Iets wat helpt

Eerder verschenen werk van Mona Høvring bij Oevers:

Omdat Venus op de dag dat ik werd geboren
een alpenviooltje passeerde (roman, 2021)

De vertaler ontving voor deze uitgave een projectwerkbeurs
van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Noe som hjelper,
Forlaget Oktober AS, 2004, © Mona Høvring

Uitgegeven met toestemming van Oslo Literary Agency

Vertaling © Liesbeth Huijer en Uitgeverij Oevers, 2022

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk

Martijn Couwenhoven, Uitgeverij Oevers

Het motto komt uit Kindertijd van Nathalie Sarraute,
De Arbeiderspers, Amsterdam, 1985, vertaling Jan Versteeg

Het citaat op pag. 141 komt uit Bonjour tristesse van Françoise

Sagan, Meulenhoff, Amsterdam, 2009, vertaling Marianne Gossije

Verzorging e-book Coco Bookmedia

NUR 302

Paperback ISBN 9789492068989

E-book ISBN 9789493290105

www.uitgeverijoevers.nl

... stukjes van iets dat nog leeft... voordat ze
verdwijnen zou ik graag... laat me...

Nathalie Sarraute

SUPER 8

Op mijn negende leerde ik zwemmen. Mijn moeder leerde het me in een droom, nadat ze al was overleden.

In de droom speelden de buurkinderen en ik met knikkers. Ik was in vorm en had een paar keer achter elkaar gewonnen toen mijn moeder me van verderop in de straat riep. Ik stopte direct met spelen, liet de kostbare glazen kogels liggen en rende naar haar toe. Ze drukte me tegen zich aan en vroeg of we zouden gaan zwemmen. In haar tas zat alles wat we nodig hadden: onze badpakken en de enorme lichtblauwe handdoeken die altijd zo ruw waren als ze in de felle zon, in de rusteloze wind aan de lijn hadden gehangen. En ze had koude siroop in een thermosfles, een oude krant en een paar houtblokken bij zich. Het was een wensdroom. Ik was zo gelukkig.

Op het strand maakten we een vuur tussen de stenen. We trokken onze badpakken aan en liepen het water in.

‘Het is lauw,’ zei ik. ‘We moeten een warme bron hebben gevonden.’

‘Of misschien heeft het vuur de zee opgewarmd,’ suggereerde mijn moeder.

Toen we dieper kwamen, liet ze me zien hoe ik mijn armen en benen moest bewegen. Ze hield haar rechterhand lichtjes onder mijn kin en haar linker onder mijn gespannen buik.

‘Je hoeft niet te spartelen,’ zei ze. ‘Het is niet nodig om te maaien.’

Ze praatte rustig, zei dat ik me door het water moest laten optillen, dat ik niet moest vergeten om adem te halen.

‘Als je je adem inhoudt, zink je,’ zei ze.

Het was alsof ik een ander bestaan werd binnengeleid, eventjes bewoog ik me in een nieuwe werkelijkheid, maar zodra ik had gezegd dat ze me nu los kon laten, dat ik nu kon zwemmen, werd ik wakker. Het was nog nacht, maar ik stond toch op, haalde mijn badpak uit de ladekast en sloop mijn kamer uit.

In de badkamer pakte ik een handdoek van de lijn. Ik kon mijn badmuts niet vinden, maar ik greep de witte douchemuts met kant die aan de kraan hing. Ik zette hem direct op, het was een beetje lastig om mijn lange, lichtbruine haar onder de muts te krijgen.

Ik stopte de zwemspullen in de gymtas die ik bij handenarbeid had gemaakt. Het was een canvastas waar een sierlijke L en een even sierlijke S met kruissteken op was geborduurd, en onder die initialen had ik twee margrieten geborduurd die in de wind stonden te wippen.

Ik liep naar de keuken, pakte aardbeienjam uit de koelkast en brood uit de broodtrommel. Ik sneed twee dikke boterhammen en besmeerde ze. Het stugge papier waar ik ze in verpakte werd kleverig van de jam die eraf droop, maar ik deed er een elastiekje omheen om alles op zijn plek te houden.

