Ander werk van Knud Sønderby bij uitgeverij Oevers:

Midden in een jazztijd (roman, 2017)

Twee mensen samen (roman, 2018)

KNUD SØNDERBY

Koude vlammen

Vertaald uit het Deens door Femke Muller

Deze uitgave kwam mede tot stand door een financiële bijdrage van The Danish Art Foundation

Oorspronkelijke titel De kolde flammer - roman fra Grønland

© Knud Sønderby & Jesperse & Pio, Kopenhagen 1940

Uitgegeven in overeenstemming met Gyldendal Group Agency

Nederlandse vertaling © Femke Muller en Uitgeverij Oevers, 2023

Verzorging e-book Coco Bookmedia

NUR 302

ISBN 9789493290549 (e-book)

ISBN 9789493290365 (paperback)

www.uitgeverijoevers.nl

1

‘Ik hou van je!’

‘Echt?’

‘Ja!’

‘Zeg het nog een keer dan!’

‘Ik hou van je!’ Haar gezicht was verscholen in het donker en ze keek hem in de ogen, alsof ze voor altijd zo met haar handen om zijn nek zou kunnen blijven staan en die woorden herhalen.

‘Nog een keer.’

‘Ik hou van je! Ik hou van je!’

‘Nog een keer!’

‘Ik hou v…’ Hij legde zijn hand op haar mond en zij liet langzaam haar handen van zijn nek omlaag glijden en boog haar hoofd. Achter hen lagen de machtige blokken marmer met hun glanzende oppervlak in lange rijen in het maanlicht, aan de andere kant van de haven lag het stoomschip naar Bornholm, er brandde licht in alle ruimtes en achter alle patrijspoorten. Het licht weerkaatste in het water van de haven en op de daken van de hoge oude pakhuizen, in de verte reden de trams klingelend over de roodachtig verlichte Knippelsbro, fietslampen en autolichten draaiden de Havnegade in of veegden over de brug. Hij trok haar dichter tegen zich aan en streelde met zijn hand haar haar, waar het maanlicht op scheen. ‘Wat is er?’

‘Je vindt het niet fijn om het mij te horen zeggen.’

Hij lachte en drukte haar tegen zich aan.

‘Nee echt, je vindt het niet fijn.’

‘Waarom wil jij alles? Waarom geef je mij niet de gelegenheid om het ook te zeggen?’

‘Is het voor jou ook zo?’

‘Dat ik het moet zeggen? Ja, maar ik weet dat dat niet helpt. Het is veel te erg. Ik zou het steeds weer tegen jou kunnen zeggen, en jij zou het steeds weer tegen mij kunnen zeggen, en we kunnen er alles aan doen om ervoor te zorgen dat we dat altijd blijven doen, en toch zou het net zo verkeerd blijven. Kom, we gaan het schip bekijken.’

‘Nee, wacht.’ Ze ging op een van de marmerblokken zitten en pakte zijn handen.

‘Hou je van mij?’

‘Ik hou van jou.’

‘Waarom hou je van mij?’

‘Dat heb je me al honderd keer gevraagd, je weet dat ik daar geen antwoord op kan geven. Dat kunnen we geen van beiden… Omdat je zo lief bent. Omdat je zo mooi bent. Omdat je met je hand door mijn haar gaat en niemand anders dat op die manier zou kunnen doen. Omdat we elkaar hebben ontmoet. Omdat jouw benen zo mooi zijn en je kousen zo glad en omdat ze hier ophouden. Omdat… ach, weet ik het. Ik zou je in een rolstoel kunnen rondduwen, en het zou geen verschil maken.’

‘Dat zou ik nooit willen.’

‘Wat?’

‘Dat je mij in een rolstoel zou duwen. Dan zou ik liever willen dat je iemand anders zocht die je niet tot last was.’

‘Schei nou uit, mallerd! Kom weer terug op aarde bij mij.’

‘Maar ik ben serieus. Dat zou ik niet willen.’

