EDVARD HOEM

De vioolbouwer

Vertaald uit het Noors door Lammie Post-Oostenbrink

De vertaler ontving voor deze vertaling een
projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds
Deze vertaling kwam mede tot stand door
een financiële bijdrage van NORLA

Oorspronkelijke titel Felemakaren, Forlaget Oktober AS, 2021

Copyright © Edvard Hoem

Uitgegeven in overeenstemming met Oslo Literary Agency

Nederlandse vertaling © Lammie Post-Oostenbrink
en Uitgeverij Oevers, 2022

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk Uitgeverij Oevers

Verzorging e-book Coco Bookmedia

NUR 302

ISBN 9789493290235 (e-book)

ISBN 9789492068972 (paperback)

www.uitgeverijoevers.nl

Aan de lezer

Dat ik nogmaals aan de slag ga met het schrijven over iets wat lang geleden is voorgevallen aan de West-Noorse kust, komt omdat ik over een man die meer dan tweehonderd jaar geleden heeft geleefd wil vertellen aan de hand van het beetje dat mijn opa me heeft verteld toen ik klein was.

Lars Olsen Hoem (1782-1852) droomde als kind van het bevaren van de zeeën met zijn eigen schip, maar zijn jeugd ging verloren in wat later de Noorse geschiedenis inging als ‘de Engelandoorlogen’, waarbij hij vijf jaar op een Brits gevangenisschip heeft gezeten.

Toen Lars in 1814 eindelijk vrij was en op de deur van zijn ouderlijk huis klopte, herkende zijn familieleden de bebaarde reus niet die vroeg of hij kon blijven overnachten. Ze zeiden dat hij maar naar de boerderij van de buren moest gaan en daar om een slaapplaats vragen.

‘Als ik geen thuis krijg, dan neem ik een thuis!’ zei Lars. Vervolgens liep hij naar zijn kinderkamer op de zolder en viel meteen in slaap.

Toen hij de volgende ochtend wakker werd zat zijn vader op de rand van het bed naar hem te kijken en zijn vader zei:

‘Je bent toch niet toevallig mijn zoon Lars?’

‘Wie zou ik anders zijn?’ vroeg Lars. ‘Vrolijk kerstfeest en goedemorgen, vader!’

Wat is dat voor een hemelse geur,

Here, die hart en ziel vervult?

Nooit beving ons een grotere vreugd,

zelfs niet het voorjaar met al zijn deugd.

Wat is dat voor een hemelse geur,

Here, die hart en ziel vervult?

Frans volks-kerstlied van onbekende oorsprong,

gezongen op een melodie van John Gay:

The Beggar’s Opera, 1728

EERSTE HOOFDSTUK

VERTREK

I

Lang nadat Lars Olsen Hoem zijn ouderlijk huis had verlaten, kon hij het beeld oproepen van een boerderij op een heuvel in Ytre Romsdal en van de mensen die er woonden.

Vanaf de heuvel waarop de boerderij stond konden ze aan de lucht in het westen zien wat voor weer het de volgende dag zou worden. De wind kon zowel in de winter als in de zomer ijskoud zijn, maar het landschap had zulke fijn gestemde lijnen dat het bij mooi weer en op zonnige, mistige dagen iets droomachtigs kreeg. Op windstille herfstdagen kwam het voor dat geen grassprietje bewoog, maar in de winter na kerst kraakte het huis in de wind en zwaaiden de bomen heen en weer. Op winteravonden kon het spoken onder een stralende sterrenhemel en in het voorjaar zinderde het landschap van al het groene. Maar als de zomer aanbrak met zijn lichte nachten begreep niemand waarom ze ooit hadden gedacht dat ze ergens anders konden wonen.

Lars was zo innig verbonden met dit landschap, dat het vreemd overkwam dat hij zich daar niet had gevestigd als hij erover vertelde. Toen een van zijn dochters tijdens een bezoek aan hem op zijn oude dag ernaar vroeg, antwoordde hij dat hij zich daar niet vrij voelde. Zijn dochters wilden weten wat hij daarmee bedoelde en hij zei dat het hele land niet vrij was. Dan voegde hij eraan toe dat niet iedereen die op reis gaat de weg naar huis terugvindt. Het laatste hield verband met iets wat in zijn eigen gezin was voorgevallen.

II

De laatste kerst van zijn leven vierde Lars met drie van zijn zeven dochters. Hij vertelde van alles waarover hij ze nooit eerder had verteld, alsof hij besefte dat hij niet het eeuwige leven had. Om onbekende redenen keerde hij constant terug naar iets wat hij als vier- of vijfjarige had meegemaakt. Toen had hij zich gerealiseerd dat niet alles om hem heen was zoals het hoorde. Het moest ergens in juli zijn geweest, want de knechten hadden vroeg in de namiddag het gras op de akkers gemaaid en het in schoven gezet omdat ze regen verwachtten. Lars was een heuvel met jeneverbesstruiken opgeklauterd om vlinders te vangen met een net dat zijn broer Pe voor hem had gemaakt, maar die lichte, gevleugelde wezens waren hem te snel af, en uiteindelijk gaf hij het op en draafde weer naar beneden.

Nog voor hij onderaan de heuvel stond, zag Lars zijn ouders; ze kwamen elk van een kant. Vader liep over de weg die naar het botenhuis bij het meer voerde. Hij had een grijs linnen overhemd aan en een gevolde broek, en hij liep op klompen. Lars vond dat hij een knappe vader had, op wie hij trots was, al had hij vaak genoeg ervaren hoe boos vader kon worden als iets niet ging zoals hij het wilde. Vader had een bruin gezicht van de vele uren werken in de buitenlucht en het zweet drupte van zijn kin. Hij liep naar een houten emmer met water die bij de galerijdeur stond, stak zijn handen in de emmer en gooide water in zijn gezicht en nek.

Moeder deed de keukendeur van het huis open dat later ‘het oude huis’ zou worden genoemd, netjes gekleed als altijd, in een witte linnen blouse en een lange rok. Ze was mager en haar haar werd al grijs, maar het was nog duidelijk te zien dat ze ooit heel mooi was geweest. Ze zong een volksliedje, ze liep altijd wel wat te neuriën. Ze stopte toen ze haar man zag, en ze zei:

‘Daar ben je!’

‘Waar zou ik anders zijn?’ zei vader. Hij stond wijdbeens over het fjord te staren.

‘Ik vroeg me af waar je kon zijn!’ zei moeder. ‘Het avondeten staat al tijden op tafel.’

‘Ik loop niet weg als het werk nog maar half gedaan is,’ zei vader, ‘of het nu etenstijd is of niet!’

‘Waar was je dan zo druk mee dat je zolang weg bent geweest?’

‘Ik heb de boot geteerd,’ zei vader. ‘Die klus moet in deze tijd afgehandeld worden.’

‘Had je niet even kunnen zeggen waar je zat?’ zei moeder.

‘Had jij niet een van de kinderen kunnen sturen aangezien je iets van me wilde?’

‘Ik dacht dat je vanzelf trek zou krijgen en wel naar huis zou komen,’ zei moeder.

Vader gaf daar geen antwoord op. De vijfjarige voelde kriebels in zijn buik die hij nooit eerder had gevoeld. Hij besloot zich geen zorgen te maken. Alles was zo op het oog nog idyllisch. De lucht was lichtblauw en er dreven witte wolkjes langs. Alles wat hij zag was bekend en veilig.

Opeens zag Lars Pe, die veertien jaar ouder was dan hij, en die zijn grote held was omdat Pe veel dingen verzon om zijn kleine broertje een plezier te doen. Pe stond bij de hoek van het huis te kijken naar zijn moeder en stiefvader. Zijn gezicht leek verstijfd, alsof hij niet kon lachen. De hele situatie creëerde zulke wanklanken, dat Lars steken in zijn hart voelde. Hij drukte zijn handen tegen zijn oren. Zijn moeder liep naar hem toe, ze had in de gaten dat hem iets dwarszat. Ze droeg hem de heuvel af, en na het eten zette ze hem op haar schoot en zong liedjes voor hem. Dat deed ze bijna elke dag sinds zijn geboorte en zo bedwong ze de onrust die weldra een stempel op het gezin zou drukken.

