Ander werk van Hans Erich Nossack bij uitgeverij Oevers:

Het onmogelijke bewijs (roman, 2021)

HANS ERICH NOSSACK

Op z’n laatst
in november

ROMAN

Vertaald uit het Duits door Josephine Rijnaarts

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

De uitgave van deze vertaling werd mede mogelijk gemaakt door een subsidie van het Goethe-Institut en een Schwobbijdrage van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Spätestens im November

© Copyright Suhrkamp Verlag, Berlin 1955

Nederlandse vertaling © Josephine Rijnaarts en Uitgeverij Oevers, 2023

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk Uitgeverij Oevers

Verzorging e-book Coco Bookmedia

NUR 302

ISBN 9789493290426 (e-book)

ISBN 9789493290327 (paperback)

www.uitgeverijoevers.nl

Voor Kurt Bösch

I

We mogen geen fouten maken, wilde ik tegen hem zeggen, maar toen ik hem aankeek, slikte ik mijn woorden in.

Nee, ik moet de juiste volgorde aanhouden, stap voor stap vertellen hoe het ongeveer is gegaan. Het is toch al moeilijk uit te leggen. Sommigen zullen het hoofd schudden en zeggen: Maar dat kan toch niet! Zoiets doe je toch niet! En dan moet ik hun gelijk geven, want ik weet ook niet wat ik anders moet antwoorden. Ik ben niet opstandig, nee. Ik weet echt geen antwoord. Alle antwoorden schieten tekort, ook al klinken ze mooi.

Het begon met de ‘lichte maaltijd’, zoals op de uitnodiging stond. Het kan ook al eerder zijn begonnen, veel eerder zelfs. Misschien al toen ik nog een kind was. Soms heb ik de indruk dat er nooit iets is begonnen, maar dat het altijd zo is geweest, van meet af aan. Maar daar durf ik niet over na te denken, dat kan inbeelding zijn.

Voor die ‘lichte maaltijd’ hadden ze in de Kunsthalle tafels in de voorzaal van de aula gezet, waarschijnlijk om te zorgen dat je na de feestelijke plechtigheid niet eerst ergens anders heen hoefde. Een goed idee van het hoofd Culturele Zaken, want buiten viel om het halfuur een bui. Aan de kant waar anders de garderobe is, was een soort buffet met belegde broodjes en zo. Het was de bedoeling dat de gasten zich zelf bedienden. Ik zat samen met de burgemeester en zijn vrouw en de algemeen secretaris van de Industriebond aan een tafel. Ik kon niet weigeren. Max had me verteld dat ik hem moest vertegenwoordigen, dat vond hij mijn taak. Anders was ik vast weggegaan. Ik kende die mensen heel goed, maar aan een samenzijn met hen had ik geen behoefte. En nu kon ik niet meer weg, het zou opgevallen zijn. Onze tafel stond in de eerste rij. Tot aan het buffet was alles vrij, er lag alleen een blauwgrijze loper. De mensen liepen heen en weer en haalden iets te eten. Ondertussen praatten ze met elkaar, en als ze bekenden tegenkwamen, maakten ze een voorzichtige buiging. Vanwege het bord in hun handen.

Mijn bontjas gooide ik achter me over de stoelleuning, het was warm genoeg. Ik wilde niet lang blijven. Ik verfrommelde het programma dat ik nog steeds in mijn hand had. Maar het was stug papier, het sprong weer open. Ik had het kapot moeten scheuren. Maar waar had ik dan de snippers moeten laten? De prop ging zo open dat je precies de vetgedrukte naam Möncken weer kon lezen.

Ja, en die stond met de roodharige mevrouw Riebow daar bij het buffet. Ze lachten allebei. Zij vroeg: ‘Hebt u dat echt allemaal meegemaakt, wat u schrijft?’ En hij antwoordde: ‘Hoe komt u erbij, mevrouw? Al die vrouwen en meisjes! Hoe had ik dat voor elkaar moeten krijgen?’ Tot zulke antwoorden was hij in staat, hoewel ze eigenlijk niet bij hem pasten. En toen zei zij: ‘Ik ben de vrouw van de perschef’, en hij: ‘Zo, dan kan ik maar beter goede maatjes met u worden.’ Daar moesten ze om lachen. Maar wat stelde ze zich aan! Ik kon haar gekunstelde lach aan onze tafel horen. Ze was ook zwaar opgemaakt, bij het tllicht kon je dat goed zien. ‘Dat rode haar heeft ze nog maar een paar maanden,’ vertelde ik hem later. ‘Heel decoratief,’ zei hij. Het liet hem koud, maar dat kon ik niet weten. Ik kende hem immers helemaal niet. Ik was bang dat hij voor haar zou vallen.

‘Wat mag ik voor u halen, mevrouw?’ vroeg de algemeen secretaris. Ik vroeg hem een kleinigheidje voor me uit te zoeken. Ik had geen honger. De burgemeestersvrouw zei dat het jammer was dat mijn man er niet was. Dat had de burgemeester zelf ook al tegen me gezegd. Ze moeten zoiets wel zeggen, en ik antwoordde dat mijn man het ook heel spijtig vond, maar dat hij pas laat in de avond terug was, dat hij een belangrijke vergadering had in Kassel. ‘Aha, in Kassel,’ zei de burgemeester en hij trok zijn wenkbrauwen op. Ik weet niet waarom, waarschijnlijk alleen uit beleefdheid, want het was onwaarschijnlijk dat die vergadering van Max in Kassel hem interesseerde.

Ik keek de algemeen secretaris na, hoe hij naar het buffet liep. Hij knikte naar dat mens van Riebow en zei kennelijk ook iets tegen haar. Wat een komediante, zoals ze zich half naar hem toe draaide! Maar de algemeen secretaris knikte ook vriendelijk naar Möncken, dat zag ik. Die maakte een grappig buiginkje, een tikje schokkerig, alsof hij schrok en de algemeen secretaris nog nooit had gezien. Terwijl ze elkaar daarvoor toch al hadden gesproken en elkaar de hand hadden geschud. De algemeen secretaris had hem gefeliciteerd.

Natuurlijk was ik de enige die dat allemaal zag. De burgemeester vroeg wat mijn man had gezegd over de keuze van de jury en of hij het ermee eens was. Ja, volledig, antwoordde ik en ik zei dat hij het geweldig vond hoe het allemaal was gegaan. Ze hoefden niet te weten dat Max er zich helemaal niet meer mee bezig had gehouden. Ik geloof dat hij niet eens wist hoe de winnaar heette. Max had andere dingen aan zijn hoofd; wie de prijs kreeg, vond hij niet belangrijk. Alleen de prijs zelf en dat die op zijn initiatief in het leven was geroepen, daar hechtte hij veel waarde aan. Dat was reclame voor hem. Of voor de fabriek.

Goed, daarna had de vrouw van de burgemeester het over het boek van die Möncken, en ik zei overal ja op. Ik had het gelezen, maar daar ging het nu niet om. Ik moest antwoorden in de zin van Max. Wat kon het mij schelen wat die Riebow daar bij het buffet deed. Ik wilde toch niet lang meer blijven.