‘All right. Rijd dan maar zelf je rolstoel en zoek maar een andere minnaar… De maan scheen zo mooi op je haar toen je daar zat… Soms denk ik dat wij tweeën niets anders zijn dan maanlicht en helemaal niets met de werkelijkheid te maken hebben… Het kan niet echt zijn, zoals het tussen ons is.’

‘Kom, we gaan.’

‘Wacht even… Waarom vind je mij leuker dan andere mannen?’

‘Dat weet ik niet.’

‘Als wij elkaar nooit waren tegengekomen had je een ander gevonden…’

‘Nee!’

‘Je had besloten dat je een andere man wilde en toevallig ben ik dat geworden. Ik heb toegehapt.’

‘Ja, jij was de enige die wilde. Je was er meteen. Ik was eigenlijk alleen van plan om jou te gebruiken om een van de anderen te lokken, maar uiteindelijk werd jij het toch zelf.’

‘Vind je me leuk?’

‘Nee, ik hou van je.’

‘Het is nu al drie maanden.’

‘En niets is zoals het daarvoor was. Ik heb nog nooit op zo’n manier om iemand gegeven. Als ik niet bij jou ben, denk ik aan niets anders dan aan jou, wanneer ik weer bij je zal zijn en of we elkaar niet toch eerder zouden kunnen zien.’

‘Kijk eens naar het water… Kijk hoe mooi, het schip vaart de strook maanlicht in.’

‘Het zou niet langer mooi zijn als ik niet bij jou was. Het is al niet mooi meer, alleen omdat jij van plan bent om een heel jaar van mij weg te gaan. Wat is er voor moois aan een strook maanlicht op koud, zwart water? Leg me dat eens uit… En waarom wordt het opeens mooier als er een schip doorheen vaart met mensen aan boord die ik nog nooit heb gezien en die helemaal niets om mij geven…’

‘Ach, onzin…’

‘Er is niets moois aan schepen. Vanaf dit moment zal ik ze altijd akelig vinden, met al die mensen die op reis gaan en die niets om mij geven. Niemand geeft om mij.’

‘Ik hou van jou, ook al moet ik op reis. Jouw man en je ouders en al je vrienden geven om je…’

‘Als jij weg bent, zullen ze al gauw niet meer om me geven… Dan zal niemand nog om mij geven, maar dat maakt niet uit… Zou je me niet missen als je alleen op reis zou gaan?’

‘Ik zal er helemaal ziek van zijn. Ik zal rondlopen in Groenland en iedere stap die ik zet zal jouw naam tegen me fluisteren, ’s winters in de sneeuw, en in de lente op de heide die tegen mijn laarzen slaat. Ik zal werken zoals ik nooit eerder heb gewerkt, om er niet helemaal door overmand te worden.’

‘Maar je gaat niet alleen op reis. Ik ga met je mee!’

‘Dat mag je niet meer zeggen. Het is waanzin!’

‘Het enige dat waanzin is voor mij, is niet bij jou zijn. Ik word ziek bij alleen al de gedachte.’

‘Dat mag je niet meer zeggen… Kom!’

Ze liepen langs het pakhuis. Toen ze de hoek om kwamen lag het schip daar met haar zwarte romp in het donker. Hij nam haar mee naar de rand van de kade, waar de achtersteven van het schip als een berg boven hun hoofden verrees. Eronder, waar het water kalm was en kleine golfjes vormde die zachtjes tegen de kade klotsten, lichtte een van de schroefbladen op uit de duisternis.