In de daaropvolgende weken en maanden probeerde Lars te begrijpen wat er mis was, maar hij kwam er nooit achter. Diezelfde herfst kwam er een nieuw dienstmeisje naar Bortegarden. Daar was niets vreemds aan. Ze kregen om het jaar nieuwe dienstmeisjes, en als eentje die er al een tijdje werkte haar dienst opzegde en vertrok, kwam er altijd een nieuw meisje voor haar in de plaats. Deze heette Siri Jonsdatter en ze kwam van de andere kant van de berg, vertelden de volwassenen hem. Ze was lang en blond, had een groot, open gezicht, ze lachte graag en was voor niemand bang. Lars vond haar erg aardig, want ze was een van die mensen die hem met vriendelijke ogen aankeek en luisterde als hij tegen haar praatte. Het viel Lars ook op dat halfbroer Pe in een goed humeur was als hij met Siri werkte, en het leek erop dat ze Pe aardig vond. Vlak voor kerst was ze plotsklaps verdwenen, en Lars begreep er niets van. Moeder antwoordde toen hij ernaar vroeg:

‘Siri kon niet bij ons blijven.’

‘Waarom niet?’

‘Ze moest naar huis om haar ouders te helpen,’ zei moeder.

Voor het eerste betwijfelde Lars of moeder wel de waarheid sprak.

Niet lang na Siri’s vertrek kwam er een plechtig uitziende man uit het buurdorp. Hij wilde de vader van Lars spreken. Toen vader vroeg wat de man kwam doen, zei hij:

‘Het betreft je stiefzoon, Pe.’

Vader ging naar buiten om onder vier ogen met de onbekende man te praten, en toen hij terugkeerde, keek hij net zo ernstig als de bezoeker. Lars vroeg wat er was, maar vader zei dat er veel dingen waren die een vijfjarige niet begreep.

Lars durfde niets meer te vragen, maar hij dacht bij zichzelf dat Pe zijn grote broer was en dat niemand onaardige dingen over hem mocht zeggen.

Op een avond, nadat hij naar bed was gebracht, hoorde Lars dat vader en zijn halfbroer harde woorden wisselden.

Pas toen Lars zeven was en wilde weten wat die onrust rondom Pe betekende, nam moeder Lars terzijde en vertelde ze hem het hele verhaal. Ze was al eens getrouwd geweest, vertelde ze, met een zekere Ole Olesen, de vader van Pe. Ze kreeg in totaal vier zoons met deze eerste echtgenoot. Toen Pe zes jaar was, sloop een ziekte die roodvonk heette het huis binnen en in het tijdsbestek van een paar weken verloor Gjertrud haar echtgenoot en drie zoons, die toen negentien, twaalf en vier jaar waren. Ze bleef alleen achter met Pe.

‘Ik kon al het werk in en om huis niet aan,’ bekende moeder. ‘Voor het jaar om was, had ik je vader ontmoet en was ik met hem getrouwd.’

Na een tijdje begreep Lars hoe de vork in de steel zat. Pe zou de helft van Bortegarden erven, zo stond het in de wet, het deel van een boerderij die later Nordgarden werd genoemd. De moeder en vader van Lars hadden besloten dat Pe niet de hoofdzetel zou erven, hij mocht niet bij zijn toekomstige gezin wonen in het huis waar het geslacht al meer dan tweehonderd jaar verbleef. Ola, de oudste zoon die ze met haar nieuwe echtgenoot had gekregen, zou die overnemen als Ole Pedersen en Gjertrud te oud werden om alles alleen te doen.

III

Lars Olsen Hoem, zoals hij zichzelf later noemde, was de jongste zoon van Gjertrud Knudsdatter en Ole Pedersen. Toen Lars werd geboren was zijn moeder eenenvijftig. Als kind was Lars zijn leeftijd vooruit en zijn ouders vertelden vaak dat hij met tien maanden al kon lopen. Toen hij groter werd, zagen ze dat hij goed met zijn handen was. Net als alle jongens kreeg hij een mes en daarmee sneed hij dierenfiguurtjes uit hout. De beestjes zette hij op een rij met alle koppen een kant op gericht, alsof ze naar muziek luisterden. Later sneed Lars houten letters waarmee hij woordjes maakte. Veel mensen zagen dat hij een handig ventje was. De meeste complimenten kreeg Lars van Pe. Hij was trots op zijn kleine broertje omdat die zo vindingrijk en snel van begrip was. Pe was zelf niet zo lang, maar hij was sterk en hij droeg Lars graag op zijn schouders als hij over het erf liep en ondertussen Lars overhoorde in de tafels van vermenigvuldiging. Lars kon ze allemaal voor zijn tiende uit het hoofd opdreunen. Pe bedacht raadsels voor zijn broertje en mopperde flink op hem als hij het een enkele keer mis had. Als reactie sloeg Lars Pe op zijn hoofd tot die beloofde op te houden. Het was allemaal onderdeel van een vriendschap waarvan ze beiden dachten dat die hun hele leven zou duren.

Zo goed konden Pe en de andere broer, Ola, niet met elkaar opschieten. Pe prees Lars voor alles wat hij zei of deed, maar hij had weinig goeds te zeggen over Ola. Ze hadden een zus, Mari, die twee jaar ouders was dan Ola en zes jaar ouder dan Lars. Ze sprong ertussen als de jongens elkaar weer eens in de haren vlogen en herinnerde hen eraan dat ze ondanks alles broers waren. Niet dat het veel hielp. Pe negeerde Ola, maar trok veel met Lars op en nam hem mee als hij op het fjord ging vissen of een praatje ging maken met de buren, want Lars had een grote fantasie en hij gaf zulke bijdehante antwoorden dat het altijd heel amusant met hem was.

‘Het duurt niet lang meer en dan is Lars even groot als jij,’ zei Pe tegen Ola, ‘en als hij volwassen is, is hij een kop groter dan jij! Lars zou de boerderij moeten erven, dan zou alles goed komen, want Lars heeft zowel een goed paar handen als een goed verstand, en daar ben jij niet rijkelijk van voorzien!’

IV

Misschien was het niet altijd een voordeel om een talentvol klein mannetje te zijn, want Lars was koppig en gaf een grote mond op momenten dat hij maar beter kon luisteren. Zijn broers en zus vroegen zich af wat er moest worden van een knaap die zoveel moeite had om zich aan te passen.

In het voorjaar van het jaar waarin Lars negen zou worden, kwam er een nieuw dienstmeisje in huis. Ze heette Guri Schariasdatter. Zijn ouders, broers en zus lachten hem uit omdat hij zo verkikkerd was op Guri, dat hij alles deed wat ze hem vroeg en haar overal waar ze maar ging en stond achternaliep. Guri was zesentwintig, had geen kinderen, daarom hield ze van alles in de wereld het allermeest van Lars. Ze had blauwe ogen die olijk schitterden als ze het naar haar zin had en die wazig werden als ze aan het dagdromen was. Lars zat bij haar op schoot tot hij te zwaar werd. Hij snuffelde aan haar en voelde een zoete trilling vanbinnen, al begreep hij niet wat dat was. Guri had een gezonde kleur vanwege al het werk dat ze buiten deed, goudbruin haar en een forse boezem, wat jongemannen aantrekkelijk vonden. Maar als ze te dichtbij kwamen, wees ze hun lachend af alsof ze al jaren verloofd was. Ze leerde Lars hoe hij vogelgeluiden kon nadoen, iets waarin hij bijna net zo goed werd als zij. Ze vertelde over het ondergrondse volkje en zijn fantasie maakte overuren. Als hij en Pe alleen met Guri waren, vond Lars het leven het allermooist. Het was een lange, heerlijke zomer, Guri haalde de koeien van de zomerweide en Lars ging met haar mee. De koeien liepen achter elkaar met rinkelende bellen om hun nek en vervolgens melkte Guri ze in de zomerstal. Op een avond kwam Pe om de melk naar de boerderij te brengen, maar toen zei hij:

‘Zullen we even gaan zitten om naar de zonsondergang te kijken?’