Hij dacht precies hetzelfde, wat ik niet kon weten. Hij had het idee dat hij per ongeluk in een film was beland waarin hij niet thuishoorde, legde hij later uit. ‘Zoiets overkomt je algauw als je niet oplet. Je moet voortdurend op je hoede zijn. En soms is het ook je eigen schuld, omdat je denkt dat je net als alle andere mensen best een keer mee kunt doen. Waarom eigenlijk niet? Maar het is vreselijk vermoeiend. Je moet de hele tijd doen alsof je er echt bij hoort, zodat het niet opvalt. Misschien is het een heel aardige film, en je moet voor de anderen de pret niet bederven. Je mag vooral niet aan de kant staan en een droevig gezicht opzetten. Je moet altijd grijnzen, anders merken ze het meteen. Maar je wordt er behoorlijk nerveus van. Kent u dat?’

‘Jazeker, heel goed zelfs.’

‘Zie je wel! Zie je wel!’ riep hij. ‘Ja, ik praatte met die en met die, zoals ik dacht dat ze het wilden hebben, en ondertussen vroeg ik me maar één ding af: hoe kom ik hier weg voor het te laat is? Hun broodjes kunnen ze ook alleen eten en zonder mij kunnen ze evengoed met elkaar proosten. Veel beter zelfs. Ontstond er maar kortsluiting of gedrang, dan kon je stiekem ontsnappen. Maar daar hoop je tevergeefs op. Van alle kanten lachten ze naar me, het was voor hen zo vanzelfsprekend. Ik zat gevangen. Toen zag ik u.’

Het zou kunnen dat we ook al jij tegen elkaar zeiden, dat weet ik niet meer precies.

‘Hebt u het gemerkt?’ vroeg hij.

‘Wat?’

‘Dat ik u ontdekte.’

‘Ja, dat wil zeggen…’

‘En weet u wat ik het eerst zag?’

‘Nou?’

‘Maar u mag niet boos worden. Uw schouders.’

‘Deze jurk heeft wat te veel decolleté voor een middagjurk,’ zei ik. ‘Maar mijn man vindt het goed zo.’

‘Wie?’ vroeg hij.

‘Wat heeft zij eigenlijk over mij gezegd?’ vroeg ik.

‘Wie zij?’ vroeg hij heel verbaasd.

‘Die met dat rode haar.’

‘Ze heeft gezegd hoe u heet, maar ik ben het alweer vergeten. O ja, en dat u een rijke vrouw bent.’

‘Ik ben niet rijk. Mijn man misschien, maar ik niet. Dat was gelogen.’

‘Wat kan ons die roodharige schelen?’

Maar ik moet me aan de volgorde houden. Want daarover praatten we pas later. Thuis of toen we in de trein zaten. En misschien nog later.

De algemeen secretaris kwam terug met borden of cocktails. De burgemeester zei dat hij het verkeerde beroep had gekozen en er een goede ober aan hem verloren was gegaan. Iedereen lachte om het grapje, ook ik deed mijn best. ‘Mevrouw Riebow heeft beslag gelegd op onze schrijver,’ zei de algemeen secretaris. ‘Dan is hij in goede handen,’ zei de vrouw van de burgemeester. Ik liet niets merken. Ze bedoelde het niet gemeen, ze kan helemaal niet gemeen zijn, ze is heel moederlijk, ik mag haar graag. ‘Ach ja, die kunstenaars!’ zei de burgemeester, ‘die hebben een goede neus.’ Iedereen keek naar het buffet. Daarna hadden ze het over een toneelstuk. En daarna over een tentoonstelling die de maand daarop in onze stad zou worden georganiseerd. Ik moest overal over meepraten. Nog tien minuten, dacht ik, dan sta ik op en vertrek met een of andere smoes. De mensen vinden je arrogant, had Max al een paar keer tegen me gezegd, dat is niet goed, dat kunnen we ons niet veroorloven. Het zijn andere tijden, je moet je wat meer aanpassen, die mensen kunnen ons nog goed van pas komen. Soms denk ik dat zelfs Max mij arrogant vindt.

Ook aan de andere tafels werd veel gepraat en gelachen. Ik dronk mijn cocktail en viste de olijf uit het glas om iets te doen te hebben.

Die kleine schokkerige beweging had ik al eerder bij hem gezien, in de aula. Ik was iets te laat en was ergens achteraan gaan zitten om niemand te storen. Na afloop van de plechtigheid kwamen ze aanrennen en verontschuldigden zich, want voor Max en mij waren plaatsen op de eerste rij gereserveerd. ‘Dat geeft toch niet,’ zei ik. Maar hopelijk krijgt Max het niet te horen, want dan ergert hij zich weer. Hij is heel ambitieus.

Eerst had de algemeen secretaris het over de literatuurprijs van de Industriebond, die dit jaar voor het eerst werd toegekend. Onze naam werd niet vermeld, er was alleen sprake van de Industriebond. Max wilde niet dat hij genoemd werd. Het moest allemaal anoniem, had hij gezegd. De meesten wisten toch wel dat hij het initiatief voor de prijs had genomen en dat het geld door de Helldegen-fabriek was geschonken. Misschien wilde Max zich ook niet vastleggen. Daarna vertelde de burgemeester over de stad en dat wij niet alleen een rokerige industriestad waren, waar hard werd gewerkt, maar dat de stad het ook als haar plicht zag om conform haar grootte en inwonertal in één adem te worden genoemd met andere steden die kunst en cultuur bevorderden. Of iets dergelijks. Iedereen klapte. En daarom verheugde het hem als vertegenwoordiger van de stad aan de schrijver Berthold Möncken de prijs van de Industriebond te mogen uitreiken. Hij stapte van de bovenste tree van het podium en trok Möncken, die naar hem toe kwam, omhoog. Daarna overhandigde hij hem de prijs in een roodfluwelen map. Berthold vertelde me later dat je bij een prijsuitreiking altijd zo’n roodfluwelen map kreeg. Hij had hem in zijn aktetas gestopt en ’s nachts, toen we in de trein zaten, gooide hij hem lachend uit het raam. Ook de oorkonde verscheurde hij en hij gooide de snippers naar buiten. Ik dacht dat je zoiets moest bewaren, maar hij zei dat het altijd dezelfde onzin was.

Na de burgemeester nam hij zelf achter de katheder plaats om iets te zeggen. Ik verbaasde me een beetje over hem. Omdat hij vooraan zat, had ik hem daarvoor niet kunnen zien. Ik dacht zelfs even dat hij het helemaal niet was en er eerst nog iemand anders een toespraak hield. Want hij zag er precies hetzelfde uit als de rest. In zijn donkere pak, en hoe zijn haar was geknipt. Ik zou nooit verwacht hebben dat hij boeken schreef. Hij had net zo goed een van de heren bij Max op kantoor kunnen zijn. Of iemand van de Industriebond. Ik weet eigenlijk niet wat ik me had voorgesteld. Waarschijnlijk helemaal niets, en achteraf gezien, nu ik hem ken, vind ik mezelf bespottelijk. Berthold lachte me ook uit. ‘Hoe vind je dan dat we eruit moeten zien? Fluwelen broek en geruit overhemd? De bohémien uithangen kunnen alleen de anderen zich veroorloven, degenen die niets met kunst te maken hebben. Ons leven is al ongeregeld genoeg.’

