Ander werk van Josefine Klougart bij uitgeverij Oevers:

Een van ons slaapt (roman, 2018)

JOSEFINE KLOUGART

Dit zou allemaal van jou kunnen zijn

Vertaald uit het Deens door Michal van Zelm

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds Deze vertaling kwam mede tot stand door een financiële bijdrage van Stichting Leonora Christina en The Danish Art Foundation

Oorspronkelijke titel Alt dette kunne du få

© Josefine Klougart en Gladiator, 2021

Uitgegeven in overeenstemming met Copenhagen Literary Agency

Nederlandse vertaling © Michal van Zelm en Uitgeverij Oevers, 2023

Foto achterzijde omslag © Sofie Amalie Klougart

Verzorging e-book Coco Bookmedia

NUR 302

ISBN 9789493290433 (e-book)

ISBN 9789493290310 (paperback)

www.uitgeverijoevers.nl

Toen ik laatst bij mijn ouders op Mols was, zag ik in de vensterbank het rode plastic kammetje liggen waarmee we het haar van mijn vader kamden toen hij afgelopen winter buiten bewustzijn in het ziekenhuis lag. Het licht van de winterzon dat de kamer binnen viel, deed de kam oplichten, waardoor die er zacht en doorschijnend uitzag, alsof hij van been was, of van hoorn of van een ander organisch materiaal. De aanblik ervan vervulde me met een gevoel van tederheid.

In het najaar was hij in de loop van een paar weken ziek geworden. Het begon als lichamelijke vermoeidheid, maar uiteindelijk lag hij ijlend van de koorts in bed, bleek en badend in het zweet, diep weggedoken onder een wollen deken. Steeds als Sonja de kamer verliet, was ze bang hem dood aan te treffen wanneer ze weer terug zou komen. Ik heb me vaak voorgesteld hoe ze ’s middags tijdens het tuinieren plotseling stil kon vallen – met haar voet op een spade, over een hark gebogen; of dat ze met haar grote werkhandschoenen aan en haar armen slap langs haar lijf naar het slaapkamerraam kon staan kijken, terwijl ze dacht: Dat was het dan, nu is het allemaal voorbij.

Ze moest hem gewoon de auto in tillen.

Erik, haar twee meter lange, breedgeschouderde man, ze sjouwde hem het huis door, de auto in en de auto weer uit, de trappen van de centrale dokterspost op en van de wachtkamer naar de spreekkamer. Toen het ambulancepersoneel hem een halfuur later kwam ophalen, moet ze zich tegelijkertijd gigantisch sterk en hulpeloos als een langpootmug in een kinderhand hebben gevoeld.

Bij de operatie waren twee chirurgen betrokken. Ze verwisselden zijn door een ontsteking weggevreten hartklep met die van een kalf en vervingen een stukje van de aortaboog met een kunststof buis.

Toen de telefoon eindelijk ging was het al laat op de avond. Mijn moeder, mijn zus en ik zaten thuis te wachten. Ik zat kleine Bell te voeden, met mijn voeten op de asla, terwijl ik in stilte het gezicht van mijn moeder bekeek. Ik moet Bell te stevig hebben vastgehouden, want toen ik mijn blik weer op hem richtte, had hij mijn borst losgelaten en keek hij me verbaasd aan.

De volgende ochtend troffen we hem slapend aan in de verkoeverruimte. ‘Het is vreemd,’ zei Tenna, een jonge verpleegster, ‘maar het lukt ons niet om hem te wekken. Misschien als jullie erbij zijn?’

Mijn zus en ik knikten, en toen verlaagden ze de dosis van het kalmerende middel dat via een van de vele slangetjes zijn lichaam in liep. Ze lieten zien hoe we zijn armen moesten vasthouden, zodat hij niet in wilde verdwazing de slang van het beademingsapparaat uit zijn keel zou rukken ‘als hij naar boven komt’, zoals ze zeiden.

Hij was verbazingwekkend sterk voor iemand wiens borstbeen net doormidden was gezaagd en gehecht met staaldraad – we konden zijn armen maar met moeite naar beneden houden. Zijn pogingen om zich uit onze greep los te rukken deden me denken aan de paarden die ik in mijn kinderjaren doodsbenauwd had gadegeslagen als ze weigerden de duisternis van de stal of een paardentrailer in te gaan en ze terugdeinsden, vechtend met de leidsels. Het was tijdens deze afschuwelijk minuten dat hij zijn ogen opendeed en me aankeek. Met akelig grote pupillen, zonder een spoor van herkenning, noch van mijn kant, noch van die van hem. Zijn ogen leken volledig ontzield, als je dat zo tenminste kunt zeggen; het was alsof je achter de coulissen keek, om daar een bodemloze afgrond te ontdekken. Alsof er in die grote duisternis geen enkele herinnering school, geen enkel beeld om je aan vast te houden.

‘Wat raar toch,’ zei Tenna, terwijl ze de dosis van het kalmerende middel weer verhoogde, waardoor al zijn spieren ontspanden en zijn lichaam terugzakte in het matras.

Later die dag werd hij van de uitslaapkamer naar de ic-afdeling verplaatst. We liepen achter zijn bed als een rouwstoet achter een kist. De kamer in, waar we gingen zitten om over hem te waken.

Laat op de avond gingen we naar huis, en de volgende ochtend reden we vroeg weer terug naar Skejby Sygehus, waar alles zich herhaalde. Zijn armen, we hielden ze vast terwijl hij zich los probeerde te wringen; hij deed zijn ogen open, en ze waren leeg.

‘We begrijpen het niet,’ zei de chirurg. ‘De operatie is goed verlopen, maar eens in de zoveel tijd maken we mee dat een patiënt niet uit de narcose ontwaakt. Het is zeldzaam, maar het komt voor dat ze niet terugkomen.’

Tijdens de zeven dagen die volgden, zagen we Tenna als ze na haar dienst tijd had om naar hem te komen kijken. We konden haar observeren door de ruit terwijl ze over een tafel gebogen in zijn dossier stond te lezen of met de dienstdoende arts praatte. Iedere dag zag ze er bezorgder uit dan de vorige, in haar blik stond diep medegevoel te lezen; en iedere avond reden we naar huis, de laatste honderd meter door de populierenlaan in stilte, de heuvel over, over de weg die langs de boerderijen van Glob en van Sigvard komt, de koplampen zetten de bomen in een bleekgeel licht; hun geknotte kruinen leken op vuisten die zich dreigend naar de hemel uitstrekten.

Ik heb gelezen dat de schrijver Thoreau, toen hij na het verlies van zijn broer verteerd werd door verdriet, van een vriend het volgende advies kreeg: Bouw een hut en begin aan het grootse werk jezelf levend op te vreten. Ik zie voor jou geen andere mogelijkheid, geen andere hoop.

Het jaar dat is verstreken sinds mijn vader uit de wereld verdween en hij met die lege blik naar me omkeek, is zo’n werk geweest. Jezelf opvreten – alles nog eens voor de geest halen; al de beelden die beginnen te vervagen. –

Deel I

De zon ligt in lange banen tussen de bomen. Een adder ligt roerloos in het nu al lauwe zand. Het wordt warm vandaag. In dit beeld, waarin we ze voor het eerst zien, zijn de twee zusjes met hun ouders op vakantie aan de Noordzee. Sara de jongste, Barbara de oudste.