Hij had gelijk, de zon gaf de lucht een rode kleur. Er stond een grof getimmerde bank naast de zomerstal, die werd gebruikt om de melkbussen op te zetten, maar Pe zette ze op de grond, en vervolgens namen Lars en Pe plaats, met Guri tussen hen in, en keken ze naar de avondzon die boven het fjord en de eilanden stond. Lars begreep heel goed dat Pe Guri aardig vond en hij was blij dat Guri Pe ook aardig vond. Minder blij was hij toen Pe een arm om Guri’s lijf legde en haar tegen zich aantrok. Lars dacht even na en toen deed hij hetzelfde. Pe moest lachen, maar zijn lach stierf weg toen Guri haar arm om Lars legde. Ze lachte zachtjes en legde haar andere arm om Pe. Zo zaten ze daar een hele tijd en er werd geen woord gesproken. Tot slot maakte Pe zich los en zei: ‘Goed, nu moet ik de melk naar huis brengen!’ Hij liep weg met een melkbus in elke hand, en Guri en Lars liepen achter hem aan. Guri en Lars liepen hand in hand en dan was de weg voor Lars nooit te lang.

V

Toen de herfst aanbrak, werd Pe drieëntwintig en was hij volwassen. Hij had het deel van de boerderij dat hij van zijn vader had geërfd nog niet overgenomen, want dat kon pas als hij meerderjarig was en dat zou nog twee jaar duren. Tot die tijd was zijn stiefvader voor dat deel van de boerderij verantwoordelijk. Pe werkte als knecht voor zijn stiefvader, maar tot nu toe had hij voor zijn inzet alleen kost en kleding gekregen. Nu wilde hij bij iemand anders dan zijn stiefvader in dienst gaan, en dat zei hij onverbloemd.

‘Misschien ga ik deze winter wel met een vissersboot mee naar de eilanden!’

‘Dat gaat niet. Je moet hier blijven en stenen sjouwen, zodat we de muur voor ons nieuwe woonhuis kunnen bouwen,’ zei zijn stiefvader.

‘Het wordt tijd dat ik een paar daalders voor mezelf verdien!’ zei Pe, ‘aangezien ik binnenkort over mijn eigen huis en stallen beschik!’

‘Dat moet maar wachten tot volgend jaar winter,’ zei zijn stiefvader. ‘We hebben twee jaar geleden al bomen gekapt, nu moeten we eerst voor de zomer het nieuwe woonhuis bouwen.’

Dat plan was al beklonken lang voor Pe oud genoeg was om er bezwaar tegen te maken. Als wederdienst zou Pe de fundering van de oude schuur krijgen als Ola aan de bouw van de nieuwe schuur was begonnen.

Zo geschiedde. Ze markeerden de stenen die ze wilden gebruiken voor de nieuwe fundering voor de eerste sneeuw was gevallen. Vervolgens vierden ze kerst en zeiden tegen elkaar dat dit voor het laatst in het oude huis zou zijn. Er was extra bier en sterkedrank ingeslagen, ook voor het dienstvolk, en Pe danste een voor een met de dienstmeisjes, ondanks dat ze geen andere muziek hadden dan dat Ole Pedersen lachend ritmes klapte.

VI

Toen de wegen in januari weer begaanbaar waren, brachten ze de stenen naar de plek waar het nieuwe woonhuis zou worden gebouwd. Ondanks de onenigheid tussen Pe en zijn stiefvader werkten ze goed samen. Ze maakten overal een wedstrijdje van en Ole Pedersen vond het prima als zijn stiefzoon won. Alles moest in korte tijd geregeld worden. De zomer en het werk op het land stonden voor de deur. Toen het warmer werd, bouwden ze de nieuwe fundering. Het was een taak die heel nauwgezet moest worden uitgevoerd, en de vader van Lars zei tegen Pe dat hij iets zou leren waarvan hij zelf veel profijt kon hebben als hij ooit zijn eigen huis wilde bouwen.

Bij de bouw van het nieuwe huis op Bortegården zouden Ole Pedersen en Pe hulp krijgen. Toen de muren klaar waren, kwamen er timmermannen uit Gudbrandsdalen, ook wel Opplanders genoemd, en zij gingen aan de slag met het plaatsen van het houten skelet. De mannen riepen Guri allerlei vrolijke dingen na als ze langsliep. Lars dacht dat een van hen misschien wel verkering met Guri wilde, want Guri was weliswaar volwassen maar ze had geen verkering. Daar werd Lars jaloers van. Hij ging handje drukken met de Opplanders en won beide keren. Ze zeiden tegen elkaar:

‘Hij is reuzesterk! Wat zal er van hem worden als hij groot is?’

Geen van de Opplanders kreeg verkering met Guri, al maakten ze danspasjes elke keer als ze haar zagen. Een van de mannen wilde Guri meenemen naar zijn boerderij om alle lammetjes te bekijken, maar Guri lachte alleen maar. Het viel Lars wel op dat er iets tussen Guri en Pe speelde. Hij verstopte zich als Guri en Pe alleen waren om ze af te luisteren. Pe vloekte omdat hij het werk van een volwassen man deed en alleen in kost betaald kreeg. Hij zei tegen Guri:

‘Is er iets met je gebeurd of ben je nog altijd dezelfde?’

Guri keerde zich van hem af alsof ze aan iets anders dacht. Toen ze even later Pe weer aankeek, zag Lars dat ze verdrietig was.

‘Ik ben nog precies dezelfde meid als voor kerst,’ zei Guri. Toen lachte ze, maar het klonk niet vrolijk.

‘Weet je dat zeker?’ vroeg Pe.

VII

Het was de derde zondag na Pasen, dat dat jaar op 29 april viel. Lars was nog geen tien jaar, maar hij had de almanak gelezen en uitgezocht welke zondag het was. Er was die zondag geen kerkdienst in de kerk op Vaagø, daarom kwam iedereen om elf uur in het woonhuis bijeen. Ole Pedersen zou uit de bijbel voorlezen. Er was iets gebeurd, want vader keek ongewoon ernstig toen hij binnenkwam, maar Lars had niet meteen in de gaten wat er aan de hand was. Hij zat in de huiskamer met zijn mes in een stuk hout te snijden. Vader bleef abrupt staan toen hij zag waar Lars mee bezig was en verschoot van kleur.

‘Wat is dat?’

‘Ik snijd een berenkop,’ zei Lars.

‘Leg dat mes onmiddellijk weg, het is zondag!’

Aan de stem van zijn vader te horen bedacht Lars dat hij maar beter kon doen wat hem werd opgedragen, en hij legde het mes snel weg. Even later kwam Guri binnen met een knalrood hoofd, het leek erop dat ze had gehuild. Vervolgens kwamen Ola, Mari, Lars en het dienstmeisje Marit om mee te luisteren. Lars keek naar zijn zus Mari, die achttien jaar was en dat voorjaar een dienstbetrekking zou zoeken. Ze was er altijd geweest. Maar nu ging ze weg, al was het niet verder dan het naburige dorp, waar ze werk had gevonden. Zat ze daarom zo zenuwachtig met haar haar te spelen en haar lippen te bevochtigen? Of was er iets anders aan de hand? Lars was niet gewend om zijn mond te houden en vroeg haar waar ze last van had. Het was bijzonder ongepast om iemand op die manier aan te spreken, vooral als er anderen bij waren. Moeder wierp Lars een berispende blik toe, alsof ze vond dat zelfs hij te ver ging nu hij zag dat zijn zus zich niet op haar gemak voelde.