Voordat ik vertrok schreef ik met mijn wijsvinger een bericht aan mijn vader op het beslagen keukenraam:

Lieve papa

ik ben gaan zwemmen

hartelijke groeten,

Laura

Er was ook nog plek voor een hartje waar ik een pijl doorheen trok. Ik tekende de laatste weken overal harten op: op mijn schooltas, op de rug van mijn gele regenjas, op de binnenkant van mijn pols.

In de smalle gang stapte ik in mijn stoffen schoenen. Ik stond even naar de kletterende regen te luisteren. Ik kreeg het idee dat er iemand tranen met tuiten liep te huilen, een schare kinderen die klagend rondliep, en hoewel ik wist dat het gewoon het slechte weer was, aarzelde ik toch even voordat ik de voordeur opendeed en het donker in liep.

Ik wist de weg, want mijn moeder had mijn broer Magnus en mij altijd meegenomen op lange wandeltochten langs het strand. Ze zong dan bijna altijd, en haar stem was zo mooi en zo vast. Ik vroeg haar een keer of ze van plan was om popster te worden, maar toen antwoordde ze dat het waarschijnlijker was dat ze een zeester zou worden. Ze woelde me lachend door mijn haar.

Op het strand trok ik mijn badpak aan, stopte mijn kleren in mijn gymtas en rende naar de waterkant. Ik liep tot mijn navel het water in en toen zwom ik voor de eerste keer in mijn leven. De zee was koud, maar daar raakte ik snel aan gewend. Ik deed de slag die ik net in mijn droom had geleerd, en het was zo eenvoudig, het was precies zoals ik het me had voorgesteld.

Af en toe voelde ik of ik nog bij de bodem kon, en ik keerde pas om toen ik merkte dat ik niet meer kon staan. Ik draaide spartelend om en begon terug te zwemmen. Mijn ademhaling ging sneller, ik kreeg water binnen en begon met mijn armen en benen te slaan. Nu ga ik dood, dacht ik. Mijn lichaam verstijfde en het wilde niet meer drijven. Bang en wanhopig kromp ik ineen. Mijn knieën stootten op iets zachts. Ik kwam overeind en vond balans op de zandbodem, bleef op mijn knieën staan zoals het meisje op de foto boven mijn bed. Maar er stond geen engel voor me. Ik had alleen de nacht, het strand en de rotsen.

Ik kwam overeind en waadde aan land. Ik had het koud, pakte mijn handdoek uit mijn gymtas en sloeg die om me heen. Ik ging op een steen zitten en haalde mijn boterhammen tevoorschijn. Ik herinnerde me iets van toen ik vijf of zes jaar was. Ik stond naakt in het zand en keek naar mijn moeder, die een vuurplaats maakte tussen de rotsen. We hadden een plek in de luwte gevonden, maar ik bibberde, had het koud en klappertandde. Toen mijn moeder het vuur had aangemaakt, stond ze op.

‘Klein strandkruidje,’ zei ze. ‘Bibberen, bibberen.’

Ze glimlachte en deed me na, stond met stijve benen en opgetrokken schouders, hield haar armen strak bij haar brede heupen vandaan en trilde over haar hele lichaam. Mijn moeder was zo mooi, gespierd en mollig. Haar borsten bolden op in haar badpak. O, ze waren zo mooi. Zulke wil ik ook graag, dacht ik.

‘Bibberen, bibberen,’ zei ze weer, terwijl ze mijn lichaam begon warm te wrijven, en opeens zag ik haar skelet overal doorheen, door al dat ronde en zachte, door de kwallenroze huid, door de spieren die op dikke wortels leken, de aderen die eruit zagen als blauwpaarse rivieren, de veelarmige pezen als bevroren en grauwwitte takken, de longen die me aan zeewier en zeegras deden denken, zeevonkend blinkend haar, kleine schelpjes die aan lange, perzikkleurige vezels hingen. Ritsel ratsel hoorde ik daarbinnen, maar ik zei het niet tegen haar, vertelde haar niet wat ik zag, want ik wilde niet dat ze zich zorgen zou maken. In plaats daarvan sloot ik mijn ogen, en ze begon te zingen, haar stem was helder en warm.