‘Kijk,’ zei hij, en hij wees, ‘die zal zo-en-zoveel keer rondgaan en mij wegvoeren van jou, en uiteindelijk zal hij me ook weer terugbrengen bij jou. Daar is hij voor gemaakt. Kijk eens naar die staalplaten, met al die nagels langs de randen, die zijn heel wat jaren geleden gemaakt op de werf in Helsingør, door mannen die aan hoge houten stellages hingen en vrouw en kinderen hadden, en dat alles zodat wij tweeën op dit moment zo zouden kunnen staan. Dat is de bedoeling ervan. Of ze het volhouden zodat ik weer bij jou terugkom, dat is het probleem ervan. Het is allemaal alleen voor ons gemaakt en het heeft alleen voor ons betekenis. De decors zijn geschilderd, de scripts zijn in het net geschreven en de machinisten zijn alleen voor deze korte scène aan het werk geweest. De betekenis van de ijsbergen en de mist langs de kust van Groenland is ook alleen deze – jij en ik –, zullen ze elkaar krijgen, zal hij bij haar terugkeren? De enige betekenis van mijn werk ben jij, zo denk ik. Al het andere is niet meer dan achtergrond sinds ik jou heb leren kennen… Dat Erik de Rode Groenland heeft ontdekt, heeft maar één echt gevolg gehad, namelijk jou en mij. Dingen waar ik vroeger geen rekening mee zou hebben gehouden, zijn opeens omgedraaid en groot en onheilspellend geworden, en andere zaken die mij belangrijk toeschenen, hebben hun betekenis verloren. Dit is wat er tussen ons is. Soms denk ik dat het het grootste is dat er bestaat, soms denk ik dat het helemaal niets met de werkelijkheid te maken heeft en dat het zal verdwijnen als een nachtmerrie.’

‘Neem me mee, dan maakt het toch niet uit of het droom of werkelijkheid is, dan is het er in ieder geval en gaat het door. Anders houd ik het niet uit. Ik houd het niet uit om alleen te zijn.’

‘Heb je er eigenlijk over nagedacht hoe het zou moeten gaan wat jij zo graag wilt? Wat zou je tegen je man zeggen? Hij houdt toch van je?’

‘Ik zal het zeggen zoals het is. Dat is in ieder geval het beste. Het moet toch gezegd worden…’

Ze liepen via de loopplank het schip op. Hij keek omlaag in een trapgat waar licht brandde en beneden ging een deur open en stak een hoofd naar buiten.

‘Hallo, Koefoed!’

‘Wel alle donders, bent u dat! Wat spookt u hier midden in de nacht uit verdorie?’

‘Ik wil mijn vriendin het schip laten zien.’

‘Zo, wilt u dat? Dan moet u eerst mij uw vriendin laten zien. We kunnen natuurlijk niet zomaar iedereen hier aan boord laten rondneuzen. Het is natuurlijk niet direct een aanbeveling om uw vriendin te zijn, meneertje.’

‘Wat hebt u daar beneden?’

‘Ik heb helemaal niets hier beneden.’

Ze klommen de kletterende stalen traptreden naar de kajuit af, waar de lamp op het bureau scheen.

‘Dit is eerste machinist Koefoed. Je hoort bijna niet dat hij van Bornholm komt, toch? Hij draait de schroef rond als we varen.’

‘Ik draai de schroef rond, ja. En als het schip dan toch niet wil varen, laten we een paar passagiers in het zeil blazen, en dan vaart’ie evengoed niet, maar dan houwen ze tenminste even d’r brutale bakkes.’

‘Koefoed heeft een missie hier op aarde. Hij bestrijdt de spraakverwarring tussen Bornholm en de rest van Denemarken. Hij wil ons allemaal leren om de woorden op zijn manier uit te spreken. Dit is mijn vriendin…’

‘Dat snap je toch niet…’

‘Wat snap je niet?’

‘Dat zo’n keurig nette jongedame iets voelt voor iemand zoals u. Een vent die een beetje loopt te filmen op Groenland om te bewijzen dat het er daar anders uitziet dan hier in Denemarken.’

‘Dat interesseert Koefoed namelijk niets. Hij vaart al vijftien jaar op Groenland en is nog nooit aan wal geweest. Het ziet er zo vies uit, zegt hij.’