Knecht Ole Andersen was er ook, en vader wachtte een hele tijd voor hij wilde beginnen, maar Pe liet zich niet zien. Vader vroeg:

‘Weet iemand ook waar Pe is?’

‘Hij zit in de dienstbodekamer naar het plafond te staren,’ zei Ole Andersen. De dienstbodekamer was een bijgebouw waar het dienstvolk sliep, de meiden in het ene grote bed, de knechten in het andere.

‘Ga hem onmiddellijk halen!’

Ole Andersen deed wat hem gevraagd werd, maar keerde onverrichter zake terug.

‘Pe wil niet komen,’ zei Ole Andersen.

Guri mompelde iets, Ole Pedersen zei: ‘Wat is er hier aan de hand?’

Het bleef doodstil. Toen schraapte vader zijn keel en begon te lezen. Dat duurde bijna een uur. Pas toen dienstmeisje Marit met het avondeten was begonnen en Ole Pedersen het loon aan het dienstvolk had uitgedeeld, dook Pe vanuit het niets op. Hij slenterde de huiskamer binnen en zei:

‘Zitten jullie hier te nietsen?’

‘Het is zondag,’ zei zijn stiefvader. ‘Mag ik vragen waar de jongeman naartoe gaat!’

‘Ten oosten van de zon en ten westen van de maan!’ zei Pe.

Iedereen zag dat vader zich probeerde te beheersen. Hij wiegde heen en weer en ademde zwaar tot hij zichzelf weer onder controle had. In plaats van dat hij op Pe begon te mopperen, zei hij op zijn allervriendelijkst:

‘Je kunt maar beter een andere woonplek zoeken zodra we het turfdak op het woonhuis hebben gelegd, aangezien het je zoveel moeite kost om tijd in ons gezelschap door te brengen.’

‘Als ik de deur gewezen wordt, betaal me dan in elk geval wat ik nog tegoed heb!’ zei Pe.

‘Het bouwen van een nieuw huis kost veel geld,’ zei zijn stiefvader vriendelijk. ‘Ik heb het dienstvolk hun loon gegeven, het geld groeit me niet op de rug. Maar je zult krijgen wat je tegoed hebt als de tijd daar is.’ Hij pakte zijn portemonnee, liet zien dat die leeg was en gooide hem op de tafel.

‘Ik heb hoofdpijn,’ zei moeder, en ze liep de kamer uit.

‘Mijn portemonnee is zo leeg dat ik nergens naartoe kan als ik binnenkort geen knechtenloon krijg,’ zei Pe. Hij haalde ook zijn portemonnee tevoorschijn en smeet die eveneens op tafel. ‘Ik ga naar bed, dan kun je er tot morgenochtend over nadenken,’ zei Pe tegen zijn stiefvader.

‘Ik ben geen man die van gedachten verandert,’ zei Ole Pedersen.

Pe stampte de kamer uit, Guri sprong overeind en rende achter hem aan. Even later zag Lars dat ze het pad naar de zee namen. De jongen bleef een tijdje zitten en vroeg vervolgens of er iets aan de hand was. Dienstmeisje Marit zei dat ze Pe en Guri met rust moesten laten.

Het werd laat, maar Guri noch Pe kwam terug. Ole Andersen wilde in het nieuwe huis slapen, al had het nog geen dak en ramen. Hij vond het fijn om te slapen in de geur van vers hout, zei hij.

Ola was veertien, hij ging in de dienstvolkkamer slapen, in het bed dat hij gewoonlijk met Pe en Ole Andersen deelde. Lars en Mari sliepen op de zolder van het oude huis.

De volgende ochtend kwamen Lars en Mari in de keuken van het oude huis, maar er was niemand. Hun ouders stonden buiten te gebaren en te wijzen en met hun hoofden te schudden. Na een hele tijd kwam moeder binnen en Lars vroeg:

‘Wat is er?’

Moeder gaf eerst geen antwoord, ze rammelde met een paar pannen, waarna Lars haast schreeuwde:

‘Wat is er?’

‘Guri is verdwenen, we weten niet waar ze is!’

‘Ze ligt vast nog in de dienstbodekamer,’ zei Mari.

‘Nee, Guri is vannacht niet thuisgekomen en Marit heeft geen idee waar ze kan zijn.’

Marit en Guri deelden een bed, dus aan die bewering hoefde niet getwijfeld te worden.

‘Ze had allang naar de zomerweide moeten gaan om de dieren te melken!’ zei moeder. Ole Pedersen kwam binnen, hij had niet in de gaten dat Mari en Lars er ook waren, hij ijsbeerde door de keuken, mompelde mopperend:

‘Lieve help! Die meid moet toch ergens zijn! Misschien is ze naar een vriendin gegaan en zijn ze de hele nacht opgebleven en heeft ze zich verslapen!’

‘Dat is niets voor Guri,’ zei moeder.

‘Waar zit ze dan in hemelsnaam?’

Mari rende naar de zomerweide, maar Guri was nergens te bekennen. De broers renden alle kanten op en riepen haar naam. Moeder moest nu zelf naar de weide om te melken. De ochtend ging traag voorbij, maar Guri dook niet op. Pe was een en al onrust, hij rende om het woonhuis en de schuur heen, hij vloekte en tierde en herhaalde aan een stuk door dat er vast iets ergs was gebeurd.

Hij was met haar naar het water gewandeld, dus hij had haar toch zeker als laatste gezien? vroeg moeder.

‘Dat klopt, maar ik ben weggegaan omdat ze alleen maar op me mopperde.’

‘Waarom mopperde ze op je, Pe?’

Daar gaf Pe geen antwoord op, hij zei:

‘Ze wilde graag alleen zijn, dus ging ik op een gegeven moment maar weg! Er was nergens gevaar te bekennen en ik deed gewoon wat ze vroeg!’

Dat was de verklaring van Pe. Even later wilde hij het hele strand van de baai afspeuren om te zien of hij haar kon vinden. Pas in de middag keerde hij met lege handen terug. Pe was heel onrustig, hij liep het huis in en uit, praatte opgewonden met de een en de ander, zonder te luisteren wat de ander zei.

‘Ze is vast naar haar ouders gegaan,’ zei vader. ‘Er moet iets ergs aan de hand zijn. Nu moet iedereen naar bed, we hebben allemaal slaap nodig!’

De volgende dag zei vader onder het strikken van zijn veters:

‘Dit kan zo niet doorgaan.’

‘Wat ben je van plan?’ vroeg moeder

‘Ik ga naar haar ouders in Malmedalen!’

Het dorp lag dik tien kilometer verderop.

‘Ik ga haar halen. Zo kan Guri zich niet gedragen. Je hoort je werk te doen zoals dat is afgesproken. Zo eenvoudig is het!’

Ole Pedersen zadelde zijn beste paard en ging op weg.

Pas tegen het einde van de dag keerde hij terug. De teugels hingen slap over de paardenrug. Iedereen liep de deel op toen ze hem zagen. Hij sprong van zijn paard, liep over de deel en maakte het paard vast aan de ring in de schuurwand. Hij liep iedereen straal voorbij alsof hij ze niet zag, stapte de keuken binnen, pakte de sleef die in de emmer met schoon water hing en slokte het water in een teug naar binnen. Vervolgens richtte hij zich tot zijn vrouw en zei:

‘Nu is het pas echt mis.’

‘Ze was niet bij haar ouders?’ zei Gjertrud, maar ze wist het antwoord al.

‘Als ze daar was geweest, zou ik haar nu bij me hebben. Haar ouders waren in alle staten toen ik vertelde dat ze was verdwenen.’