Het huis ligt aan de bosrand, waar de botgronden beginnen – de met heide en gagel begroeide helling die flauw afloopt richting zee – Grønne Strand, Klim, Thorup Strand, waar de vissersboten ’s middags op het zand worden getrokken en waar ze ’s avonds en ’s nachts blijven liggen, met diepe voren achter hun schroeven.

Het hele gebied achter het vakantiehuis aan de Gammelhvarrevej werd in 1946 opgekocht door een medisch afdelingshoofd uit Grenå die als jongeman zijn studie had onderbroken om als vrijwilliger in Nicaragua te gaan werken en als ervaren chirurg was teruggekeerd, een van de beste van het land, werd er gezegd. Hij had een vaste aanstelling in Grenå Sygehus en hij gebruikte een groot deel van het familievermogen om de grond tot een paar kilometer landinwaarts op te kopen, het gebied ten zuidoosten van de Svinkløv-duinen. Met zijn gezin betrok hij een van de weinige huizen die er al stonden, en de rest van de botgronden liet hij beschermen. Barbara’s ouders lenen het huis van de dochter van de arts – ze heeft een gezin met vier kinderen die de meisjes alleen kennen van de namen die op de mokken zijn geschilderd en van de foto’s boven de blauwe eettafel, waar ze tijdens de lunch gedachteloos naar zitten te staren. Barbara wil verder ook niets over ze weten, ze ziet het vakantiehuis liever als hun eigendom. Ze houden eigenlijk allemaal van het huis alsof het van hen was, maar wel met de weemoed die komt met de wetenschap dat er ieder moment iemand op kan staan die er met meer recht aanspraak op kan maken.

Later denkt Barbara: Alles vertrekt vanuit die plek, het gebied tussen het vakantiehuis aan de Gammelhvarrevej en de kust – Grønne Strand en de Svinkløv-duinen, Bulbjerg aan de horizon. Ook vanuit Mols Bjerge natuurlijk; de baai van Fulgsø Vig, hun huis in Agri, onder aan de heuvel, de tuin, zowel het oorspronkelijke gedeelte als wat ze er later bijkopen, met de steengroeve en de vele stapelmuurtjes die ze in de loop van de jaren bouwen, en ook de akker die ze huren van de mensen die in de Groulegaard-boerderij wonen, ook dat allemaal natuurlijk, maar misschien net zo goed vanuit Svinkløv.

Van Christianshavn, waar Barbara woont als ze volwassen is, kun je een lijn dwars door het land trekken tot aan Bulbjerg, en die lijn, zo zul je zien, loopt dwars door Mols Bjerge. Hij snijdt ook de plek in de buurt van Mellerup waar ze ieder voorjaar op haring vissen, in het kanaal bij de veerhaven, om aan het eind van de dag in hun overalls op een kleedje te gaan liggen en in een bleek zonnetje zwarte thee te drinken en haring uit de rookpan te eten.

Alles vertrekt vanuit het geluid van de naaldbomen in de wind, de takken die tegen elkaar aan schuren, vanuit de geur van het geschilderde houtwerk, vanuit het geluid van de golven die breken en op de kust slaan, niet in een maatvast ritme, maar als een eeuwig, ver geruis, ergens aan de rand van je bewustzijn, een geluid waar je bijna geen erg in hebt tot de zomer voorbij is, en waarvan je je pas realiseert dat je het zult missen als het om je heen weer stil is.

Maar nu is het zomer – de bosbessen zijn al bijna rijp, ze groeien in plukjes tussen de kraai- en de struikheide die die weken in bloei staat en het hele gebied zijn kenmerkende grauwpaarse kleur verleent. Bleekgroene, lijnvormige blaadjes en grauwpaarse bloemetjes, dit nederige heidestruikje dat als het in bloei staat al vaal begint te worden, alsof het vanbinnen weet wat er te gebeuren staat en daar met zijn uiterlijke verschijning op vooruitloopt.

De witte schapen, de meisjes kunnen ze zien vanuit het huis, ook grote lammeren, uit de kluiten gewassen lammeren, al bijna net zo groot als de schapen: als ze komen drinken zijn ze zo ruw dat ze hun moeder haast omver gooien, zoveel kracht gebruiken ze, ze duwen en bonken tegen haar uier om de melkstroom op gang te brengen, lammeren die op hun knieën moeten gaan zitten om er nog bij te kunnen. Op de heide zwerven de schapen rond, ze kunnen ze zien vanaf het terras; verderop zien ze de grindweg, die als een slang door de zanderige aarde slingert; de heuveltjes op de strandweide tussen de botgronden en de zee; het bos in het noorden en verder in het zuiden Bulbjerg.

Het is pas tien uur ’s ochtends, maar het is al warm als ze daar lopen, Barbara voorop, met Sara een stukje achter haar aan. Het stof dwarrelt in het zonlicht boven de grindweg, ze lopen erdoorheen.

Ze bereiken het vlakke gedeelte dat zich uitstrekt van het duinbos tot aan de kust, laagland dat is overwoekerd door heidestruiken en zeehaver, waar ooit de zee-engte lag die de Noordzee met de Limfjord verbond. Lichtbruine Jersey-koeien grazen tussen de wilde gagel en heide. De wapperende wimpel geeft de boerderij het aanzien van een kindertekening.

De meisjes staan op het strand, helemaal bij het water, op het harde zand. Sara’s haar dat alle kanten op vliegt, het lijkt alsof de wind uit alle richtingen komt. Barbara veegt haar haar met haar onderarm uit haar gezicht; het is niet eens zo storend, maar toch zucht ze en zegt ze ‘wat een klotezooi’. Sara pakt haar eigen haar met twee handen beet en houdt het in een grote knot boven haar hoofd zodat Barbara het touw om haar middel kan binden.

Ze knoopt het stevig vast.

Het is niets voor haar om te vloeken, ze probeert het gewoon uit, dat weten ze allebei, dat ze niet stoer genoeg is om te vloeken, verre van, maar ze weten ook dat het toch belangrijk is dat ze het doet.

Ze draait Sara om, pakt haar bij haar middel, bekijkt haar van alle kanten, zoals wanneer je een lange kaars rechtzet in een kandelaar. Ze controleert of het touw strak genoeg zit, of het niet los kan schieten, ze trekt er een beetje aan en geeft dan een harde ruk, Sara valt in haar richting. ‘Goed zo.’

Het touw schiet niet los, het zit strak rond haar middel.

‘Ben ik nu klaar?’ vraagt Sara.

‘Mmm,’ mompelt Barbara, en ze begint het andere uiteinde rond haar eigen middel te binden.

Dan gaan ze erin, over de kleine donkere stenen tot waar ze zand onder hun voeten voelen. Ze kunnen de bodem niet zien, de zee is opgeklopt tot een koud, bleekwit schuim dat zich rond hun benen sluit. Plotseling wordt het dieper, Sara staat tot aan haar middel in het water.

Hun voeten raken verkleumd, de kou bijt in hun kuiten.