‘Vies, ja, het ziet er ontiegelijk vies uit, maar je hebt nou eenmaal mensen die zich nergens te goed voor voelen. Ze vinden het leuk, zeggen ze. Het is namelijk romantisch om dat soort dingen leuk te vinden en sommige mensen worden nooit volwassen. Er zijn er zelfs die het hele zooitje lopen op te meten met een meetlint en er kaarten van maken en er een pionierssfeer bij verzinnen, maar ik ben verdorie niet zo romantisch aangelegd dat vieze troep en hopen steen mooi worden omdat je er niet eens overheen kunt fietsen als een beschaafd persoon, maar je alleen per slede kunt verplaatsen.’

‘En Koefoed is ook nog eens zo beschaafd dat hij whisky trakteert als hij bezoek heeft.’

‘Nou, áls ik al trakteer, dan is het is alleen vanwege uw vriendin, niet vanwege zo’n overjarige padvinder. Proost… Overigens is uw vriend nog een van de beteren, juffrouw, hij begrijpt er tenminste íéts van. Je ziet daarginder wel eens andere figuren aan boord komen, met van die lange baarden, en dan verwachten ze een ontvangst alsof ze op de vijfde expeditie naar Thule zijn geweest, en wat hebben ze dan helemaal uitgevoerd? Een maand in een tent geslapen en blikvoer gegeten en met de indianenmeisjes gerotzooid, dat is wat ze hebben uitgevoerd. Padvinders zijn het!’

‘Maar mijn vriend is dus een van de beteren?’

‘Nou ja, je snapt het toch niet! Nou kijkt ze mij helemaal verliefd aan alleen omdat ik iets aardigs over haar vriend zeg! Uw ogen stralen zo en uw wangen bewegen zo als u mij aankijkt. Alleen omdat ik zeg dat die padvinder van u niet zo idioot is als hij eruit ziet. U vindt mij zo leuk dat het onder andere omstandigheden echt iets had kunnen worden. Als je toch zo’n meisje hebt, uit een goede familie, en dan laat je haar achter om naar zo’n apenland te gaan! Dat noemen ze dus romantiek. Ik geef geen zier om romantiek! Ik denk dat jullie nu maar eens het schip moeten gaan bekijken. Alles is donker, maar jullie moeten je maar zien te redden. En als de dag van ons vertrek dan is aangebroken, kan hij hier rondlopen in de wetenschap dat het een heel jaar duurt totdat hij weer thuiskomt en dan kan hij bedenken dat zij hier aan boord is geweest, zijn vriendin die hij heeft achtergelaten…’

Toen ze de salon uit kwamen, schitterden de lichten van de stad hen tegemoet. Ze ging aan de reling staan en keek van hem weg, in de richting van de lichtjes.

‘Zo was het voor mij ook toen ik jou mee wilde nemen naar huis. Ik wilde dat jij daar zou zijn geweest zodat ik me thuis zou kunnen voelen. Dat wilde ik als houvast hebben als ik door de kamers liep, dat jij daar was geweest, dat we er samen waren geweest, dat ik het ook daar samen met jou had beleefd!’

‘Als ik tijdens de reis naar jou verlang, ga ik daarbinnen zitten en dan zal ik naar die plek kijken en aan jou denken.’

‘Waarom zouden we een heel jaar moeten verlangen en aan elkaar denken als we evengoed bij elkaar zouden kunnen zijn?’

‘Ik denk dat ik weet waarom ik zo verliefd op jou ben.’

‘Waarom?’

‘Omdat jij zo verliefd op mij bent! Omdat het voor ons allebei zo is en we zo verliefd op elkaar zijn. Omdat we van elkaar houden, daarom zijn we allebei verliefd… Jij zou alles voor mij doen. Je zou je laten scheiden, je zou samen met mij arm worden. Je zou je helemaal losscheuren van alles wat je hebt en wat veilig en prettig is, alleen om samen met mij iets te krijgen waar je niets van weet. Je hebt nergens anders oog voor dan voor mij. Als je met mij mee zou gaan daarnaartoe, zou je niet eens merken dat je in Groenland was, alleen dat je bij mij was.’