Ik luisterde niet echt naar wat hij zei. Hij sprak waarschijnlijk zijn dank uit voor de prijs. Ik was een beetje moe, dat lag aan het voorjaar. Bovendien word ik altijd moe bij lezingen, mijn oogleden branden, dat komt door het turen naar het podium, en om te zorgen dat niemand het merkt kijk ik naar mijn schoot of naar het programma en denk aan iets anders. Meestal is het ook niet belangrijk wat ze zeggen en als je wilt, kun je het later in de krant lezen. Het lastige is alleen: als je aan iets anders denkt en niet let op wat er wordt gezegd, wordt die pratende stem nog slaapverwekkender. Hij zweeft door de zaal, de banken om je heen kraken zachtjes en er ritselt papier, en dat heeft allemaal niets met jou te maken en daarom word je moe. En soms is de lucht in zulke zalen ook heel bedompt.

Uiteraard sliep ik niet. ‘Wat heeft de kunstenaar met het veelgeprezen behoud van het bestaan te maken?’ hoorde ik hem zeggen, en dan ook alleen omdat het smalend klonk. ‘Maar als iemand van ons waarschuwt voor de schone schijn, voor de statistieken en voor efficiëntie, en vindt dat die dingen het afleggen tegen een klein menselijk gebaar, dan wordt hij een nihilist genoemd.’

Naast me zat een witharig mannetje met een erg spitse neus. Iemand van de krant. Ik had hem ook al bij andere gelegenheden gezien, hoe hij heette wist ik niet. Hij snoof door zijn neus en ik vroeg hem fluisterend: ‘Hoe oud zou hij zijn?’ Het mannetje keek heel aandachtig naar het podium, het duurde lang en ik dacht al dat hij helemaal niet meer zou antwoorden. Uiteindelijk haalde hij zijn schouders op en zei: ‘Hij ziet er heel ongetrouwd uit.’ Hij hield zijn hand voor zijn mond toen hij me dat toefluisterde. Hij had een slechte adem. Last van zijn maag misschien. Ik lette verder ook niet op hem, want ik voelde me beledigd. Daar had ik niet naar gevraagd. Je hoeft maar in alle onschuld een vreemde aan te spreken of hij wordt meteen brutaal. Straks schrijft hij er nog over in zijn krant. Maar hij bedoelde het vast niet zo. Want wat hij me had toegefluisterd klopte als een bus. Best gek, dat een man zoiets merkt. Het was inderdaad volstrekt onmogelijk om je Berthold als getrouwd man voor te stellen. Die Riebow moest het meteen gemerkt hebben.

Terwijl ik deed alsof ik aandachtig luisterde, zag ik dat hij toch heel anders was dan ik eerst had gedacht. Ik had zelfs een beetje met hem te doen. Niet erg, nee, dat niet, alleen zoals wanneer je door het trappenhuisraam naar de binnenplaats kijkt en daar jongens ziet spelen. Als kind heb ik daar vaak staan kijken. Mijn moeder vond het niet goed dat ik naar ze toe ging, ze vond die jongens te min. Mijn vader zou het wel goedgevonden hebben, maar hij wist er niets van, en hij had ook niet veel in de melk te brokkelen. Een van die jongens wordt door de anderen buitengesloten en mag niet meespelen. Ze duwen hem weg, steken de draak met hem en doen ten slotte alsof hij lucht is. Misschien hebben ze ruzie gehad of zo. De jongen staat in een hoek op de binnenplaats en houdt zich met iets anders bezig. Hij doet alsof het hem allemaal niet kan schelen. Ach, en hij zou zo graag meespelen. Als de anderen het niet zien, gluurt hij naar ze, maar zodra ze dicht langs hem heen hollen, is hij weer druk bezig. En wanneer zijn moeder hem later roept voor het avondeten, was het voor hem een verloren middag. Zoiets. Door het trappenhuisraam kon je dat allemaal gadeslaan. Die jongen wist immers niet dat daar iemand stond. Ook Berthold wist niet dat ik naar hem keek. Anders… Hij wist helemaal niets van mij.

Hij maakte namelijk kleine bewegingen die helemaal niet bij zijn optreden hoorden. Op de voorste rijen merkten ze dat vast niet en dachten ze dat alles in orde was. Ik zat veel hoger en kon het podium van bovenaf zien. Soms was het zijn hand, die zich plotseling losmaakte, alsof die iets wilde pakken om zich aan vast te houden. Maar hij kwam niet ver, hij werd meteen teruggefloten en vastgeplakt aan de rand van de katheder. Ook had ik de indruk dat hij voortdurend van de ene op de andere voet wipte en achter de katheder met zijn benen draaide. En een paar keer keek hij geschrokken de zaal in, een beetje naar de zijkant, alsof hij iemand zocht. Maar daar zat niemand die hij kende. Ik was bang dat hij zou blijven steken, in werkelijkheid was hij misschien al blijven steken en was hij zelfs vergeten dat hij op een podium stond om een toespraak te houden. Toch bleven de woorden uit hem komen en sprak hij zonder haperingen verder, alleen had ik het gevoel dat hij het niet meer was die daar sprak, dat hij zelf al weg was, heel ver weg, en alles had opgegeven. Tot hij zich weer vermande en vooroverboog naar de mensen op de voorste rijen. ‘De wetenschap zal mijn stelling weerleggen met de bewering dat bloemen ook bloeien wanneer niemand ze ziet. Ik beweer daarentegen dat een bloem van blijdschap bloost als je er vol bewondering naar kijkt. En ik denk dat een vrouw mooier wordt als je tegen haar zegt: Wat ben je knap!’

Het domme vrouwvolk in de aula lachte, ze beschouwden het als een compliment dat voor hen was bestemd. Terwijl hij hen helemaal niet zag. Hij had dat thuis bedacht en het uit zijn hoofd geleerd. O, wat was ik woedend.

‘Toon ons weer uw mooie menselijke gezicht, dan zullen wij ook mooier zingen.’ Dat was het slot. Hij maakte zijn schokkerige buiging in het niets. De flitslichten flitsten en het publiek klapte. Mij deed het pijn.

‘En hoe gaat het met de directeur-generaal?’ hoorde ik de burgemeester vragen. ‘Dank u,’ antwoordde ik, ‘met mijn schoonvader gaat het heel goed.’ ‘We hebben hem al een tijd niet meer gezien,’ vervolgde de burgemeester. ‘Ja, ik wilde hem meebrengen,’ loog ik, ‘maar hij is al in de zeventig.’ Wat moest ik anders zeggen? Ik vond het vervelend als mensen naar mijn schoonvader informeerden. Ik wist niet of er iets achter zat en of ze me wilden uithoren. Dat ging nu al een halfjaar zo, ik moest altijd uitkijken dat ik niets verkeerds zei, wat nadelig kon zijn voor Max. En wat Max me over die zaak had verteld, klopte volgens mij ook niet helemaal. Dat kon ik natuurlijk niet tegen hem zeggen. Ik was erg gesteld op mijn schoonvader, Max had daar geen idee van. En de mensen bedoelden het vast niet kwaad als ze naar mijn schoonvader vroegen. Per slot van rekening was hij de oprichter van de Helldegen-fabriek en een belangrijk man voor de stad. En waar moet je anders over praten als je toevallig zo bij elkaar zit.

Goed, en toen gebeurde het.