Barbara kan de zee lezen, ze weet waar de zandbanken liggen en kan aan de bewegingen en de lijnen van de golven zien waar de zwinkuil zich bevindt. Dat wil zeggen, waar die zich ongeveer bevindt, maar nu kan ze het ook voelen; hoe het zand onder hun voeten verdwijnt. Het is zo heftig, het verrast haar iedere keer weer, dat ze niet alleen de zee in worden gezogen, maar ook naar de bodem. Het is alsof er onder hen een luik opengaat waar ze in vallen. Ze nemen nog een paar passen, en dan telt Barbara af van tien en zegt ‘nu’, ze hoeft het alleen maar te fluisteren; ze laten los en worden gegrepen door de machtige hand van de stroming.

Iedere keer als ze het touw rond haar buik voelt aanspannen is Barbara opgelucht.

Zo genadig als het touw zich rond haar middel spant.

Er zijn momenten waarop ze niet zou kunnen zeggen wat boven is en wat beneden, wat zeeoppervlak en wat zeebodem, en het is heerlijk; als alles één grote bruisende werveling is, en ze in het binnenste van de zee gevangen zit en het lijkt alsof er honderd paarden langsdenderen, richting zee gaat het, de golven in. Ze stelt zich de stroming voor als iemand die haar wil hebben en neemt wat hem toekomt.

Dan spant het touw weer aan; ze is ergens aan de andere kant van de tweede zandbank uitgespuugd, en het lijkt alsof de zee weer tot bedaren komt, zonder ander verlangen dan blauwgroen te zijn en onrustig. Barbara dobbert als een boei op de golven, ergens net voorbij de verste zandbank.

Ze watertrappelt, tast naar het touw rond haar middel. Ze pakt het beet en trekt eraan, maar het is te licht. Veel te licht. Wisselend met links en rechts en terwijl ze naar beneden kijkt, haalt ze het touw in, ze krijgt een hap water binnen.

Het is veel te licht.

En als het touw op is, is Sara er nog steeds niet. De golven zijn bergen die op en neer gaan.

Het uiteinde van het touw is stijf, het blauwe nylon is gesmolten zodat het niet gaat rafelen. Barbara onderzoekt het uiteinde met haar vingers, de individuele vezels en de gesmolten stukjes, alsof Sara ergens tussen de nylondraden verstopt zou kunnen zitten.

Hoor de golven

Hoor het koren

Ze liggen op het strand en voelen hoe de wind een laagje fijn zand over hen heen blaast. Barbara balanceert op de uiterste, licht vochtige rand van haar bewustzijn, een plek waar ze zich vaak bevindt. Aan de ene kant de warmte en Sara, aan de andere kant een bodemloze afgrond. Ze kan even een koude woestenij aanraken en dan haar hand weer terugtrekken.

Sara weet het zeker al, ze weet het het eerst van allemaal. Barbara is veel verder weg dan de twintig à dertig centimeter die er tussen hun handdoeken zit.

Barbara wil haar hand uitstrekken en die van Sara pakken, maar het is niet nodig, ze haalt gewoon adem, en op een bepaalde manier is dat hetzelfde.

Als ze het pad naar het vakantiehuis in slaan, begint Barbara zich af te vragen of Sara misschien iets tegen mama of papa zou kunnen zeggen.

‘Er is niets gebeurd, toch,’ zegt Barbara en kijkt haar zus strak aan.

Sara schudt haar hoofd. ‘Nee.’ Iets in de toon maakt dat het als een vraag klinkt, net zoals iets in de toon van wat Barbara zei aan een bevel deed denken.

Barbara pakt Sara’s hand en zo lopen ze het laatste stuk door het bos. Het lijkt alsof Barbara op die manier iets van haar stoerheid en haar zwijgzaamheid aan Sara kan overdragen; maar Barbara wordt verrast, want het is alsof er iets de andere kant op stroomt, en Barbara kan haar tranen bijna niet tegenhouden als ze het huis ziet, met de auto die ervoor staat geparkeerd en de open deur met het kralengordijn dat aan de deurpost hangt.

Barbara heeft nog lang het gevoel dat ze Sara’s hand in die van haar kan voelen; op haar kamer bekijkt ze haar hand, maar er is niets te zien.

Ergens in de kamer zoemt een eenzame mug. Het geluid resoneert in Barbara’s borst, in haar neusvleugels en bij haar mondhoeken, in het geluid heeft een gehuil zich samengebald.

*

Sara ligt te slapen in de schaduw van de appelboom. Toen ik een dekentje over haar heen kwam leggen, vielen me voor het eerst de lijntjes in de huid rond haar ogen op, en ook die rond haar mond. Ze is ouder geworden, van de ene dag op de andere, zoals men zegt, en zo voelt het ook. Het geeft haar gezicht een nieuw soort hardheid, iets van de gevuldheid van haar wangen en lippen is verdwenen, haar huid lijkt losser en dunner, is een fractie dichter bij de perkamenthuid gekomen die oudere vrouwen hebben. Misschien omdat ze daar in een van mama’s oude jurken lag, werd het ineens duidelijk hoeveel ze op haar lijkt.

De lichtgele jurk van grove katoen of linnen, met opengewerkte bies. Meteen toen ik zag dat Sara hem aanhad, kon ik me de jurk herinneren. De structuur en het gewicht van de stof, hoe de wereld als je eronder kroop tot je kwam als een flakkerend licht dat door het grove weefsel van de stof viel; ik herinnerde me dat ik onder haar rok stond, tussen Sonja’s koele dijen – het gevoel dat ik in het hart van de wereld stond; als Sonja mijn arm door de jurk vastpakte, leek het alsof de tijd zelf zijn hand naar me uitstak.

Een kind krijgen is een groot geluk, ik zou haast zeggen: wat de omstandigheden ook zijn, het is een geluk om deelgenoot te worden van dit vaakst voorkomende van alle wonderen. Als je lichaam ouder wordt, je borsten platter en je wangen na maanden van te weinig slaap ingevallen zijn, dan is dat een prijs die alleszins redelijk overkomt. Het nieuwe gezicht correspondeert met een zwaarte die van binnenuit komt, en het heeft een verzoenend effect. De verandering van mijn eigen gezicht is opmerkelijk. Vrienden die ik een tijdje niet gezien heb, valt het op, en zelfs als ze niets zeggen, kan ik aan ze merken dat ze geschokt zijn om te zien hoe de tijd in een gezicht tekeer kan gaan.

Ook al kan ik het verlies van de ontegenzeggelijke schoonheid van mijn jeugd niet goedpraten, iets aan mijn nieuwe gezicht bevalt me wel. Het heeft iets verzoenends. Alsof de hardheid van mijn gelaatstrekken iets van de naïviteit of misschien zelfs schaapachtigheid van me wegneemt; ik vind dat het me staat.

Maar Sara heeft geen kinderen, en de leeftijd is bijna net zo plotseling en nagenoeg gelijktijdig over haar gekomen als over mij, alsof we met elkaar verbonden zijn op een manier die we zelf niet begrijpen.

Een andere gedachte: af en toe, zoals toen ik het dekentje over haar heen legde, krijg ik de indruk dat ze nog een kind is, en de leeftijd die op haar gezicht is neergedaald, is dan des te verontrustender.