‘Wat moeten we doen?’ jammerde moeder handenwrijvend. Lars barstte in huilen uit toen hij bedacht dat Guri wel eens dood kon zijn.

‘Hou op met dat gejank!’ riep zijn vader.

Lars rende weg en verstopte zich achter de voorraadschuur. Toen hij terugkwam, had vader Pe naar de schout gestuurd die in de buurt woonde. De schout was naar Molde, maar hij zou die avond terugkeren en zijn vrouw beloofde dat hij de dag erop zou langskomen.

Toen Lars die avond naar bed ging, kon hij niet slapen. Zodra hij dacht dat zijn ouders sliepen, stond hij weer op. Hij sloop de trap af en ontdekte dat er nog meer mensen waren die de slaap niet konden vatten. Op de eerste verdieping lagen moeder en vader in bed te mompelen. Hij liep naar de dienstbodekamer waar Pe en het dienstvolk sliepen. Het was duidelijk te horen dat Pe ook nog wakker was. Hij zat achter de bedden te praten met dienstmeisje Marit, en Lars hoorde dat hij zei dat zijn leven verpest was.

‘Zo erg is het vast niet,’ zei Mari.

‘Dat hangt er vanaf wat je zegt als het menens wordt!’ zei Pe. Wat betekende dat? Pe zou toch geen schuld hebben aan de verdwijning van Guri? Lars wuifde die gedachte weg. Zo was Pe toch niet? Maar wat was er dan gebeurd?

Lars moest naar buiten. Hij ging op de heuvel zitten waar hij en Guri zo vaak hadden gezeten. Het gras was kletsnat van de dauw en zijn voeten waren ijskoud. De bergen aan de horizon en de heuvels om hem heen hadden een vreemde, onherkenbare kleur. Bomen en rotsen hielden alles wat ze wisten voor zich.

Opeens viel hem iets in: als Guri niet meer leeft, wat moet er dan van mij worden?

Hij had nog nooit iets als dit meegemaakt. Hij wist dat alles niet altijd ging zoals hij wilde, maar meestal kwam het vanzelf wel goed.

Toen bedacht hij dat hij tot God kon bidden. Hij bad altijd het avondgebed, dus deed hij zijn ogen dicht en zei:

‘Lieve God, zeg me dat Guri nog leeft en vertel me waar ze is!’

Na een hele tijd deed hij zijn ogen weer open, maar er was niets veranderd. Toen werd hij pas goed bang: waarom had God Zijn hand niet boven Guri gehouden zodat ze niet kon verdwijnen, en waarom antwoordde Hij nu niet?

Hij hield het niet langer uit, hij liep naar de slaapkamer van zijn ouders om ze wakker te maken. Ze sliepen niet, maar vader was boos en wilde dat hij de kamer verliet.

‘Ga naar bed, jongen!’

Moeder ging met Lars naar zijn slaapkamer. Vader riep dat zijn vrouw naar het echtelijk bed moest komen en wel meteen! Moeder zag er bang uit. Ze maakte Mari wakker, die diep lag te slapen, en zij ging bij Lars zitten en aaide hem aan een stuk door over zijn bol. Mari was niet zo mooi als moeder en Guri, ze had een rond gezicht en stevige handen, maar dankzij haar voelde hij zich nu veilig, want ze had vrede met zowel God als de mens, zoals moeder vaak zei. Het deed Lars goed om daar nu aan te denken.

‘De duivel zorgt voor ongeluk,’ zei Mari, ‘maar de Here is sterker dan het Kwaad!’

VIII

Al snel was het hele dorp op zoek naar Guri. Alleen twee oudjes die slecht ter been waren stonden op het erf met de hand beschermend boven de ogen te praten met tandeloze monden.

‘Er is hier iets niet in de haak,’ zei de een tegen de ander.

Mari moest eigenlijk in het naburige dorp aan haar dienstbetrekking beginnen. Ze vroeg haar vader of ze thuis mocht blijven tot Guri was gevonden, maar hij zei dat ze moest gaan. Met tranen in haar ogen pakte ze haar spullen, maar toen ze wegging richtte ze zich tot haar vader en Lars hoorde wat ze zei:

‘Ze was in verwachting en Pe is de vader, maar hij wilde haar niet hebben!’

‘Denk je dat ik dom ben!’ riep haar vader. ‘Denk je dat ik een en een niet bij elkaar kan optellen!’

Mari sjokte huilend weg. Maar voor ze het huis verliet, zei ze tegen Lars:

‘Je mag niet zo in je eigen kunnen geloven dat je God vergeet!’

Lars betaalde met gelijke munt terug:

‘Denk je dat God ervoor heeft gezorgd dat Guri hier niet langer kon blijven?’

Het floepte er gewoon uit. Hij was immers nog geen tien en hij wist niet waar hij wel en niet in geloofde.

Mari bleef staan en keek naar Lars.

‘Wil je een eindje met me meelopen?’ vroeg ze.

‘Nee, ik moet nu hier blijven en met de anderen praten,’ zei hij. Ze vroeg hem het niet nog eens. Lars kreeg spijt toen hij zag hoe verdrietig ze was toen ze afscheid nam van moeder en vertrok zonder dat iemand tijd had om zich om haar te bekommeren. Lars dacht dat Mari zo’n rustige persoonlijkheid was, dat bijna niemand in de gaten had dat ze weg was.

Later die dag, toen iedereen die naar Guri had gezocht weer thuis was, hoorde Lars dat moeder tegen vader zei:

‘Ik denk niet dat ze nog in leven is.’

Ole Pedersen zei: ‘Ik ben nog nooit in mijn leven zo radeloos geweest.’

De mensen in het dorp zochten zeven dagen. Ze vormden een lange rij en zochten in het bos, ze liepen roepend over het strand. De geruchten vlogen door de dorpen en Lars begreep uiteindelijk dat de verdenkingen allemaal in de richting van Pe wezen. Lars wist niet meer wat hij wel en niet moest geloven. Stel dat er iets waar was van wat de mensen zeiden. Hij beeldde zich allerlei vreselijks in. Wat had Pe dan gedaan? Zou hij Guri vermoord hebben? Had hij haar met een mes gestoken? Had hij haar van een rots in het water geduwd? Lars was zo van slag dat hij moeite had met ademhalen. ’s Nachts kon hij niet slapen. Zijn veilige wereldje was in een klap een gevaarlijke plek geworden. Het beeld van zijn fantastische grote broer stortte ineen. Hij was doodsbang omdat hij zo tegen Pe had op gekeken, want nu leek het erop dat Pe een misdaad had gepleegd.

Moeder nam Pe apart en zei dat hij haar de waarheid moest vertellen. Pe vroeg hoe moeder kon denken dat hij een vrouw zou doden die in verwachting was van zijn kind. Dat vertelde moeder aan Lars, alsof het bewijs was dat Pe vrij pleitte, maar Lars geloofde niet meer dat Pe onschuldig was. Het was alsof alles wat hij voor waar had aangenomen voor zijn ogen in elkaar stortte. Als zijn grote broer, die altijd zijn held was geweest, zoiets kon doen, kon Lars niemand meer vertrouwen.

Die zaterdag ging Pe met zijn stiefvader Ole Pedersen en knecht Ole Andersen naar dominee Andreas Wessel, die in de buurt op het grote eiland Agerø woonde. Wat er daar werd besproken, kreeg Lars niet mee. Maar toen de schout een week later terugkwam, kwam Lars toch te weten wat hem dwarszat. De dominee had hem verteld dat Guri Sachariasdatter was verdwenen, dat Peder Olsen, Pe dus, met kerst met haar had geslapen en dat ze zijn stiefvader had verteld dat ze in verwachting was. Er verstreken nog eens twee weken voor de schout terugkeerde, en hij vroeg het dienstvolk en het gezin op Bortegarden om in hun nieuwe pronkkamer bijeen te komen, die nog niet in orde was. De schout las een brief voor van de rechter in Romsdals Amt. Alle volwassenen op de boerderij werden opgeroepen voor een rechtszaak in Vaagø Otting, die zou worden gehouden op 24 juni, het Hoogfeest van de Geboorte van Johannes de Doper, in het vissersdorp Bud. De ouders van Guri hadden de zaak aanhangig gemaakt bij de rechtbank, ze beschuldigden Pe ervan achter de verdwijning te zitten. Het was geen pretje, maar zijn stiefvader concludeerde dat Pe nu de kans had om zijn onschuld te bewijzen.

