vroege jaren zestig tot de vroege jaren negentig) en valt min of meer evenwichtig verdeeld in drie categorieën: korte teksten (fictie, non-fictie, gedichten) en dagboeken of logboeken (Brainard gebruikte de termen door elkaar). De korte stukken zijn over het algemeen grappig – vaak hilarisch grappig. De dagboeken zijn vlakker en introspectiever, maar ook niet zonder vlagen van grappigheid. Brainard is als schrijver niet in een hokje te stoppen, maar er zijn momenten waarop zijn groteske verzinsels doen denken aan enkele van de meer absurde stunten van oudere Amerikaanse humoristen, in het bijzonder Ring Lardner en S.J. Perelman. Hoe verschillend ze in veel opzichten ook zijn, alle drie delen ze een liefde voor onzin, voor parodie en pastiche, voor onsamenhangende verhalen, en benaderen ze het komische afwisselend op een rauwe en een onderkoelde manier. In het geval van Brainard zou je ook de invloed van dada en surrealisme kunnen noemen, maar dan gefilterd door de scherts en ironie van de dichters van de New York School, en verder zo nu en dan een kleine hommage aan Gertrude Stein, zoals in zijn verrukkelijke passage uit een vroeg ‘verhaal’ met de titel ‘May Dye’: ‘vogelveren breken bleek tamelijk makkelijk en uiterst vermakelijk en we vermaakten ons met vermakelijke dingen op de meest vermakelijke manier waarop je je met vermakelijke dingen kunt vermaken.’

Van de exuberante dolle pret van ‘Back in Tulsa Again’ tot het oneerbiedige en opwekkende ‘People of the World: Relax!’ (‘Rustig aan en rook veel/ Maak op de wc zoveel lawaai als je wilt/ Andere mensen zullen je horen maar dat geeft niet/ Mensen op deze wereld: ONTSPAN JE!’) tot de onnozele briljantheid van het uit één zin bestaande ‘No Story’ (‘Ik hoop dat u er evenveel van heeft genoten dit verhaal niet te lezen als ik ervan genoten heb het niet te schrijven’), ontwapent Brainard ons met het schijnbaar nonchalante, spontane karakter van zijn werk en zijn koppige weigering om de heilige huisjes van gewichtigheid te respecteren. We moeten niet vergeten dat hij heel jong was toen de wildste stukken uit deze bundel werden geschreven – hij was nog steeds in de twintig –, en wat deze werkjes zeer goed weten te vangen is in mijn ogen juist een besef van jeugd, de lach van de jeugd, de energie van de jeugd, die hoopvolle, anarchistische tijd waarin alle horizonten voor ons open liggen en de toekomst zonder grenzen lijkt te zijn.