*

Het poppenhuis. Het poppenhuis dat ze al die jaren op het achterste kamertje hadden staan, het zolderkamertje. Erik is achter in de dertig. Een knappe man. Hij gaat iedere ochtend op pad. En de moeder staat hem voor het poppenhuis uit te zwaaien, met de meisjes voor zich; papa gaat de deur uit. Waar gaat hij naartoe? Naar zijn werk, naar zijn werk, zoals het heet. In de praktijk komt het hier op neer: we leggen hem op de bovenste plank van de boekenkast achter het poppenhuis. De vader wordt iedere keer op dezelfde plek gelegd – op de bovenste plank – omdat je zomaar zou kunnen vergeten waar je hem hebt neergelegd, terwijl het essentieel is dat hij later, ’s avonds tegen etenstijd, weer thuiskomt.

De vader wordt gemist. Hij mat zich af op zijn werk, zes patiënten per uur als de vaart er echt in zit, goeiedag en tot ziens, dag na dag, jaar in jaar uit, hij spijbelt nooit, neemt nooit een vrije dag, ook niet op kerstavond. Als er iemand voor de deur van de kliniek staat, of beter gezegd, als ze half op de grond liggen en bijna niet meer overeind kunnen komen, dan gaat hij eropuit, ook al heeft hij de moeder iets anders beloofd, om de zieken te behandelen, de misvormden, de door het vele werken uitgeblusten, de door het ongeluk getekenden, zij dus die nog maar nauwelijks kunnen lopen, die zich naar de kliniek voor chiropraxie slepen, of die daar door hun geliefden naartoe worden gesleept – een volwassen man met zijn vlezige armen over de schouders van zijn vrouw en zijn dochter, die er onder hem nog kleiner uitzien. Jezus als havenarbeider, in Grenå Havn.

Als de vader tegen de avond klaar is met zijn werk gaan de meisjes hem zoeken – en hij ligt nog waar ze hem hebben weggelegd, hoog boven ze, balancerend op de boekruggen. En als er geen sneeuwstorm is, of als de sneeuw tenminste is geruimd, dan rijdt hij door de bergen naar huis. En de meisjes staan buiten te wachten, of ze vliegen door het huis om alles in gereedheid te brengen. Gereed waarvoor? Gereed voor dat het gezin eindelijk weer compleet zal zijn. En ze gaan aan de keukentafel zitten eten, of ’s zomers in de tuin, en later op de avond wast hij de voeten van de meisjes en helpt ze in hun pyjama’s.

’s Avonds zit hij voor zich uit te staren terwijl hij zijn pijnlijke handen wrijft en schudt. Ze zijn nu al versleten van al het werk. Allemaal zijn ze bang dat hij zich een keer echt bezeert, dat hij zijn hand breekt of zich ergens aan snijdt, waardoor hij niet meer kan werken. In zijn handen concentreert zich hun bestaan, alles staat en valt met die handen. Maar nu is het negen uur, en ze zitten nog wat bij de kachel, de meisjes, en steken hun voeten uit naar het vuur en voelen de warmte in hun tenen dringen.

Hij gaat met ze mee naar boven, naar de zolderkamer, waar de meisjes samen in een groot bed slapen, het enige meubel dat de vader in zijn leven zal maken. Daar gaan ze aan weerszijden tegen hem aan liggen, of hij geen verhaaltje wil vertellen, een kort verhaaltje maar? En dan vertelt hij een lang, ingewikkeld verhaal over de bossen, en over de dieren die in de bossen leven, hoog in de bomen, waar ze hun geheime levens leiden.

Als de meisjes ’s ochtends op de zolderkamer met het poppenhuis zitten te spelen, kunnen ze de moeder met de vader horen telefoneren. Ze kunnen haar over hen horen praten, over de meisjes, over wat ze vanochtend hebben gedaan, en af en toe is ze stil, dan luistert ze, en dan geeft ze een kort antwoord, met een zachte, beetje uitgeputte stem. Deze gesprekken stellen hen gerust, onderstrepen een verbinding tussen hun ouders, een stroom van vertrouwelijkheid tussen hen beiden die de meisjes geruststelt.

Want hun moeder is onrustig, er is op dit punt in haar leven al een schaduw van ontreddering in haar ziel gekomen, ze weten het nog niet, maar voelen het waarschijnlijk al wel. Wat ze wel weten is dat ze mooi is en dat ze van hen houdt en dat ze ergens op wacht. Ze heeft klassieke trekken, haar ogen hebben een karakteristieke kopergroene kleur die haar hele gezicht een onderzeese gloed geeft. Waar wacht ze op? Op zijn thuiskomst, van de vader, uit zijn werk, ze wacht op een verandering, dat ze er niet meer zo alleen voor staat. Ze is bang dat de dagen stil voorbij zullen gaan, de een na de ander, dat de meisjes haar uit de handen zullen worden geslagen, haar handen die ooit naar beneden reikten om de kinderen te ontvangen toen ze ter wereld kwamen, twee jaar na elkaar, kleine bleekrode, vettige wezentjes, die nauwelijks konden zien, maar die van haar waren.

De moeder komt naast de meisjes op de vloer zitten, ze zucht. De meisjes vouwen haar benen uit zodat ze kan zitten, borstelen haar haar als er takjes of blaadjes in zitten, ze strijken haar jurk glad.

Ze komt uit een arm gezin op de hei. ‘Aan het eind van de maand,’ vertelt ze, ‘werd ik zonder lunch naar school gestuurd.’

De schaamte was erger dan de honger.

Maar dan staat ze op en gaan ze naar buiten. De heuvels in die rond het huis liggen, ze wandelen een grafheuvel uit de bronstijd op en kijken uit over de inhammen van de zee in de verte, blauw en schitterend. Ze wandelen verder, tot voorbij Toggerbo, en ze wijst de planten voor ze aan; gewone ossentong, rolklaver, beemdkroon, en het is alsof ze het allemaal voor hen oproept. De natuur, een diepe wereld die ze voor hen oproept. Een helling op het noorden, een weide met hier en daar een jeneverbesstruik waar ze elkaar eindeloos kunnen kwijtraken en weer vinden.

In het poppenhuis zijn kasten met boeken, een keuken met servies, er is een kinderkamer en een kantoor met een typemachine. Hier zit het oudste meisje te schrijven, onder de schuine wand. Dat wil zeggen, voor ze kan schrijven tekent ze. Ze zit daar als achtjarige, op de dag dat ze een paard heeft gekregen. Het paard is ingeladen, het is op weg hiernaar toe, met de transporteur, en ze is nog nooit in haar leven zo gelukkig geweest, en het was haar moeders idee dat ze het allemaal op zou schrijven. ‘Schrijf het op,’ stelt ze voor, ‘zodat je het niet vergeet.’ En de dochter zit aan de tekst te werken die in zekere zin de enige tekst is die ze ooit zal schrijven, steeds weer opnieuw. Zoals wanneer ze op haar drieëntwintigste over de ogen van het paard schrijft, wanneer het onrustig is en het witte zichtbaar wordt als lakens die uit een raam worden geschud in een donkere straat, de maan die zich spiegelt in het donkere water van een emmer op de achtertrap, het gewicht van het ijs als ze ’s avonds de grote brokken uit de kuip tilt zodat ze kunnen drinken.