Toen ze ophield, keek ik naar haar op. Ze was niet meer doorzichtig, nu had ze weer haar voorhoofd en haar kin, haar natte haar en haar ronde schouders.

Ik heb twee foto’s die mijn vader vlak voor mijn geboorte nam. Op de ene staan sporen die mijn moeder in het zand achterliet: heel duidelijke afdrukken van haar smalle voeten. Op de andere foto staat ze over de zee uit te kijken. Haar haar zit door de war, haar handen liggen op haar rug en haar dikke buik zit onder haar turquoise mantel. Ze lijkt het koud te hebben, maar het licht is warm, zacht en korrelig, en ik denk dat ze glimlacht. Een eindje achter haar zit Magnus in het zand. Hij draagt een lichtblauwe nylon bivakmuts, een witte Groenlandse trui met een kleurig patroon en een bruine ribbroek over zijn luier. In zijn hand heeft hij, zoals de meeste kinderen als ze op het strand zijn, een schep. De schep is knalrood in zijn marsepeinen hand, en hij ziet er blij en tevreden uit met zijn ronde gezicht. Door die foto denk ik aan mijn moeder als gezellig en vriendelijk. Ik heb besloten om me haar zo te herinneren.

Het was zomer toen ze overleed. Ik zie nog voor me hoe ze het huis uit loopt, langs de appelboom en de helling op naar de poort. Misschien stopte ze, zoals ze vaak deed, bij de lingeriezaak. Misschien stond ze een tijdje naar de mooie spullen te kijken die ze daar verkochten, voordat ze langs de apotheek, de telegraaf en het kerkje liep. Misschien was dat zo, misschien ook niet. Ik herinner me dat ik in de eerste klas zat en dat het een heldere dag was. Ik had een jurk aan. Ik weet nog hoe de stof wapperde en mijn knieën licht streelde. Magnus kwam me ophalen voordat de schooldag voorbij was. Hij zei niet veel, alleen dat ik mee naar huis moest komen, zijn gezicht verraadde verder niets. We renden. Ik weet niet waarom, maar ik vond het spannend. Ik zag een groot pakket voor me, een of ander cadeau.

Toen we thuiskwamen, was er iets aan de hand. We hoorden mensen in de keuken, ze spraken zachtjes, ze mompelden, alsof ze geheimen uitwisselden. Magnus nam me mee naar de woonkamer en daar bleven we zitten wachten. Het was er warm en benauwd, en ik begon te zweten. Ik bedacht dat ik een fles siroop in mijn tas in de gang had. Ik haalde die, en toen ik terugkwam, ging ik zonder na te denken op de straalkachel zitten. Het was die ochtend koud geweest, en iemand had hem aangezet en was vergeten om hem weer uit te zetten. Het sissende geluid klonk als een geschrokken adder, of het blazen van een kat. Het rook verbrand en ik gilde.

Mijn vader kwam uit de keuken. Hij was wit weggetrokken, en ik dacht dat het was omdat hij wist hoeveel pijn het deed om je te verbranden.

‘Wat heb je haar verteld?’ vroeg hij terwijl hij Magnus hard bij zijn arm pakte.

‘Niets,’ antwoordde Magnus. ‘Ze heeft zich aan de kachel gebrand.’

Mijn vader tilde mijn jurk op en ik keek achterom om het ook te zien. Er liepen rode strepen over mijn dijen. Ik hield op met huilen toen ik dat zag. Het deed pijn, maar ik wilde sterk zijn.

Mijn vader trok me mee naar de badkamer. Hij draaide de kraan open en liet water in de badkuip lopen. Ik begon mijn jurk open te knopen, maar hij zette me in het koude water voordat ik klaar was. De jurk bolde vóór me op, maar ik lachte niet, want het deed zo’n pijn en het ging niet over.

‘Blijf zitten,’ zei mijn vader en hij liep de badkamer uit.