Achteraf lijkt het alsof ik erop was voorbereid. Het zou zelfs een teleurstelling voor me zijn geweest als het niet was gebeurd. Natuurlijk, dat het zou gaan zoals het ging, had ik me niet kunnen voorstellen. Maar wel ongeveer, en ik was dan ook helemaal niet verbaasd, ik had toch verbaasd moeten zijn wanneer het als een volslagen verrassing was gekomen. Het was bijna alsof Berthold en ik alleen even met andere mensen waren gaan praten – hij met die Riebow en ik met de burgemeester – en ik, toen hij weer naar me toe kwam, alleen hoefde te zeggen: O, daar ben je weer! Terwijl hij nog niet eens wist wie ik was en hoe ik heette. En waar moest hij me aan herkennen? Er waren daar veel vrouwen, vrouwen van fabrikanten en ambtenaren. Ze zaten net als ik met hun kennissen aan kleine tafeltjes cocktails te drinken. Ik had een van die vrouwen kunnen zijn, niets onderscheidde me van hen. Alleen dat zij vrolijk met elkaar praatten. Ik praatte weliswaar ook en lachte als het nodig was, maar ik was verdrietig. Ik had een benauwd gevoel op mijn borst. Het tafeltje was ook zo klein, de anderen zaten zo dichtbij; als ze me per ongeluk aanraakten, kromp ik in elkaar.

Het is moeilijk te vertellen, niemand zal het geloven. Of ze vinden het absurd. Ik begrijp het heel goed als anderen het absurd vinden, eigenlijk begrijp ik dat beter dan wat er gebeurde. Ik moest het accepteren, ik kon niet anders. Ik had Berthold al die tijd niet uit het oog verloren. Ook als ik met anderen praatte, keek ik zijn kant op. Geen beweging ontging me, ik zag dat hij een paar glazen dronk, en die Riebow dronk met hem mee. Ook ik liet nog een tweede glas inschenken, en nadat ik het snel had leeggedronken, zette de algemeen secretaris nog een derde voor mijn neus. Ze dachten dat ik het naar mijn zin had, daar waren ze vast blij om. Ook Max zou me geprezen hebben; je moest meedoen, zei hij altijd. Een paar keer had ik de indruk dat Berthold naar me keek, dan schrok ik vreselijk, ik had het niet meer. De anderen mochten niets merken. Maar als ik dan weer opkeek, had hij zijn blik al afgewend. Ik had me dus vergist. Misschien keek hij ook alleen maar voor zich uit, zoals eerder tijdens zijn toespraak, toen hij me natuurlijk helemaal niet kon zien. Bovendien stond hij met die vrouw te kletsen. Maar toen het vaker gebeurde, dacht ik uiteindelijk toch dat hij naar me keek. Goed, en toen maakte hij een beweging alsof hij zich van het buffet afduwde. Nee, het zag er zelfs uit alsof hij Riebow opzij duwde. Bijna had ik gelachen. Waarschijnlijk zei hij alleen tegen haar: Momentje alstublieft! Wat moet ze zich geërgerd hebben. Maar dat doet er nu niet meer toe. Hij kwam recht op me af, heel langzaam en heel vanzelfsprekend, zonder op of om te kijken. Maar wat duurde het lang, eindeloos lang. Hij liep zorgvuldig over de blauwgrijze loper. Om hem heen lag alles plotseling in het donker, alleen de lijn waarover hij naderde was zwak verlicht. Ik wist niet of dat licht tot bij mij kwam of dat ik me ook in het donker bevond. Ik greep naar achteren, naar mijn bontjas, die over de stoelleuning hing. Maar ik bedacht me, daar was geen tijd meer voor. Ik pakte mijn cocktailglas en stond op. ‘Neemt u me niet kwalijk,’ zei ik tegen de vrouw van de burgemeester. Zo slim was ik wel. Ze moesten denken dat ik hem wilde feliciteren. Ik moest rekening houden met Max. Hoe dan ook wilde ik de etiquette zo lang mogelijk in acht nemen. Waarom eigenlijk? Het kon immers zijn dat ik Berthold al kende, en aangezien Max de prijs in het leven had geroepen, was het niet meer dan normaal dat ik Berthold feliciteerde.

Ik liep hem een paar passen tegemoet, ik haastte me om op de loper te komen, bij de tafel vandaan. Achter me zakte alles ook meteen weg. Ik glimlachte, geloof ik, maar hield daar gauw mee op, want Berthold glimlachte niet. Het was ook niet het goede moment om te glimlachen. En toen stonden we al tegenover elkaar. Tamelijk dichtbij, dat leek me veiliger, want zoals de tafel achter me wegzakte toen ik opstond, zo zweefde en dreef nu ook al het andere wat zich om ons heen bevond als nevelwolken heen en neer, zonder ons te raken, en alleen waar wij waren kon je stevig staan. Ik wilde meteen iets tegen hem zeggen, dat had ik nog bedacht. Ik wilde als eerste praten, zodat hij niets verkeerds kon zeggen. Ik wilde mijn glas heffen en hem feliciteren, dan had hij me moeten bedanken. Maar er kwam niets meer over mijn lippen, het leek me allemaal zo overbodig. Ik wachtte gewoon. Ik keek naar zijn stropdas, het was een grijze stropdas, lichtgrijze zijde, zoals ze allemaal dragen bij een donker pak. De stropdas was lichtelijk verschoven en als ik geen glas in mijn hand had gehad, had ik hem rechtgetrokken. Maar waar moest ik mijn glas laten? Er was geen tafel meer, het zou in het niets zijn gevallen.

We stonden daar vast niet lang, ook al denk je zelf van wel. Voor ons gevoel was het een eeuwigheid. Als die voorbij is, verlang je er altijd naar terug, niets is daarna nog genoeg. Maar de wereld weet daar niets van. ‘Met u is het de moeite waard om te sterven,’ zei hij. Het was alsof ik het zelf had gezegd, hoewel ik niet die woorden zou hebben gebruikt. Maar het leek mijn eigen stem die terugkwam, en het waren precies de goede woorden, hij had niets anders moeten zeggen, en daarom zei ik ook alleen: ‘Ja.’

En daarbij keek ik hem aan. Ik zag zijn gezicht.

Het was de eerste keer dat ik zijn gezicht zag. Je zag het niet altijd, alleen als je geluk had. Want hij had verschillende gezichten. Een paar die hij liet zien en die allemaal op elkaar leken en zich lieten fotograferen als hij met andere mensen praatte, met de burgemeester of met die Riebow of op straat. Ik weet niet waar hij ze altijd zo gauw vandaan haalde, het was om gek van te worden. Ook dat waren gezichten die er goed uitzagen, verstandige, aandachtige, honende gezichten, maar allemaal zo vluchtig, alleen voor het moment, daarna werden ze weggegooid en werd er een nieuw gezicht uitgeprobeerd.

Dat andere gezicht valt niet te beschrijven en niet te fotograferen. Geen toestel is zo snel. Het was er alleen in de tussenpozen, als hij van gezicht veranderde, wazig, zodat niemand het waarnam. En zelfs als iemand het zag, beschouwde hij het niet als het echte gezicht, hij dacht eerder dat hij het verkeerd had gezien.

Maar ik wist dat dat het echte gezicht was, ik wist het meteen. Ik wist het van tevoren al, maar was bang geweest om het te zien. Niet dat het pijn deed, o nee, maar het was zo kwetsbaar, je werd er zelf weerloos van. Je voelde jezelf niet meer, het was bijna niet te verdragen. Ik moest vlug wegkijken.