Avond, de damp van de gekookte aardappels wolkt door het smalle keukenraampje naar buiten terwijl de meisjes onder de gevel klaar gaan staan voor een wasbeurt. De tuinslang heeft de hele dag in de zon liggen stoven. Het begint al te dauwen, Erik houdt de tuinslang omhoog. ‘Kom dan!’ roept hij, maar ze zijn er al klaar voor, ingezeept, in hun kruis en onder hun armen, en hij laat de knik los die hij in de slang heeft gemaakt, zodat het lauwe water over hun lijven stroomt.

Sara duwt Barbara, die Sara duwt, en zo staan ze om de beurt onder de straal.

Sara heeft een grote ovale ruit van donkerdere, zongebruinde huid tussen haar schouderbladen, van haar badpak. Barbara heeft een witte streep op haar rug.

Barbara’s blonde haar in de zon etc.

In hun kinderjaren begrijpen ze alles, zijn ze nog niet gecorrumpeerd door welk realisme dan ook; je hebt toegang tot het onwerkelijke in het werkelijke en tot het werkelijke in het onwerkelijke.

Als ze naar Riisvangen rijden om Sonja’s moeder te bezoeken en ze langs het bos bij Risskov komen, draait Sonja de raampjes naar beneden en wijst ze door de stammen naar wat ze het bos van mijn kinderjaren noemt. En Barbara en Sara kunnen bijna niet begrijpen dat zij, Sonja, hun moeder, die auto kan rijden en haar make-up kan doen, tegelijkertijd, die kippen kan slachten en een lekke band van de grijze Daihatsu kan verwisselen, dat zij nog niet zo heel lang geleden zelf een kind is geweest.

Sonja, van wie het gezicht nu half achter de camera verborgen is, terwijl Sara poseert met haar ene arm boven haar hoofd en haar andere in haar zij, waardoor je op de foto het verschil dat er altijd tussen de twee zussen zal zijn zo duidelijk kunt zien; Barbara een beetje aan de zijkant, met haar perplexe en iets te open blik, waardoor ze er achterlijk uitziet, alsof ze langzaam en vertraagd tot een beslissend maar nu al achterhaald inzicht komt – Sara die straalt.

Want zo is het: gedurende de eerste jaren is het geluk van het hebben van een lichaam aan Sara voorbehouden. Op de foto is duidelijk te zien wat een genot het voor haar is. Ze is in de beste zin van het woord schaamteloos. Heel haar wezen is doordrongen van een verleidelijke afwezigheid van de schaamte waar Barbara in haar jonge jaren al te veel van heeft. Barbara kan sprakeloos staan kijken hoe haar zusje staat te dansen in een roze badpak met ruches, of hoe ze balanceert op de rand van een anderhalve meter hoge betonnen bloembak, haar zusje dat in alle opzichten op haar lichaam vertrouwt en alles in de wereld onderzoekt wat binnen het bereik van haar lichaam komt. En die wereld is groot, oneindig naar het schijnt.

Barbara is zwaar en traag, altijd een beetje met haar gedachten ergens anders, en niemand die weet wat ze denkt. Het is alsof ze nog niet echt in haar lichaam is gearriveerd.

Het water dat over hun lijven stroomt, lauw en met de verleidelijke geur van het plastic van de slang. Het duurt een paar minuten, dan is het water koud, Sara gilt, Barbara zet haar tanden op elkaar. Ze haasten zich de zeep van zich af te spoelen en zich in hun handdoek te wikkelen. Vliegensvlug trekken ze hun kleren aan terwijl ze door de ramen naar binnen kijken en zien hoe buiten, aan de andere kant van het huis, de aardappelen in een pan op tafel staan te dampen in het licht van de lage zon. Barbara ziet het, de damp en de zon, en er is iets waardoor ze weet dat ze zich dit beeld altijd zal kunnen herinneren. Net als het beeld van de dansende muggen, een sluier van licht onder de laagste takken van de verste dennenboom, op een andere avond.

Hoe hard het ook waait op het strand, hoeveel schuim er ook op de golftoppen staat, het is windstil op het terras voor het vakantiehuis, in de luwte van de drie rood geverfde vleugels van het huis. De geur van warm hout. De adders en de ringslangen liggen te zonnen in stukjes open zand tussen de heidestruiken. Dit jaar is er een nest, ze lopen er voorzichtig naartoe en zien hoe de slangen in elkaar gekronkeld liggen.

Erik is bezig een paar grote panelen te beschilderen die hij op het grasveld voor het huis in de zon heeft gelegd. Ze zijn twee bij twee meter. Gele oker. Hij grondt de panelen met dunne waterverf, gouache of acryl. Hij luistert naar Chet Baker of Tom Waits, of naar de actualiteitenrubriek op Radio 1, en op de tafel liggen resten van de cut-ups die hij eerder die dag heeft gemaakt. Snippers van krantenpapier en tijdschriften. Af en toe draait hij zich om en kijkt hij uit over de zee, alsof hij zich iets probeert te herinneren. Onder een schilderij schrijft hij: If you have forgotten all your colours, except yellow ochre, then yellow ochre is the shit. And black of course. Immer schwarz.

Barbara gaat op het stoepje voor de deur zitten om het beter te kunnen zien. Als hij schildert is ze graag bij hem in de buurt, ze heeft het gevoel dat zijn concentratie naar haar uitstraalt en als het ware ook haar omvat. Hij pakt een tube zwarte acrylverf en zegt dat je eigenlijk altijd een teint in het zwart moet mengen om te voorkomen dat het vlak wordt. Een beetje bruin of groen, violet; alsof hij zich ervoor wil verontschuldigen dat hij het nu niet doet. En dan trekt hij met een plamuurmes een paar brede zwarte banen. Zet het paneel tegen de buitenmuur, loopt de hei op en staat er even geconcentreerd naar te kijken. Dan komt hij terug en brengt nog wat meer zwart aan, een steeds zwartere voorstelling.

’s Avonds, als hij met zijn aquarellen achter het bureau zit en hij naar de zee zit te staren nadat hij een penseel in de grote jampot heeft uitgespoeld, terwijl de kleurstof langzaam door het water naar beneden zweeft en in een kring op de bodem neerslaat, dan lijkt het alsof je dezelfde beweging in zijn lichaam kunt zien, het lijkt alsof er iets langzaam door hem heen valt en op de bodem tot rust komt.

Een paar jaar eerder – het is ochtend, er ligt nevel in alle laagten. Sonja loopt door de wei ter hoogte van waar de weg begint te klimmen richting Tinghulen. Ze staat over een paar bloemen gebogen. Ze plukt duizendblad, Engels gras, komkommerkruid. Vandaag is de bruiloft. Het is nog maar zes uur, half zeven misschien, ze is vroeg wakker geworden. Ze staat boeketten te plukken voor in de kerk. Zoekt naar Engels gras met lange stengels. Dichtbij loopt een hert, het blijft staan tussen twee bremstruiken, bekijkt haar.

Een beeld van hen tweeën, Sonja en Erik, op weg over de binnenplaats achter de pastorie. De nichtjes uit Odder en Kathrine uit Oslo zijn er ook, en ze hebben net als Barbara en Sara een geel lint rond het middel van hun witte jurken. Sonja straalt. De vriendin van hun oom uit Nivå heeft haar jurk genaaid – van Franse kant en taf, de jurk heeft lange mouwen die uitlopen in linnenkleurige biesjes, en kijk toch eens hoe mooi de rok valt.