Het werd helemaal stil om me heen. Eventjes was het wel lekker om in het koude water te zitten met mijn dijen tegen het koele porselein gedrukt, maar na een tijdje kwam de pijn terug en begon ik het koud te krijgen. Ik wilde mijn vader roepen, maar ik bleef alleen maar naar de druppende kraan zitten luisteren. Er waren geen andere geluiden te horen. Niemand praatte, niemand liep over de houten vloer, niemand deed een deur dicht.

Een van de jongens van de kerk had verteld dat Jezus elk moment kon terugkeren op aarde en dan werd iedereen die niet was bekeerd in de hel gegooid en eeuwig gekweld. Ik dacht dat dat misschien was gebeurd. Dat alle zaligen naar de hemel waren gegaan en ik nu in de hel zat. Tot in de eeuwigheid zou ik hier in de halfdonkere badkamer in het koude water zitten met brandwonden die vreselijk pijn deden. Maar dat kon niet kloppen, want ik geloofde in Jezus, dat probeerde ik in elk geval, en als ik eraan dacht, bad ik elke avond een avondgebed. De juf had gezegd dat alle kinderen tot Hem zouden komen. Jezus moet me zijn vergeten, dacht ik, en dat was niet zo vreemd, want hij had veel aan zijn hoofd, er waren zoveel kinderen op aarde.

Ik hoorde stappen die dichterbij kwamen en begon te huilen.

‘Jezus,’ zei ik hardop. ‘Ik ben hier.’

De deur ging open en daar stond mijn vader.

‘Waar was je? vroeg ik.

‘Bij de apotheek,’ zei hij. ‘Ik heb zalf voor je gekocht. Nu kun je uit bad komen.’

Ik greep de rand van het bad en kwam overeind. Toen ik in de druipende jurk naast het bad stond, keek mijn vader naar me met een blik die ik nog nooit had gezien. Hij staarde eigenlijk dwars door me heen. Ik kreeg de neiging me om te draaien om te zien of er iemand achter me stond, maar dat deed ik niet. Ik stond stokstijf voor hem en het water van mijn jurk vormde een plas rond mijn voeten. Toen ik omlaag keek, zag ik mijn spiegelbeeld. Mijn gezicht en mijn lichaam werden zwak verlicht. De bol aan het plafond maakte een stralend schijnsel rond mijn hoofd en ik vond dat ik op een van de engelen in mijn kinderbijbel leek.

Mijn vader gaf me een witte tube en zei dat ik me in moest smeren.

Ik pakte hem aan en probeerde hem open te maken, maar ik kreeg de dop er niet af.

‘Zal ik je helpen?’ vroeg hij.

‘Ja,’ zei ik.

Hij draaide de dop er heel makkelijk af en ging op zijn knieën voor me zitten. Zijn broek werd nat, maar dat kon hem niet schelen. Hij zat daar onbeweeglijk, zonder iets te zeggen. Toen greep hij me bij mijn arm.

‘Ik moet je iets vertellen,’ zei hij.

Vóór de begrafenis verplaatste mijn vader het iele stapelbed van Magnus en mij naar zijn slaapkamer. Magnus sliep bovenin, want ik werd zo snel duizelig. Het huis werd ondergedompeld in een etherachtige bloemenlucht. Overal stonden boeketten met anjers en witte rozen. De bloemen waren versierd met wensen en aan dunne gouddraadjes hingen kaartjes met Bijbelcitaten. ‘De Heer is mijn Herder, het ontbreekt mij aan niets’, stond er, ‘Geen mus valt van het dak zonder de Vader’ en ‘Laat uw kracht zijn overeenkomstig uw dagen’.

Vanwege de brandwonden moest ik een hele week op mijn buik liggen. Rakel, een gepensioneerde verpleegster die een kennis van mijn moeder was geweest, kwam elke dag op haar rode fiets langs. Ze smeerde mijn brandwonden in en gaf me pillen tegen de pijn. Ik kan me niet herinneren dat we met ook maar één woord over mijn moeder spraken, ze zat op een stoel naast mijn bed en las me voor uit Onder moeders vleugels.