En wat waren we alleen. Buitenstaanders en alleen. Ik had het koud. Jammer dat ik mijn bontjas niet toch meteen had meegenomen. Het was hier koud. Hadden ze soms plotseling de verwarming uitgezet?

Vanuit mijn ooghoeken zag ik dat er van alles om ons heen dreef. Hoofden en gedaanten in kleren. Als ze dicht naar ons toe spoelden, viel er licht op, dat van ons uitging. Dan zag ik zelfs ogen, opengesperde ogen die verbaasd door het raam keken. Een paar seconden, meer niet, niets hield stand, het werd meteen verder gespoeld. Het kon niet bij ons komen. En er was ook een licht geruis dat niets met ons te maken had, van golven, van een of andere wind of van stemmen.

‘Ik heb drie cocktails gedronken,’ zei ik.

‘Ik heb vijf glazen van dat spul op,’ zei hij, ‘ze hebben hier niets anders. Doet dat ertoe?’

‘Waar is uw jas?’ vroeg ik.

‘Jas? Welke jas?’

‘U zult toch wel een jas hebben.’

Eindelijk begreep hij het. ‘Daarginds bij de kapstokken. Ook mijn aktetas. Kom.’

‘Doe maar alsof we hebben afgesproken,’ zei ik.

‘Waarom? Het is toch allemaal duidelijk?’

‘Nee, ik moet mijn bontjas halen. Die hangt daar over mijn stoel. En mijn handtas ligt daar nog op tafel. Nee, wacht,’ zei ik, want hij wilde naar de tafel lopen om mijn spullen te halen. Hij was zo ongeduldig als een kind. ‘Zo gaat het niet. U moet beleefd tegen ze zijn. Geef ze een hand en bedank ze voor alles. Meer is niet nodig. Ik bedenk wel een smoes.’

Ik moest vanaf nu erg op hem letten, dat was mijn taak. Ik geloof dat het allemaal goed ging. We staken een hand uit en onze handen werden geschud. We trokken ze vlug weer in. Ik zei dat we naar huis moesten, dat zullen ze ook wel hebben gehoord, maar het kon me niet schelen. Alleen ging Berthold toen hij me in mijn jas hielp onhandig te werk. Het ging hem allemaal niet snel genoeg. Bijna had hij de kraag eraf gescheurd, zo driftig trok hij de jas omhoog toen ik eindelijk de mouwen had gevonden. Het was beter geweest als ik de jas over mijn arm had meegenomen en hem later had aangetrokken, maar je denkt niet overal aan. En toen moesten we nog bij de deur zien te komen. Ik zette bewust heel kleine pasjes, daardoor dwong ik hem zich aan mij aan te passen. Ondertussen kwam het erop aan te glimlachen, zoals je glimlacht wanneer je weggaat. Maar Berthold trok de deurvleugel met zoveel geweld open dat hij uit zijn hand schoot en tegen de muur knalde.

In het trapportaal hadden ze twee kapstokrekken neergezet. Er stond een vrouw bij die op de spullen paste. ‘Die daar,’ riep Berthold en hij tikte met een muntstuk op de tafel. ‘En mijn aktetas alstublieft. Die staat daar achter tegen de muur. Nee, die daar.’ Het was een regenjas met een losse, met knopen bevestigde voering, behoorlijk vuil bij de kraag en aan de mouwen. Een hoed had hij niet, alleen een pet in een van de zakken. Die viel op de grond toen hij zijn handschoenen uit de zak haalde. Hij raapte hem op, klopte hem even uit en stopte hem weer terug.

‘Kunnen we een taxi krijgen?’ vroeg ik aan de suppoost in uniform die bij de draaideur rondhing. De man liep meteen naar buiten en riep een taxi. De taxi’s loerden waarschijnlijk al op klanten, want toen we de deur uit liepen, stond er al een klaar. Buiten naast het portaal stonden verschillende chauffeurs te roken. Zij waren van de privéauto’s en wachtten op de gasten. Het was toeval dat ik zelf met een taxi was gekomen. Max was met de grote auto onderweg, en de kleine was ook in gebruik of kreeg een beurt. Ik had er me zelfs over geërgerd, maar nu was ik blij. Een taxi was veel beter, gelet op hoe het allemaal was gelopen. Ik vertelde de chauffeur het adres, voor Berthold langs, die na mij instapte. De chauffeur sloeg het portier achter hem dicht, ging voorin achter het stuur zitten, zette de meter aan en reed weg.

Het moet tegen halfzeven of zeven uur zijn geweest. De feestelijke plechtigheid was om halfvijf begonnen. Ondertussen had het weer een beetje geregend. De lantaarns waren vermoedelijk net aangestoken. De straten glommen en weerspiegelden het licht.

‘Waar sleept u me mee naartoe?’ vroeg Berthold naast me, zonder me aan te kijken.

‘Naar huis.’

‘Naar huis?’

‘Ik moet eerst nog naar huis. Het kan niet anders.’ Daarna zwegen we. En ik kwam tot bezinning.

Wat was ik aan het doen? Een uur, nee, een halfuur geleden had ik hier nog geen idee van. Geen haar op mijn hoofd die aan zoiets dacht. Alles was normaal, alles was in orde, en zo zou het ook nu nog kunnen zijn, het lag enkel aan mij. Ik zat naast een wildvreemde met wie ik niets te maken had en met wie ik op dit moment ook niets wist te beginnen. Het was zelfs uitsluitend mijn schuld, niet de zijne, ik had niet naar hem toe hoeven lopen, ik had er niet op in hoeven gaan. In plaats daarvan sleepte ik hem mee, zoals hij het noemde. Was dat misschien al een verwijt? Ik had me gedragen zoals je dat alleen in een droom doet, als je niet anders kunt en het ook geen zin heeft om na te denken, omdat alles gaat zoals het gaat en wakker worden de enige manier is om jezelf in veiligheid te brengen. Als je dan wakker wordt, ben je totaal uitgeput van de inspanning, of verdrietig, omdat het maar een droom was en de werkelijkheid nooit zo kan zijn, want er is zoveel waarmee je rekening moet houden. Maar niemand weet wat je hebt gedroomd, het blijft allemaal geheim en in de loop van de dag vergeet je het ook zelf. Je staat op, wast je en kleedt je aan, nog een beetje beverig omdat je telkens terug moet denken, daarna ga je naar beneden voor het ontbijt en vragen de anderen: En, lekker geslapen? En voor hen is het alsof je helemaal niets hebt meegemaakt.

Moest ik de chauffeur op zijn schouder tikken en hem vragen te stoppen? En Berthold dan verzoeken uit te stappen? Tot ziens dan maar! Hartelijk bedankt dat u me een eindje gezelschap hebt gehouden. Of moest ik hem naar het station brengen? Ik wist helemaal niet of hij naar het station wilde. Of naar het hotel? Naar welk hotel? Dat kon toch ook niet. Wat zou hij van me denken!

Ik wist niet eens waarover ik met hem moest praten, zo vreemd was hij voor me. Niet eens hoe ik hem moest aanspreken. Want Berthold noem ik hem nu pas, toen niet, nee, het heeft een hele tijd geduurd voor ik hem zo noemde. En meneer Möncken wilde ik ook niet tegen hem zeggen. Dat klinkt zo stom. Hij zou niet dezelfde zijn geweest als ik hem zo had aangesproken, niet dezelfde die ik had meegenomen en die samen met mij in die taxi zat. Ik geloof bijna dat hij dan gedacht zou hebben dat ik het tegen de chauffeur had.