Twee witte paarden trekken de wagen met het bruidspaar naar het buurthuis in Grønfeld, en ’s nachts worden ze weer terug naar Agri gereden, de koetsier is ook uitgenodigd op het feest en staat erop ze die nacht nog naar huis te brengen. Onderweg halen ze verschillende gasten in die van het buurthuis in Grønfeld naar de tenten in de tuin wandelen, drie kilometer, sommige vrouwen op blote voeten. ‘Uit de weg, uit de weg!’ roept de koetsier. Het is zo licht, het is juli. Barbara ligt met oma op de zolderkamer te slapen, en Sonja staat erop dat ze even naar binnen sluipen om naar ze te kijken. Ze wordt geraakt door de aanblik van haar dochter en haar eigen moeder die daar samen liggen. Sonja moet haar hand voor haar mond houden en op haar duim bijten om niet te gaan huilen. Dan doet ze voorzichtig de deur dicht en gaan ze de slaapkamer in, ze is zo moe dat als je haar uit zou wringen, ze door de jurkstof naar buiten zou komen als één enkel melkwit druppeltje.

Het geluid van een droge tak over een knie; taai en krakend breken de vezels doormidden terwijl de nacht met heel zijn gewicht over het huis hangt. Barbara wordt wakker van het onweer.

Het front komt vanuit het oosten deze kant op, uit het binnenland, en het sluit zich rond het vakantiehuis. Zware druppels vallen op het dakpapier, het klinkt organisch, als een lichaam, niet hard als steentjes, zachter, alsof het dieren zijn, insecten, die op het dak aan stukken slaan en in een nieuwe vorm weer de lucht in worden geslingerd, kleine, nagenoeg onzichtbare druppeltjes die op het dak vallen en over het ruwe asfaltpapier lopen, de dakgoot in en door de regenpijp.

Barbara ligt stil in bed, luistert naar het geruis in de pijpen aan de andere kant van de planken en het isolatiemateriaal, luistert naar het rommelende geluid van de donder, die komt en gaat ergens boven de zee, en ze heeft het gevoel dat alles via haar met elkaar in verbinding staat. Ze blijft doodstil liggen, slechts de kleinste beweging, zo lijkt het, is genoeg om het vibrerende gevoel van gelijktijdigheid en verbondenheid van alle dingen te doorbreken, een ervaring waar ze geen woorden voor heeft, maar die ze nu overduidelijk kan voelen, de druppels die op de hei vallen, op de zandgrond in de verte, de baai die oplicht als de bliksem ergens ver boven zee inslaat, het onweer dat over hen heen rolt en de hele kamer laat oplichten. Ze heeft het gevoel dat ze verdwijnt, bijna niets is, en hoe ze tegelijkertijd bijna één wordt met de wortels van de heidestruiken en met de adders, met de bliksem en de regen en de druppels die aan stukken spatten en door de droge aarde naar beneden zakken.

Maar dan, even plotseling als het opkwam, verdwijnt het gevoel weer.

Barbara blijft liggen, maar het gevoel is weg, of het is weer een warboel, de wereld is zoals hij altijd is, een vormeloze warboel, of beter gezegd, zo’n veelheid van vormen dat het een kakofonie wordt. En terwijl ze daar ligt, schiet haar ineens het woord openbaring te binnen, dat dat het misschien is wat er aan de hand is. Dat dit met openbaring wordt bedoeld. Ze heeft zo vaak in de kerk gezeten zonder er een snars van te begrijpen, maar nu, nu begrijpt ze het, door het geluid van de regen die zich rond het huis sloot en die tegelijkertijd het tikken van de enkele druppel en het stromen van de duizenden druppels was, dat allebei en alles daartussenin, één mens en iedereen tegelijk, een liefde voor alles wat er is. Duizend stralende middelpunten en één middelpunt.

Ze is overweldigd, maar ze zegt niets. Dat de wereld zich zo plotseling kan openen, dat hij plotseling zo diep kan worden.

Een zoemende vlieg die steeds maar tegen de ruit blijft botsen.

De meisjes die met hun benen omhoog tegen de muur liggen. Goudkleurige haartjes op hun kuiten. Als het zonlicht door het slaapkamerraam naar binnen valt, schitteren ze.

Sara telt Barbara’s blauwe plekken, tweeënveertig in totaal.

‘Hoe kom je daaraan?’

‘Dat weet ik niet meer,’ antwoordt Barbara.

Barbara is trots op haar blauwe plekken, zoiets adelt, vindt ze, het bewijst dat ze geen moederskindje is.

Het huis op Mols ligt diep verscholen in het landschap, aan de voet van een helling, op een paar honderd meter van de top van Agri Bavnehøj. Er lopen ramen van de ene zijgevel tot aan de andere, slechts onderbroken door grote houten dubbele deuren, die tijdens de kinderjaren van de meisjes een paar keer in een andere kleur worden geverfd, en die zo periodes in hun leven markeren; eerst zijn ze Zweeds rood, dan blauw, dan antraciet. En op het grasveld ervoor – de kastanje met zijn grote koepelvormige kroon, in het voorjaar draagt hij zijn kaarsen en is dan zo mooi dat je haast niet kunt geloven dat hij echt is; machtig en stralend staat hij daar, hij werpt zijn schaduw op het grasveld. Wat je bovenaardse schoonheid noemt.

Erik staat midden in de nacht op om te schilderen, de volgende ochtend staat het schilderij op de ezel. Een groot doek met stukken groen en rood en een bijna zwart violet. You’re innocent when you dream, heet het, de titel staat met dikke viltstift op de achterkant geschreven. ‘Het is een citaat van Tom Waits,’ legt hij uit. ‘A poet, if there ever was one.’

De volgende ochtend vliegt hij door het huis, hij kan de autosleutels nergens vinden, en nu is hij aan de late kant. Sonja knipoogt naar Barbara en Sara, en ze vist de sleutels voor hem uit een vak van zijn tas die zo groot is als een koffer en die hij overal mee naartoe sleept.

Sonja is fulltime moeder – ze zorgt voor de meisjes en doet het huishouden, maar ze regelt ook nog al het werk van de kliniek dat ze mee naar huis kan nemen, de administratie, de boekhouding en het wassen van de doktersjassen, ze doet het allemaal zo discreet dat de meisjes er bijna niets van merken. Iedere dag zijn ze samen in de tuin of in de heuvels, ze werken in de moestuin of liggen op het terras te stoepkrijten. In de keuken hangt een poster met vogels erop, Barbara weet hoe de spreeuw klinkt, en ze kan dat liedje met de spreeuw zingen, dat ene, waarin het hele voorjaar langskomt, vogel voor vogel – maar dan achteruit, de zwartblauwe zwaluw, daarvoor de ooievaar, en voor de ooievaar de snip, voor de snip de spreeuw, voor de spreeuw de kieviet, voor de kieviet het sneeuwklokje, dat op last van God gezonden is. Sonja is christen, maar niet zoals oma. Oma, die er tot haar dood van overtuigd was dat ze ooit in de hemel met haar Wilhelm zou worden herenigd. Sonja zou willen dat ze in dat soort dingen kon geloven, maar dat kan ze niet, en ze vindt het niet kunnen om kinderen voor te liegen, dus vanaf de dag dat ze moeder wordt, kan ze zichzelf ook niet meer voor de gek houden. Ze zegt dat als je iets voor kinderen geheim probeert te houden, dat ze dan gewoon iets anders fantaseren, iets veel ergers. Voor zover er iets erger kan zijn dan onder de grond liggen en te worden opgevreten door de mijten en wormen, weg te rotten.