‘Het is goed de zaak voor de rechter komt,’ zei hij.

Op de dag van vertrek gedroeg Pe zich gejaagd en opgewonden. Ole Pedersen had zijn nette overhemd en trui aangetrokken en een halsdoek omgedaan, en hij zei:

‘Nu gaan we met zijn allen naar het verhoor, en later deze zomer zal de rechter uitspraak doen!’

Toen ze vertrokken, zei Pe tegen Lars:

‘Verdenk jij me ook?’

Lars stond in de deuropening alsof hij Pe de weg wilde versperren:

‘Ik begrijp niets van wat er is gebeurd. Je kunt mij toch wel vertellen of je Guri hebt gedood of dat je dat niet hebt gedaan!’

Hij schrok van zijn eigen woorden, maar ze waren nu eenmaal gezegd. Hij kon niet terugkrabbelen.

‘Jij denkt dat ik Guri heb gedood!’ riep Pe. ‘Na alles wat ik voor je heb gedaan!’

Hij liep zonder om te kijken over het pad naar het water. Lars wilde hem achterna rennen, maar hij merkte dat zijn voeten niet gehoorzaamden.

Toen zijn ouders, Pe en de knechten terugkwamen uit Bud, was de stemming opgewekter. Pe had alles goed uitgelegd.

In de tussentijd was er iets met Lars gebeurd. Het was alsof hij niet meer kon praten. Pe zei wat tegen hem, maar hij antwoordde niet. Pe werd steeds bozer:

‘Wat is er toch met je? Waarom zeg je verdikkeme niets?’

Lars gaf geen kik.

‘Ik zal je nooit vergeven dat je dacht dat ik een moordenaar was!’

Lars liep weg. Zo gedroegen ze zich een hele tijd. Een keer toen ze elkaar op de akkers onverwacht tegen het lijf liepen, greep Pe Lars vast en wilde hem een draai om zijn oren geven, maar Lars haalde als eerste uit en raakte Pe midden in zijn gezicht, wat hem een bloedneus opleverde. Pe vertelde zijn moeder en stiefvader dat Lars hem had geslagen. Maar Lars ontkende:

‘Pe heeft van iemand anders klappen gehad, maar dat wil hij niet toegeven!’

Pe vloekte en riep:

‘Wat is er toch met jou? Ben je niet goed snik?’

IX

Pe kon geen rust vinden op de boerderij, maar het was niet makkelijk om ergens anders werk te vinden. Er kwam maar geen einde aan de geruchten over wie achter de dood van Guri Sachariasdatter zat. Pe sliep slecht van alle verdachtmakingen. Eindelijk was er een weduwe die iemand zoals hij wel kon gebruiken bij het binnenhalen van de graanoogst, en zijn stiefvader zei dat hij de weduwe moest gaan helpen.

Later die zomer werd Pe op alle punten door de rechter in Molde vrijgesproken, zoals valt op te maken aan de hand van wat er in de gerechtsreferaten was genoteerd. Alles was afgehandeld, maar een onaangename gedachte bleef aan Lars knagen. Hij bedacht dat ook een rechter het bij het verkeerde eind kon hebben, en dat Pe niet alleen een moordenaar was, maar een moordenaar die niet eens voor zijn daad werd gestraft! Hoe kon iemand na dit alles nog praten over een rechtvaardige God als het onrecht onder de mensen zo groot kon zijn? Die gedachte liet Lars niet meer los, maar hij kon er met niemand over praten.

Zijn ouders waren de wanhoop nabij omdat de twee broers elkaar niet meer konden luchten of zien. Gjertrud dacht dat de zaak na het vonnis van de rechtbank was afgehandeld, of nu het ene of het andere was voorgevallen. Lars was van slag dat moeder zo licht over Guri’s verdwijning kon doen. In elk geval had de rest van het gezin de kant van Pe gekozen, aangezien hij was vrijgesproken. Zowel zijn ouders als zijn broer Ola zetten Lars onder druk en wilden dat hij zou zeggen dat hij Pe geloofde. Lars ging er gewoon vandoor. Hij kon zichzelf er niet toe brengen om te zeggen dat hij Pe geloofde. Hij vond dat hij Guri dan afviel en dat zou hij zichzelf nooit vergeven.

Daarna praatten de twee halfbroers helemaal niet meer met elkaar. Of ze nu buiten aan het werk waren of samen aan tafel zaten, ze deden allebei alsof de ander lucht was. Met de rust tijdens het eten of in de avond was het helemaal gedaan. Gesprekken stokten en mensen gingen van tafel voordat iedereen klaar was met eten. Sommigen meden de keuken tot het de volgende ochtend licht werd. Nu kon Lars ook niet meer praten met de andere gezinsleden. Hij trok zich terug en zweeg als ze wat tegen hem zeiden. Vader vroeg of hij last had van boze geesten. Moeder zei dat het gewoon jeugdige koppigheid was, dat hij het wel zou ontgroeien. Vader was daar niet zo zeker van:

‘Lars maakt het ons niet alleen lastig, hij stort zichzelf nog in de ellende!’ zei hij. ‘Wat heb ik gedaan om zo’n zoon te verdienen?’

In september verhuisde het gezin naar het nieuwe woonhuis. Aangezien er nu een vonnis was, hoopte iedereen dat binnenkort de rust weer zou wederkeren en dat Lars tot bezinning zou komen en het zou bijleggen met zijn broer. De winter stond voor de deur en het werd steeds minder waarschijnlijk dat ze de waarheid over wat er met Guri Sachariasdatter was gebeurd, zouden achterhalen. Het zou gaan sneeuwen, en als er geen sneeuw viel, zouden er dieren komen om zich tegoed te doen aan Guri’s aardse resten. Lars kon niet slapen als hij daaraan dacht, en nergens vond hij rust. Het werd herfst en school zou beginnen. Waar hij voorheen een van de slimste leerlingen was die een paar weken op een van de boerderijen bijeenkwamen, zat hij nu alleen maar naar de muur te staren.

‘Wat is er met je?’ vroeg de schoolmeester. ‘Ik dacht je me zou opvolgen als meester?’

Ja, daarover hadden de schoolmeester en andere belangrijke mannen in het dorp gesproken. Ze waren van plan om Lars naar Molde te sturen, zodat hij daar in de leer kon bij een oude schoolmeester. Lars wilde geen meester meer worden, maar besefte dat de tijd om dat te zeggen nog niet was aangebroken.

Zijn moeder maakte zich steeds grotere zorgen over Lars. Haar vader, de grootvader van Lars, was op zijn veertigste zijn verstand verloren en ze was bang dat dezelfde ziekte ook het verstand van Lars bedreigde. Ze wilde Lars naar familie van zijn vader sturen die bij het fjord woonde, zodat hij het verdriet over Guri kon verwerken, maar dat wilde Lars niet.

Pe vertrok uit het dorp toen het turfdak die herfst op het nieuwe woonhuis was gelegd. Gjertrud was bang dat zijn slechte reputatie hem vooruit zou reizen en dat hij geen werk zou vinden. Maar voor kerst kwam er een marskramer uit Molde, Julius genaamd. Hij vertelde dat Pe had aangemonsterd bij een schip dat met gezouten haring naar Frankrijk voer. De schuit zou pas in het voorjaar terugkeren.