Ik had het koud van radeloosheid. Had hij maar iets gezegd, dan was alles veel gemakkelijker geweest. In plaats daarvan zat hij in zijn hoek stil voor zich uit te staren. Ik kon ook zijn gezicht niet zien, dat was het. Toen we langs een lantaarnpaal kwamen, zag ik links van me een lichtvlek, meer niet. Ik weet niet wat ik van hem had verwacht. Misschien had ik gedacht dat hij meteen zijn arm om me heen zou slaan en me naar zich toe zou trekken. Of iets dergelijks. Achteraf gezien denk ik dat ik daar bang voor was. En uiteraard had ik me dat ook moeten laten welgevallen. Maar het was goed dat hij het niet deed en geen aanstalten maakte om zoiets te doen. Dan zou hij net zo geweest zijn als alle mannen, en ik was juist met hem weggegaan omdat hij anders was.

‘Hebt u het koud?’ vroeg hij.

‘Nee, waarom?’

‘Omdat u uw jas over uw knieën legt.’

‘Het was alleen een beetje vermoeiend,’ zei ik.

‘Ik bibber ook altijd na een lezing. En ook daarvoor al, mijn benen bibberen in mijn broek, maar niemand merkt het, omdat ze allemaal met hun aandacht bij de lezing zijn. Wat een lelijke stad is dit.’

‘Ja, bijzonder fraai is het hier niet, maar aan de zuidkant heb je mooie bossen.’

‘Bent u hier geboren?’

‘Nee, ik woon hier alleen maar. Ik kom uit Uelzen.’

‘Uelzen? Daar ben ik nog nooit geweest. Je komt er met de trein doorheen, meestal ’s nachts. Dan roepen ze op het perron: Uelzen!’

‘Er is ook niet veel te zien. Het is een klein stadje.’

‘Ik wil een oude Volkswagen kopen,’ zei hij plotseling.

‘O ja?’ antwoordde ik.

‘Dan kun je meteen wegrijden als het je ergens niet meer bevalt. Naar Uelzen bijvoorbeeld. We zouden dan meteen naar Uelzen kunnen rijden.’

Ik moest lachen.

‘Waarom lacht u? Zou u daar niet graag naartoe rijden?’

‘Nee, niet echt. Niet naar Uelzen,’ zei ik. ‘Wat moeten we daar?’

Hij zweeg een poosje. Toen vroeg hij: ‘Ben u een voorname dame als ik vragen mag?’

Ik wist niet wat die vraag betekende. Ik wist niet wat ik moest antwoorden. Maar toen moest hij lachen. ‘Ik denk echt dat u een voorname dame bent.’

‘Nee,’ zei ik. Ik vond het een rare vraag. ‘Ik weet ook niet wat u daaronder verstaat.’

Daarna zwegen we weer. Ik vroeg me af wat ik tegen Max moest zeggen en wat hij zou zeggen. Misschien vond hij het wel best dat ik deze man bij ons uitnodigde. In elk geval was het allemaal niet zo erg als ik eerst had gedacht. En als die lui in de Kunsthalle echt iets hadden gemerkt, zouden ze tot zwijgen worden gebracht door de wetenschap dat hij bij ons te gast was.

‘Misschien klinkt het wat afgezaagd,’ zei hij zachtjes en half vragend.

‘Pardon?’

‘Het woord voornaam.’

‘Ach, laat nou maar,’ zei ik.

‘U moet niet boos worden. Het is iets in die trant, iets zeldzaams. Wie u tussen andere mensen ziet, merkt het meteen.’

We waren net bij het oude spoorwegviaduct, vlak daarachter komt een bocht. De chauffeur reed heel voorzichtig, de straat was waarschijnlijk een beetje glad van de regen. Er waren hier al veel ongelukken gebeurd, de gemeente wilde de situatie veranderen, maar had er nog altijd geen geld voor. Er waren ook waarschuwingstekens. Tijdens de bezetting hing er aan de middelste pijler van de brug een bord met een grote doodskop en daaronder de tekst: death is so permanent! Max mopperde altijd als we erlangs kwamen. En ik lachte hem altijd uit.

Daarna, toen we op de Heimelsburger Chaussee waren, reed de auto weer sneller. Voor ons was alles vrij, alleen een lint van blauwwitte lampen boven de weg en helemaal in de verte een tram.

‘Weet u wat ik zou willen?’ vroeg hij. Voor het eerst draaide hij zich half naar me toe. Hij tilde zelfs zijn linkerhand een beetje op en even dacht ik dat hij die op mijn knie zou leggen. Misschien was dat ook zijn bedoeling, misschien dacht hij dat ik boos was en hij me moest sussen. Maar toen liet hij zijn hand weer zakken.

‘Nou?’ vroeg ik.

‘Ik zou met u in een stad… niet hier en het hoeft ook niet Uelzen te zijn… gewoon een stad, welke doet er niet toe, hij mag natuurlijk niet te klein zijn, ja, daar zou ik graag met u door de grote winkelstraten lopen, we blijven dan bij alle winkels staan en bekijken de spullen in de etalage. Arm in arm natuurlijk, en bij het lopen raken we elkaar aan met onze… heupen.’ Hij klopte met zijn hand op zijn bovenbeen. ‘Daarna gaan we naar een restaurant of naar de schouwburg, en in de foyer zetten de mensen grote ogen op.’

‘Waarom zetten ze grote ogen op?’ vroeg ik, alleen om iets te zeggen.

‘Wacht maar! Ze zullen hun gesprek midden in een zin afbreken en allemaal hun hoofd naar ons omdraaien, mannen en vrouwen. Hoe komt die kerel aan zo’n vrouw, zullen ze denken. Hoe doet hij dat?’ vroeg hij met zijn gezicht naar me toe.

‘Ja,’ zei ik, ‘dat wil zeggen…’ Ik pakte mijn tas en zocht mijn sleutels.

‘Zijn we er bijna?’ vroeg hij.

‘Ja, het is niet ver meer.’

Eigenlijk waren het geen sleutels die ik zocht, maar een vijfmarkstuk. Want misschien had hij geen geld bij zich. Alleen het geld dat ze hem hadden gegeven en dat was vast een cheque, waarmee hij niets kon beginnen. En ik had de taxi immers besteld zonder eerst met hem te overleggen. Het was allemaal heel pijnlijk. Ik wilde de chauffeur heimelijk over zijn schouder het vijfmarkstuk toesteken zodra de taxi stopte. Zulke mensen zijn snel van begrip en misschien zijn ze zoiets ook wel gewend. Ik had ook een smoes bij de hand, ik zou zeggen dat de taxi voor de hele dag was gehuurd en door de fabriek werd betaald.

Maar dat was allemaal niet nodig. Hij had geld. Het zat los in zijn jaszak.