Ze is een visionair, het is de verwerkelijking van het ideaal van het vrije leven dicht bij de natuur, op de universiteit heeft ze Émile van Jean-Jacques Rousseau gelezen – grenzeloze ontplooiing, alles wordt een spel. De meisjes gaan niet naar de opvang, maar blijven thuis, waar ze de tuin in kunnen om de wereld te ontdekken, stenen omkeren en het spruitende, krioelende leven observeren dat zich eronder bevindt, verdwalen, dat is voor haar een ideaal, een wandeling is niets als je niet verdwaalt; ze kruist een akker over en klautert een steile helling op in het bos achter Toggerbo, en als er wat tijd is verstreken, doet ze met haar hand voor haar mond een indianenroep; één keer maar, en dan is het weer stil, en op die manier komen ze langzaam dichter bij elkaar. Het idee dat je achter een jeneverbesstruik kunt verdwijnen.

Sonja zet een grote camera op een statief in de tuin en filmt lange onafgebroken sequenties, zoals die ene opname van Sara als ze anderhalf is en ze haar een emmer zeepwater hebben gegeven. De film duurt een uur en bestaat uit één enkele take: een kind in een lichtgeel gebreid hemdje en een katoenen luier dat een zwarte emmer vol lauw zeepwater onderzoekt. Als de film tien minuten onderweg is kiepert de emmer om en spoelt het water over de houten vloer, die onder het sop komt te staan. Ze kruipt erdoorheen, verzamelt schuim op haar hand. Het kind is zongebruind, alsof het een getinte huidskleur heeft. De tuindeuren staan open, je kunt de vogels horen en ook een ouder kind dat met zichzelf praat, ergens buiten.

Ze zijn overal bij, de meisjes doen aan alles wat er gebeurt mee; als Sonja een wandeling maakt door het dorp en met de oudjes praat, of als ze op een boerderij is om geplette haver te halen voor de vogels. Iedereen houdt van Sonja, vooral de mannen, maar niet alleen zij. Ze kan met iedereen een praatje maken. En voor een kort ogenblik, zoals wanneer je langs een boerderij loopt en je door de poort de binnenplaats ziet liggen, kun je een glimp opvangen van wat het haar kost om zoveel voor de anderen te betekenen. Dat ze uitgeput is.

Ze staat roerloos in het schemerduister van de houtschuur, en haar gezicht is zo open, het is alsof ze naar iets kijkt wat zich heel ver weg bevindt, en dat dit iets eigenlijk zijzelf is die ze met een onpersoonlijke verwondering gadeslaat.

Erik belt en Sonja voelt hoe erg ze hem mist. Ze zegt niets, de eerste jaren, maar er bouwt zich iets in haar op. Dat ze een gezin zouden zijn, maar dat alles nu zo versnipperd is, hij die ’s ochtends vroeg vertrekt, zij die thuisblijft met de meisjes; soms is het haast alsof het allemaal niet echt gebeurt, het wordt onwerkelijk doordat er niemand is om het mee te delen. Als de meisjes met een kitten spelen die ze bij het meer hebben gevonden en hem mee naar huis nemen om hem melk te geven, en als ze het katje ’s avonds aan hun oorlellen kan leggen, en het sabbelt dat het een lieve lust is, zodat de meisjes op het matras op het zoldertje liggen te kraaien van plezier. Of de kalfjes, als ze op een ochtend naar de stal van de pachtboer zijn gegaan om naar de pasgeboren kalfjes te kijken en de meisjes hun handen naar ze uitsteken – de kracht waarmee ze sabbelen, en zo’n ruwe kalfstong! Het is allemaal maar half plezier als hij er niet bij is om het mee te kunnen delen. Maar ze slikt haar teleurstelling weg, ze heeft toch ook nog genoeg te doen, ze werkt net zo hard als hij. En ze liggen altijd achter, hopeloos achter. Bij de overname in ’79 staat het huis op instorten. En het is koud, het zijn harde winters die jaren, en op een vrijdag moet Erik helemaal uit Egens naar huis komen lopen, omdat de wegen naar Agri zijn ondergesneeuwd. Vijf kilometer moet hij afleggen, door de sneeuwhopen, met zijn zwarte tas in zijn hand en met zijn muts met oorflappen strak onder zijn kin geknoopt. Als hij het halletje binnenkomt en met rijp op zijn wenkbrauwen voor haar staat, moet Sonja lachen, ze kan zich niet inhouden, ook al vindt Erik het vervelend, dat weet ze wel; maar ze vindt dat hij op Omar Sharif uit Dokter Zjivago lijkt, in de scène waarin hij opduikt na een eindeloze wandeling door de Russische winter.

’s Morgens zit er ijs aan de binnenkant van de ramen, een kattenwasje in de keuken, afdrogen bij de houtkachel.

Sonja zorgt ervoor dat alles gesmeerd loopt, de dagelijkse race; en tussen de bedrijven door legt ze op de weidegrond een nieuwe fruittuin aan; een broeikas, een kruidentuintje en vier schapen moeten er komen, en riet om manden van te vlechten. Ze haalt de sapkoker uit de kruipkelder, rabarbersap, zwartebessensap, knipt trossen vlierbloesem af als het moment daar is, helemaal achter in de tuin, en binnenkort staat de vlier vol blauwzwarte bessen, en in het vroege najaar maakt ze ook nog vlierbessensoep, ook al hadden ze dat plan eigenlijk al laten varen, het kwam er toch nog van. De meisjes zijn altijd ergens in beeld, klauterend over de schoenen in de bijkeuken, spelend in het grind naast de ladder of op schoot bij oma, als ze een paar dagen komt logeren en meehelpt, loopt te mummelen terwijl ze de kinderen op de schommels duwt en Toen ik moest vertrekken zingt en tranen in haar ogen krijgt omdat ze aan de overledenen moet denken. Oma van vaderskant daarentegen laat haar gezicht nooit zien. En als het er dan eindelijk van komt, is het maar om verse kadetjes te komen eten op een verjaardag, ze peinst er niet over om een stofzuiger ter hand te nemen of een luier te verschonen, het is ondenkbaar dat iemand haar dat zou vragen.

Erik loopt voorzichtig over de stenen. Zijn gezicht vertrekt van de kou als het water tot over zijn knieën komt.

Het tafereel heeft iets ontroerends. Dit is het beeld, dat hij in het lage zonlicht over de stenen het water in wankelt, zijn aarzelende overgave aan het koude water. Niemand dwingt hem, maar toch lijkt het daar een beetje op. Er is iets anachronistisch of misplaatsts aan hem, alsof hij in vrijwel alle facetten van het leven te gast is, in alle facetten behalve op zijn werk, datgene waar hij verstand van heeft, daarbuiten heerst een diepgeworteld onvermogen dat kenmerkend is voor zijn generatie. Ze waren de eersten die een nieuwe wereld in gebruik konden nemen, maar ze hadden de handleiding niet. Het is een generatie mannen die jaar in, jaar uit afwezig is, eventjes nog, ik ben er zo, omdat ze op zoek zijn, weten dat er ergens een handleiding moet zijn, hij moet er toch zijn, die nog steeds ontbrekende handleiding.