Pe kwam dat voorjaar weer thuis en vertelde dat er in Frankrijk een bloedige revolutie was uitgebroken. De mensen die de koning en koningin hadden onthoofd, onthoofden inmiddels elkaar. En in Frankrijk waren er mensen die zeiden dat God niet bestond! God was iets wat de mensen zich gewoon verbeelden!

‘Misschien klopt dat wel,’ zei Lars, en voor het eerst in lange tijd reageerde hij op iets wat Pe zei. Pe keek Lars woest aan.

‘Als mensen niet meer in God geloven, dan hakken ze elkaar de koppen af!’ zei hij.

Ole Pedersen schoot uit zijn slof en riep dat de Fransen en Lars maar beter konden stoppen voor ze in de hel eindigden!

Er kwam een andere gedachte bij Lars op. Eentje waaraan hij eerder niet had durven denken, laat staan dat hij het hardop durfde te zeggen. Hij had geleerd dat hij elke avond het Onzevader moest bidden, maar nu voelde hij steeds vaker dat niemand zich om zijn gebeden bekommerde. Hij slingerde gewoon wat woorden de lucht in, die gericht waren aan een God die niets van zich liet horen. Hij hield op met het avondgebed voor het slapengaan en hij hield op met bidden bij het eten. Hij zong alleen mee als de anderen zongen, maar zonder overtuiging. Natuurlijk kon hij niet zomaar met anderen praten over wat hem bezighield. Hij droeg een duister geheim bij zich, dat hij deelde met die goddeloze Fransen. Niemand in Noorwegen zei dergelijke dingen in die tijd hardop, zelfs niet als ze niet geloofden. Niet meer geloven in God was de zekerste weg naar verdoemenis.

Maar het was nog erger: als hij ooit het dorp wilde verlaten, moest hij belijdenis doen, maar als hij dat deed, moest hij zeggen dat hij in God geloofde! Hoe kon hij daar een oplossing voor vinden? Het was fout om te zeggen dat hij in God geloofde als dat niet zo was, en het was nog erger als hij zei dat hij níét in God geloofde! Om volwassen te worden moest hij liegen in het aanzien van God! Dat stond hem enorm tegen, of God nu wel of niet bestond.

X

Toen de winter een jaar later aanbrak, was de verdwijning van Guri naar de achtergrond geschoven. Het gezin had een nieuw dienstmeisje nodig. Moeder Gjertrud was tweeënzestig, ze had jicht in haar handen en kon niet meer melken. Geheel onverwacht zei Pe op een dag dat hij dacht dat Siri Jonsdatter graag opnieuw bij hen in dienst wilde, als ze haar vroegen. De ouders van Pe waren hoogst verbaasd dat Pe zoiets voorstelde, maar hij zei dat hij met Siri had gepraat en dat ze het hadden bij gelegd.

Lars had niet meegekregen dat Pe en Siri ruzie hadden gehad. Maar hij was pas goed verbaasd toen moeder zei:

‘Denk je dat ze haar dochtertje ook meeneemt?’

Zo ontdekte Lars dat Siri een dochtertje van vijf jaar had, ze heette Megtil, een lokale verbastering van Mathilde, en dat de vader van deze Megtil niemand anders was dan zijn halfbroer Pe.

Nu begreep hij wat er achter dat voor hem grote mysterie had gezeten toen Siri destijds was weggegaan. Vanaf dat moment was hij ervan overtuigd dat Pe overal toe in staat was en dat het voor de hand lag dat hij iets met Guri’s verdwijning te maken had gehad.

Pe reed die herfst met de kales naar het buurdorp om Siri Jonsdatter op te halen, en Siri straalde toen Pe arriveerde.

‘Dat Pe me uiteindelijk toch kwam halen,’ zei Siri toen ze de keuken van Bortegarden binnenstapte. ‘Hier hoor ik thuis,’ voegde ze eraan toe.

Wat er ook was gebeurd, Siri had het achter zich gelaten. Ze lachte als Pe grapjes met haar maakte, en zijn ouders wierpen elkaar blikken toe. Lars zag wat hij zag en hij dacht dat het slechts een kwestie van tijd zou zijn voor Pe om haar hand vroeg. Ole Pedersen en Gjertrud zagen door de vingers dat Pe Siri ’s nachts opzocht.

‘Ze hebben ondanks alles al een kind!’ zei Ole Pedersen. ‘Pe moet wel een reden hebben gehad toen hij haar weer hier wilde hebben!’

Maar toen monsterde Pe aan op een vrachtschip dat naar Frankrijk ging en vlak daarna bleek Siri opnieuw in verwachting te zijn. Nu twijfelde niemand er meer aan dat Pe de vader was. Siri ging naar haar ouders om daar te bevallen en een maandje later keerde ze terug. Van haar vrolijkheid was niets meer over. Het bleek dat het kind vlak na de geboorte was gestorven.

Voor de autoriteiten was het inmiddels duidelijk dat Pe niet op deze voet kon doorgaan. Volgens de wet moest hetgeen ‘de derde buitenechtelijke gemeenschap’ werd genoemd het hardst gestraft worden, vroeger met de dood, nu bij voorkeur met boetes. Zowel Siri als Pe moesten voorkomen voor deze ‘derde buitenechtelijke gemeenschap’, of zoals het ook wel werd genoemd ‘hun aanstootgevende gedrag en ontoelaatbare verhouding’. Dominee Andreas Wessel had besloten om een voorbeeld te stellen. De rechter in Molde klaagde ook de ouders van Pe aan, omdat ze het aanstootgevende gedrag dat zich onder hun dak had afgespeeld door de vingers hadden gezien. Lars was net twaalf toen de zaak werd aangespannen, en toen het vonnis werd geveld, was hij veertien. Het is niet overdreven om te zeggen dat deze zaak zijn jeugd overschaduwde. De zaak kwam voor het eerst voor op 14 oktober 1794 bij Vaagø Otting. Toen geen van de aangeklaagden kwam opdagen, werd de zaak verdaagd naar de eerste zomerrechtsdag waar Pe, Siri Jonsdatter, Ole Pedersen en Gjertrud Knudsdatter werd opgedragen om te verschijnen zodat ze zich konden verdedigen. Zo niet, dan zouden ze het vonnis moeten accepteren.

Op deze eerste zomerrechtsdag verscheen alleen Ole Pedersen, die verklaarde dat Pe met een schip vanuit Molde was vertrokken, maar dat Ole dacht dat zijn stiefzoon voor de herfstrechtsdag wel weer thuis zou zijn. Bij de herfstrechtbank verscheen Ole opnieuw en legde uit dat Pe was opgeroepen voor militaire dienst in Kopenhagen, maar voor zover zijn ouders wisten zou hij diezelfde herfst terugkeren. Ole Pedersen vroeg de rechtbank met klem om de zaak te verdagen, zodat Pe bij thuiskomst zelf voor zijn handelingen terecht kon staan.

Aangezien de verdaging niet zonder redelijke gronden kon worden geweigerd, werd de zaak doorgeschoven naar de zomerrechtbank van 1796. Dat voorjaar namen de ouders van Lars een dramatisch besluit en Lars was daar getuige van, maar hij besefte in eerste instantie niet welke verreikende gevolgen het zou hebben.

‘Als we worden veroordeeld voor wat Siri en Pe hebben uitgespookt, dan is de boete mogelijk zo hoog dat we die niet kunnen betalen,’ zei vader.

‘Wat moeten we doen?’ klaagde moeder Gjertrud.