We liepen de oprit op zonder iets te zeggen. Ook toen ik de voordeur van het slot deed, zeiden we geen woord. Hij stond een tree lager in het donker. Door de melkglazen ruit zag ik dat er in de hal maar weinig licht brandde. Max was er dus nog niet. Daarna duwde ik de voordeur open, liep naar binnen en knipte in het voorportaal het licht aan. Hij kwam achter me aan, ik hoorde hem zijn voeten vegen aan de schoenschraper. Ik wilde ook in de garderobe licht aandoen, maar plotseling was het zo stil achter me dat ik me geschrokken omdraaide. Daar stond hij, weliswaar al binnen in het voorportaal, maar helemaal in de hoek naast de voordeur gedrukt. En de voordeur stond op een kier, de klink had hij nog in zijn hand.

We keken elkaar aan. Ik wilde vragen: Wat is er?, maar kreeg geen woord over mijn lippen. Hij stond daar als iemand die was betrapt.

‘Neemt u me niet kwalijk, mevrouw…’ begon hij. O, wat deed die aanspreekvorm me pijn. ‘Hebt u geen tijd meer?’ vroeg ik vlug.

‘Ja, misschien heb ik ook geen tijd. Ik moet… Snapt u dan niet… wat moet ik hier?’

Op dat moment liep ik naar de voordeur en duwde hem dicht. Ik kon hem daar niet zo hulpeloos laten staan. ‘Kom, gooi uw jas daar op een stoel in de garderobe. U hebt toch nog wel even tijd voor me. U kunt zo weer weg.’

Hij gehoorzaamde, maar deed alles heel langzaam. Ik bleef bij hem staan tot hij zijn jas en aktetas op een stoel had gelegd, liep toen voor hem uit, opende de deur van het voorportaal en deed het licht in de grote hal aan. ‘Kom.’

Weer moest ik op hem wachten. Hij deed het licht in de garderobe uit, daarna zocht hij de schakelaar in het voorportaal, zo ordelievend was hij. Of wilde hij tijd winnen? Voor ik kon zeggen: Dat hoeft toch niet!, had hij hem gevonden. Eindelijk stond hij op de drempel naar de hal, maar hij liep niet verder. Weer keken we elkaar aan. We keken elkaar in de ogen. Ik wilde hem niet nog een keer vragen dichterbij te komen. Als hij zich toen had omgedraaid en was weggegaan, had ik hem niet tegengehouden. Ik wist niet eens hoe ik hem had moeten tegenhouden.

Langzaam gleed zijn blik bij mij vandaan, eerst naar links, waar de fauteuils stonden, en daarna geleidelijk naar rechts, de hal door naar de trap. Ik verloor hem niet uit het oog, niets in zijn gezicht bewoog, maar ik zag alles wat hij zag. Ik keek door zijn ogen, en dat was vreselijk. Ineens was het allemaal waardeloos, al die dure spullen, simpelweg door zijn blik. Allemaal achteloos weggewuifd, allemaal te koop. En wat hadden ze niet gekost! En dan toch zo onbetekenend. En wat was Max er trots op! En dan toch zo kil en belachelijk. Als een toneeldecor, alles zoals het moest zijn, en als je er genoegen mee nam, was het ook allemaal in orde. Maar het tochtte in de coulissen. En ik had er al die jaren genoegen mee genomen, ik dacht dat het zo hoorde, ik had de tocht niet eens gevoeld. Hoe kon ik hem ook voelen, het huis werd altijd goed verwarmd. Maar nu voelde ik hem: alles was kaal. Ik raakte in paniek, het liefst was ik naar hem toe gelopen. Ja, laten we gauw weggaan.

Toen bleef zijn blik boven aan de trap hangen. Hij maakte een kleine beweging met zijn hoofd om duidelijk te maken dat daar iets was, daarom keek ik ook omhoog. Het was juffrouw Gerda, die boven bij de bronzen balustrade stond, daar waar de trap op de eerste verdieping overgaat in een balkon. Dat had Max pas drie jaar geleden zo laten maken, het hele huis was toen gemoderniseerd, de trap was hem het dierbaarst, het maakte hem blij als bezoekers die trap prezen. En ik was dan ook altijd blij voor hem. Ja, daar stond juffrouw Gerda in haar verpleegstersschort met een dienblad in haar handen naar ons te kijken. Er lagen ook overal dikke lopers, hoe hadden we haar moeten horen? Ik weet dus niet hoelang ze ons al had gadegeslagen. Ik weet zelfs niet hoelang we daar stonden. Misschien maar heel even.

‘Goedenavond. Heeft mijn man gebeld?’ vroeg ik haar. En ze zei: Goedenavond, mevrouw Helldegen, en ja, hij had gebeld, meneer Blanck had hem gesproken en meneer Blanck was daarbinnen. Daarbij wees ze met een vinger naar de deur van de werkkamer, maar ze staarde de hele tijd naar Berthold, en ik ergerde me.

Aan Blanck had ik geen moment meer gedacht. ‘Mooi,’ zei ik, ‘en zeg maar tegen Günther dat ik zo kom.’ Ze liep weg, naar links naar de kinderkamer, maar eerst keek ze nog een keer om naar ons. Ze is niet slecht, alleen zo tactloos en ook wel een beetje dom, hoewel ze verpleegster is.

‘Is er iemand ziek?’ vroeg Berthold. Hij stond nog steeds bij de deur naar het voorportaal. Hij was geen stap verder gekomen.

‘Nee, hoezo? O, vanwege haar schort? Ze is… Maar is dat nu zo belangrijk? Aangezien u toch meteen weer weg wilt.’ Ik liep heel dicht naar hem toe om hem tenminste nog eenmaal aan te kijken. ‘Ik wil u niet tegenhouden. Ik kan u goed begrijpen. Ik meen het!’

Hij bleef staan waar hij stond, hij keek me alleen aan. Ten slotte zei hij: ‘Ik zal u schrijven.’

‘Schrijven?’

‘Zal ik mijn brief hiernaartoe sturen? Hiernaartoe?’ En hij liet zijn blik weer door de hal dwalen. ‘Ik weet trouwens niet eens hoe u heet.’

‘Waarom wilt u me schrijven?’

‘Om alles uit te leggen. Zodat u niet denkt…’ Hij stopte en keek me wanhopig aan.

Ik wist me ook geen raad. ‘Wat is er met u aan de hand?’ vroeg ik. ‘Waarom bent u zo anders?’

‘Ik ben altijd zo,’ zei hij zachtjes. We fluisterden allebei, niet vanwege juffrouw Gerda, aan haar dachten we niet, het gebeurde gewoon.

‘Hiervoor was u anders,’ zei ik. Hij schudde zijn hoofd. ‘Jawel! Heel anders. Of bent u bang?’ Ik had de indruk dat hij lichtelijk ineenkromp, maar misschien vergiste ik me. ‘Waarvoor dan? Voor mij? Voor dit huis?’ Dat had ik misschien niet moeten vragen, want zijn blik flitste heen en weer, alsof hij een uitweg zocht. En ik had het ook om mezelf niet moeten vragen, want ik was zelf bang, dat merkte ik nu en de angst dreef me voort. Alleen waarvoor ik bang was, juist datgene wat ik aan hem vroeg, wist ik niet. Anders ben ik namelijk helemaal niet angstig. Het was waarschijnlijk zijn angst die me parten speelde, ook al wist ik niet wat die inhield. Het was dat uitwissende van hem wat me bang maakte. Hoe hij daar in de deuropening stond en niet binnen wilde komen, alsof hij zichzelf probeerde uit te wissen, en daarmee zou hij ook mij hebben uitgewist, en het huis en alles. Het kon elk moment afgelopen zijn en dan bleef alleen de herinnering aan… niet aan een droom, een droom vervliegt als de rook van een sigaret of als hoofdpijn… nee, aan een andere mogelijkheid, die ik had laten schieten, de enige andere mogelijkheid, en zoiets gaat niet voorbij zoals hoofdpijn, zoiets blijft je bij tot je eraan onderdoor gaat, en het verandert alles wat daarna komt in nietszeggend surrogaat.