Ze wilden iets anders, een nieuwe gevoeligheid, een nieuw beeld van de seksen, een nieuwe vrijheid.

Hem zo te zien wankelen en hoe hij uiteindelijk maar een beetje in het water gaat liggen, doet in de meisjes een verboden lach opborrelen, euforisch haast. Sonja trekt haar kleren uit, een wijde jurk die tot haar enkels komt en een witte onderbroek waar ze uitstapt als een kind, en dan gaat ze naakt het water in, zo sterk en fier, maar niemand ziet haar echt, ze bevindt zich aan de rand van het tafereel, aangezien in relatie tot Erik alles een randzaak wordt, als hij er eindelijk bij is.

Sonja’s leven is het leven van alledag, het is onderdeel van het leven waar er het meest van is en dat zich nagenoeg ongemerkt afspeelt. Het is het deel van het leven dat je je later moeilijk kunt herinneren, omdat het er is zonder veel ophef te maken, het is het leven dat ongemerkt voorbijgaat en zelden sporen achterlaat in het geheugen, omdat het niet spectaculair is, maar juist gezegend alledaags, een leven dat zal worden vergeten omdat het ruimschoots aanwezig is en het zich steeds weer met minimale variaties herhaalt, we vergeten het, en toch is het het leven waar we het sterkst door worden gevormd.

Ze blijven de hele avond aan het strand. De kleuren zijn intens. En dan gaat de zon onder, achter de bomen in het eikenbosje. Erik ziet er moe uit, er ligt een handdoek over zijn schouders en je hebt het idee dat die handdoek zwaar is, zwaar als lood. Sonja droogt zich af met de kleinste handdoek of met Eriks oude T-shirt, doet haar jurk weer aan en daaroverheen een losse, open bloes, begint de spullen van de meisjes in te pakken. De fles met sap en de koekjes, het kleedje op het zand. En dan is het alsof er in Barbara’s borst een vogel zijn vleugels uitslaat, plotseling is ze vervuld van vreug de, zoals wanneer je in je kinderjaren kunt worden overweldigd door een heldere ontroering, omdat je gevoelens in je jonge jaren zijn als kleuren die nog niet zijn vermengd en ze in volstrekt zuivere vorm in je lichaam aanwezig zijn.

Een vreugde omdat zij er is, mama, een vreugde die zich op een bepaalde manier richting het verleden uitstrekt en ook oma en overgrootmoeder en alle vrouwen in de familie vóór haar omvat, en misschien ook richting de toekomst, naar zichzelf als moeder, maar dat begrijpt ze allemaal nog niet, het is een diepe toon die in haar wordt aangeslagen, en ze staat nog een tijdje te trillen tot hij is weggestorven.

Erik werkt hard, tien uur per dag staat hij aan de behandeltafel en soms ook nog in het weekend, als hij tenminste niet naar een conferentie moet, of naar een cursus of een vergadering van de Deense Vereniging voor Chiropraxie. Een waanzinnig arbeidsethos, zoals we het vooral van het boerenbedrijf kennen, iedere dag, desnoods met een longontsteking en zelfs na zijn eerste hartoperatie – zijn borstbeen gehecht met staaldraad, zes weken nadat hij doormidden is gezaagd, in de lengte doorgesneden als een kip. Het is een circus, provinciecircus, laten we eens zien wat we voor dit mensendier kunnen doen; als het om een dier was gegaan, had er iemand een handtekeningenactie gestart, maar voor een zelfstandig ondernemer, zoals het zo prozaïsch heet, is het bijna het tegenovergestelde. Deze omstandigheid lag aan de basis van Barbara’s politieke ontheemding. Als Karl, Barbara’s latere vriend, tijdens een wandeling door de haven voor de grap een van de liedjes zingt waarmee hij is opgegroeid: ’s Morgens sta ik op / en ga ik naar mijn werk / daar voer ik dan wat uit / en krijg ervoor betaald. / Maar al wat ik ook doe / ’t is meer dan wat ik krijg. / Hoe had men anders poen / zonder ooit wat te doen? in dat opgewekte jargon, ar beiderstaal, de dingen bij hun naam noemen, met vriendelijke groet, De man op de werkvloer – dan ontploft Barbara bijna. Ze heeft het gevoel dat ze het op haar ouders gemunt hebben. Het debiele smoelwerk van het socialisme wanneer het zich manifesteert als de consequente verdachtmaking van zelfstandigen over de hele linie, of het nou een boer is, een chiropractor of een smid, iedereen die zich niet ziek kan melden en die niet altijd zijn pensioenbijdrage kan voldoen, mensen die misschien niet per definitie uitbuiters zijn maar gewoon zwoegers, met één, twee of drie werknemers. Werknemers voor wie ze zelf instaan in het geval van ziekte.

De verontwaardigde neerbuigendheid van uiterst links ten opzichte van hen die de codes niet begrijpen en de taal niet spreken, zoals ze het die jaren om zich heen ziet grijpen bij vriendinnen en collega’s; het koesteren van persoonlijke interesses, persoonlijke identiteiten in plaats van een punt te maken van dat het universele voorop wordt geplaatst, de mens voorop – blijft haar naar een politiek niemandsland verdrijven. Ze heeft net zo weinig op met de identiteitspolitieke linkervleugel als met de rechtervleugel met zijn barbaarse afstomping.

In de zomer liggen de paarden ’s middags in het zand of in het gras te slapen. Ze lijken zo klein en alles aan ze lijkt zacht, alleen doordat ze gaan liggen; zelfs hun hoeven lijken zacht. Barbara gaat tegen de merrie aanliggen, legt haar hoofd op de hals van het paard en doet haar ogen dicht. Zo ligt ze tussen de slapende paarden, en voor een kort, heerlijk ogenblik weet ze niet meer waar haar lichaam eindigt en waar dat van de paarden begint, de vliegen kruipen over ze heen, over de warme vacht van de paarden en over haar warme huid – de staarten van de paarden, als ze de vliegen wegslaan, vegen over haar arm, en het geheel geeft haar een vreemd geluksgevoel.

Ze zijn zo verschillend, Sara en Barbara, soms is het bijna niet te geloven dat ze zussen zijn. Barbara stelt zich God voor als een vader die eigenschappen uitdeelt aan zijn kinderen alsof het salmiakdropjes of zuurtjes zijn; ééntje voor jou en ééntje voor jou; en als er nog een over is, dan bijt hij hem in stukjes en verdeelt ze.

Barbara krijgt de heuvels en de bossen en de dieren – en Sara krijgt het huis met alle spullen en de kamers en natuurlijk de sporthal in Knebel, en de danslessen in Rønde.

Barbara zit op een hooibaal citroenlimonade te drinken terwijl ze naar de zwaluwen kijkt die de stal in- en uitvliegen met eten voor hun jongen, die eerst alleen een geluid zijn, een paar dagen later roze snaveltjes die voortdurend opengesperd staan als hun ouders terugkomen, en op een dag in kleine cirkeltjes door de stal vliegen.