‘Er is een uitweg. Als we de boerderij op Ola’s naam zetten, worden we inwonend en zal de boete veel lager uitvallen,’ zei Ole Pedersen. Op de zomerrechtbank in juni 1796 kwam niemand van het gezin opdagen. De aanklacht tegen de ouders kwam te vervallen omdat ze niet konden verantwoordelijk waren voor wat hun dienstvolk uitspookte, daarvoor moesten die zelf de verantwoordelijkheid nemen. Het vonnis tegen Pe en Siri werd uiteindelijk op 22 juli van datzelfde jaar geveld. Pe werd veroordeeld tot de betaling van 360 gram zilver of twaalf rijksdaalders, en daarbovenop kwamen de proceskosten van vijf rijksdaalders. Siri Jonsdatter werd veroordeeld tot betaling van 180 gram zilver of zes rijksdaalders. Het was een enorme som voor een dienstmeisje, bijna een heel jaarloon, maar het ergste was dat Pe niet met haar wilde trouwen. Siri vertrok huilend en liet zich nooit meer zien op Bortegarden.

Ola werd op de rechtsdag in oktober 1796 de nieuwe eigenaar van Bortegarden. Hij was nog maar net achttien.

XI

Iedereen praatte over alle commotie rondom Pe, dus Lars durfde uiteindelijk nauwelijks het huis te verlaten. Hij was een eenzaat, maar in die jaren ontdekte hij dat er iets was dat hem het verdriet en de schaamte deed vergeten, en dat was muziek. Zijn ouders zagen hoe hij opleefde als iemand musiceerde, en ze namen hem mee naar bruiloften en begrafenissen zodat hij in elk geval kon genieten van de muziek. Dan verdween hij als het ware in een andere wereld. Pas toen het vonnis was geveld en Pe de boete voor de derde buitenechtelijke gemeenschap had betaald, kon Lars andere mensen weer recht aankijken, vond hij. Hij wilde weer naar buiten om het verzuimde in te halen. Hij vroeg zijn vader:

‘Wil je iets voor me doen, vader?’

‘Als het in mijn macht ligt wel, mijn zoon!’ zei vader.

‘Wil je een viool voor me kopen?’

‘Vraag me iets anders!’ zei vader, ‘want die wens kan ik niet vervullen!’

‘Waarom niet?’

‘Vioolmuziek moedigt losbandigheid en flierefluiten aan, en de roes die dat uitlokt wil ik in mijn huis niet zien!’

‘Maar ik was niet van plan om te drinken!’

‘Dat gezelschap zal je geen goed doen, zoon, dus het antwoord is nee. Bovendien zijn je vingers veel te grof om een goede speelman te worden. Je vingers zullen elkaar in de weg zitten op de hals!’ zei vader.

‘Hoe weet je dat, vader?’

‘Die veel te grove vingers heb je van mij!’ zei vader. ‘Je wilt vast geen halfbakken speelman worden, aangezien je altijd overal de beste in wilt zijn!’

Lars was niet blij dat hij zijn grove vingers van zijn vader had geërfd. Hij wilde zo graag muziek horen. Hij was blij dat hij een kop groter was dan zijn leeftijdsgenoten, want dat leverde hem vrijheid op. Zijn ouders waren blij dat hij op zijn vrije dagen rondstruinde door het dorp of in de naburige dorpen. Ze waren blij dat hij mensen opzocht, want ze dachten dat hij zo zijn verdriet over Guri en de schaamte voor zijn halfbroer kon verwerken. Hij ging naar veilingen en wat ‘het grote moment in het leven’ werd genoemd, omdat hij wist dat daar speelmannen kwamen. Op een bruiloft die hij bijwoonde speelde een tamboer een bruidsmars op zijn trommel. De tamboer was een man die zijn vak verstond, en opeens ontwaakte er echt iets in Lars. Er bestond dus een instrument waarbij zijn grote vingers hem niet in de weg zaten!

Hij kon niet stil blijven staan, zo opgewonden was hij. Toen de bruiloftsgasten waren gaan zitten en de tamboer even pauze nam, vroeg Lars of hij de trommel mocht lenen. Hoewel de trommel geen duidelijke melodie kon voortbrengen, zat hij alle volkswijsjes die hij kende te trommelen, terwijl de bruiloftsgasten roompap aten en uitgelaten werden na de eerste borrels. Opeens riep iemand: ‘Stt!’

Ze hoorden alle trommelmarsen van Lars via het open raam.

‘Wie zit daar te trommelen? De tamboer zit hier bij ons!’

‘Dat is Lars Olsen,’ zei de tamboer, die zo veel mogelijk probeerde te eten voor hij weer moest spelen. ‘Ik moet zeggen dat hij talent heeft!’

‘Ja, die Lars Olsen, hij heeft talent!’ zeiden ze, en vervolgens proostten ze op hem. Toen de maaltijd was afgelopen, liepen ze naar Lars en zeiden: ‘Wil je niet nog iets trommelen?’

Nee, Lars wilde eerst meer oefenen. Hij gaf de trommel en de stokken terug aan de tamboer, die hem een paar signalen liet horen die soldaten en matrozen moeten leren als ze ten oorlog trekken. Lars vond het leven inmiddels een stuk beter, maar wat betreft Pe was hij onvermurwbaar. Hij had Pe anders goed van dienst kunnen zijn, want in de zomer van 1797 kocht Pe een oud huis dat hij opnieuw opbouwde bij een boerderij die Nordgarden heette, want nu zou hij zijn erfdeel overnemen. Pe had een nieuw meisje. Ze heette Mari Nilsdatter. Mari kwam van een boerderij in de buurt waar de mensen zich geen zorgen maakten over zijn slechte reputatie. Zij en Pe kregen op 1 februari een zoon. Hij werd thuis gedoopt, stierf en werd drie dagen later begraven. Pe verloofde zich op 17 februari 1798 met Mari en trouwde diezelfde dag met haar. Lars kwam niet naar de bruiloft, ook al was er een speelman. Hij zat op een platte steen naar het fjord te staren en luisterde naar de muziek van het bruiloftsfeest.

XII

Lars reisde langs alle boerderijen in de buurt om hand- en spandiensten te verrichten. Daar luisterde hij naar de oude vrouwtjes die psalmen zongen op oude melodieën, en die deuntjes onthield hij al na ze één keer gehoord te hebben. Tijdens zijn pauzes hoorden ze hem neuriën terwijl hij op een lege ton of een plank trommelde. Hij was net zestien, maar hij zag er volwassen en volgroeid uit. Hij had dik, ravenzwart haar en op kousenvoeten was hij bijna een meter tachtig. Kerels zoals hij hadden eigenlijk nooit ruzie als ze iemand tegenkwamen, want ze sloegen terug als iemand ze dwarszat. Lars was aan de ene kant een vent die een tafel kon omgooien en tegen de muur smijten, of een wagen een steile heuvel op kon trekken als het moest, maar aan de andere kant was hij een gevoelige jongen die in huilen uitbarstte als iemand iets onaardigs tegen hem zei. Het was niet makkelijk om rond dat vreemde gemoed van hem te laveren, en hij was zelf degene die er nog het allerminst wat van begreep.

Ole Pedersen besefte dat zijn jongste zoon lucht onder zijn vleugels nodig had. Hij roeide naar het huis van de dominee op Agerø om de dominee te vragen of Lars spoedig belijdenis kon doen, zodat hij kon aanmonsteren op een schip.

Helaas was dominee Wessel op dat moment al zes jaar blind. Zijn zoon Svend Tostrup Wessel was kapelaan en deed het grootste deel van zijn vaders werk, maar toen Ole Pedersen aanklopte en niet vroeg maar eiste dat Lars zo snel mogelijk belijdenis moest doen, werd de jonge kapelaan boos. Hij moest er niets van hebben dat een boerenkinkel, die nog wel had toegestaan dat er zeer aanstootgevende zaken onder zijn dak hadden plaatsgevonden, voor de deur stond om hem te vertellen hoe hij namens zijn vader zijn ambtelijke plichten moest vervullen! Ole Pedersen wist niet dat de domineeszoon in zijn studietijd in Kopenhagen bekend stond als een vechtersbaas, maar dat ondervond hij toen hij uit de domineeswoning werd gegooid.