Onverdraaglijk surrogaat zelfs! Maar toen had ik dat niet kunnen uitleggen zoals ik het nu doe. En misschien is het ook nu nog niet de goede uitleg, maar iets wat ik heb verzonnen. Moet je zoiets wel uitleggen? Op dat moment wist ik alleen dat het volledig van mij afhing of er nog iets te redden viel, en dat ik niet verstandig en niet handig hoefde te zijn, dat het er ook helemaal niet om ging hem tegen te houden, maar dat ik alleen volledig moest zijn zoals ik was, heel eerlijk, helemaal zoals je anders nooit mag zijn, omdat het niet gebruikelijk is en het de mensen choqueert.

‘Kan ik u niet helpen?’ vroeg ik, omdat me niets anders te binnen schoot. En toen hij zijn hoofd schudde: ‘Waarom kan ik u niet helpen? Ligt het aan mij?’

Weer schudde hij zijn hoofd. ‘Nee, het heeft niets met u te maken. Ik zal u schrijven.’

‘Waarom schrijven? Ik wil geen brief, ik wil het nu weten.’

‘Schrijven is beter,’ zei hij.

‘Daarstraks was u heel anders. Daarstraks was alles vanzelfsprekend. Ik begreep u meteen, ik ben ook meteen met u weggegaan. Weet u nog wel wat u tegen me zei? U zei iets tegen me wat nog nooit iemand tegen me heeft gezegd. In elk geval niet zo. En ik begreep het onmiddellijk, ik was niet verbaasd, ik was niet verontwaardigd, het was alsof ik mijn hele leven al had gewacht op wat u zei, vandaar. En zoiets mag je toch niet zeggen als je het niet meent, dat kan toch niet, dat is gevaarlijk. Dat moet u toch weten. En u meende ook wat u zei, dat voelde ik, anders was ik er niet op ingegaan. En nu? Nu blijft u daar gewoon in de deuropening staan en laat mij hier staan alsof er niets is gebeurd, nu wilt u weglopen en wilt u me schrijven. Wat heb ik daaraan? Ik wil… ik weet niet wat ik wil, ik weet alleen dat het zo niet kan. Of was het niet meer dan een dichterlijke frase?’

‘Ik heb me laten gaan,’ zei hij.

‘Zegt u zoiets ook tegen andere vrouwen? Tegen die Riebow bijvoorbeeld?’

‘Tegen wie?’

‘Laat maar. Nee, ik weet wel dat u het tegen haar niet hebt gezegd. En zij zou het ook helemaal niet begrepen hebben, ze had u uitgelachen. Maar ik… Kunt u het niet herhalen?’ Hij schudde driftig zijn hoofd. ‘Alstublieft, alstublieft! Alleen die ene zin. Misschien heb ik het verkeerd verstaan. Er was daar zoveel lawaai. Dat is voor u toch een kleine moeite? Waarom niet? Want als het alleen een dichterlijke frase was…’

‘Hou erover op, alstublieft,’ zei hij zachtjes.

‘Nee, want misschien wil ik eraan terugdenken als ik verdrietig ben. U kunt die woorden ook laten drukken. Een dichterlijke frase kun je gerust laten drukken, daar voelt niemand zich door geraakt. Maar ik… bij mij ligt het anders. Ik wil tegen mezelf kunnen zeggen dat iemand ooit tegen me heeft gezegd… Zal ik het voor u herhalen?’

‘Nee, zoiets mag je niet zeggen.’

‘O? Maar u hebt het wel gezegd. Tegen mij. Waarom? En waarom zou ik het dan niet ook tegen u mogen zeggen?’

‘Alstublieft niet. Niet nu.’

‘Niet nu? Wanneer dan?’

‘Ik heb het per ongeluk… nee, alstublieft. Woorden zijn gevaarlijk. Woorden zijn veel gevaarlijker dan u denkt. Ik kan het weten, het is mijn vak. Laat me nu alstublieft gaan.’

‘Dadelijk, meneer, dadelijk! Zo komt u niet van me af. Ik wil eerst precies weten wat u tegen me hebt gezegd. Ik wil het nog een keer horen en u moet het ook nog een keer horen, zodat we het geen van beiden vergeten of ons een verkeerde zin herinneren. U hebt tegen me gezegd…’ Hij hief zijn handen op. Ik dacht al dat hij mijn mond dicht wilde houden en dat wilde hij waarschijnlijk ook, hij durfde het alleen niet, hij schrok nog meer terug voor de aanraking dan voor de woorden. En als hij het had gedaan, zou ik waarschijnlijk in zijn hand hebben gepraat en dat had zelfs nog meer betekend dan gewoon in de lucht praten. Ja, ik was zo zeker van mijn zaak dat ik nog dichter naar hem toeliep en hem mijn mond toestak om het voor hem gemakkelijker te maken. Maar dat ging hem toch te ver. ‘U hebt tegen mij gezegd…’ en ik glimlachte. Ik moest glimlachen, want plotseling was alles weer zo vanzelfsprekend, en ook zijn gezicht was er weer, het echte gezicht. Hij verzette zich niet meer. ‘Met u is het de moeite waard om te sterven.’

Daarna was het weer zo stil, net als eerder in de Kunsthalle. Alleen wij tweeën en verder niets. Het valt niet te vertellen.

Op dat moment kwam Günther de kinderkamer uit lopen, op blote voeten in zijn lichtblauwe pyjama, en hij riep: ‘Mama!’ Hij was ontsnapt aan juffrouw Gerda, die achter hem aan kwam en hem bij de hand nam voordat hij op de balustrade kon klimmen.

‘Ik kom zo, lieverd, ik kom zo!’ riep ik. ‘Wees braaf en ga naar bed. Mama komt zo.’

We keken het tweetal na tot ze verdwenen waren. Daarna keken we elkaar aan.

‘En?’ vroeg ik.

‘Dat wist ik niet,’ zei hij.

‘Dan weet u het nu,’ zei ik. ‘Ik moet naar boven om hem welterusten te wensen. Anders kan hij niet slapen. Hoe laat gaat uw trein?’

‘Mijn trein? Maar…’

‘We kunnen hier nog over praten als het nodig is. We zullen er nog genoeg tijd voor hebben. Maar nu… goed, hoe zit het met die trein?’

‘Kwart over elf.’

‘Hebt u al een kaartje?’

‘Ja. Tweede klas. Een retourtje. Dat heb ik van ze gekregen.’

‘Goed. Desnoods kunnen we in de trein bijbetalen. Waarom kijkt u me zo aan? Kwart over elf? Dat betekent om halfelf hier weg. We hebben dus de tijd. Hebt u het geld?’

‘Welk geld?’

‘Dat ze u gegeven hebben. De prijs, bedoel ik.’

‘Ja, hier,’ zei hij en hij klopte op zijn borstzakje.