‘En toch twijfel je nog steeds wat we moeten doen?’

‘Maar er moet toch iets zijn waar je bang voor bent. Er moet toch iets zijn dat alles kan bederven en maken dat je spijt krijgt. Er moet iets zijn waardoor je minder van mij zult houden.’

‘Nee!’

Hij sloeg bijna wanhopig op de reling. ‘Maar dat bestaat toch niet! Dat is toch een sprookje! Dat bestaat niet in de werkelijkheid. Begrijp je dat dan niet?’

‘Voor mijn gevoel is er tot nu toe nooit een werkelijkheid geweest.’

‘De werkelijkheid begint op het moment dat je tegen je man zegt dat je bij hem weggaat. Als hij verdriet heeft en jij achter je besluit moet blijven staan, dan begint de werkelijkheid…’

‘Denk je dan niet dat ik daarover heb nagedacht?’

‘Ik denk dat wij helemaal niet kunnen denken. Er zijn zoveel mensen die zich voelen zoals wij ons nu voelen. Dat is bekend. Dit is gewoon waar je al zo vaak over hebt gelezen, en nu is het ons overkomen. En je weet ook hoe het afloopt; dat het toch niets was, dat het allemaal een misverstand was, dat je weer uit elkaar gaat. Het begin en het einde ken je. Maar wat ligt daartussen? Hoe zal het begin van het einde zijn? Dat weet je niet. Die weg zouden wij nu inslaan met wat er tussen ons is, we zouden doorgaan tot het punt waar we ons moeten omdraaien en schreeuwen dat het allemaal niet waar was…’

‘Dat zou nooit gebeuren.’

‘Jij bent zo goed. Je denkt nooit aan jezelf. Ik zou altijd volledig op jou kunnen vertrouwen. Je bent veel te goed voor mij. We zullen een jaar wachten. Zie je de Grote Beer daarboven? Zie je hoe duizelingwekkend alle sterren schitteren? Die zijn niet half zo duizelingwekkend als wij. Blijf daar staan en zeg iets tegen me, zodat ik me kan herinneren hoe je daar stond en dat zei…’

‘Ik ga met je mee. Ik ga met je mee!’

2

Toen het stoomschip de trossen losgooide, zag ze een man die zich naar voren drong tussen de zwaaiende, roepende menigte op de kade. Zonder hoed op zijn hoofd werkte hij zich met zijn ellebogen naar voren. Toen hij zich eenmaal langs een groepje mensen had gewurmd, stak hij zijn arm in de lucht – hij had zijn hoed al in zijn hand om te zwaaien –, keek op naar het schip om haar te zoeken en drong daarna nog verder naar de rand van de kade om beter te kunnen zien, maar hij bleef steken, hij kwam niet verder. Hij keek naar het schip en begon een beetje vreemd gedesoriënteerd met de hoed te zwaaien, nog voordat hij haar had gezien. Ze riep zijn naam, riep nog harder en zwaaide met haar arm, er klonk een fluitsignaal uit de schoorsteen, zo hard dat ze zichzelf niet eens hoorde roepen. O nee, daar heb je Otto, zei ze. Dat was haar man. Hij droeg een grijze jas en had geen hoed op, hij glimlachte al en zwaaide zonder dat hij haar had kunnen ontdekken. Toen kregen ze oogcontact, nu zwaaide hij zijn blauwe hoed met grote bewegingen heen en weer en lachte van oor tot oor.

Het schip maakte zich los van de kade en hij deed opnieuw pogingen om dichterbij te komen, helemaal tot aan de rand van de kade, maar hij stond vastgeklemd en moest blijven staan. Zij begon te huilen, maar hij schudde zijn hoofd en wees naar zijn mond – zelf lachte hij toch ook – en naar de mensen om hem heen, hoe grappig hij was vastgeklemd in de menigte, hij riep iets, maar zijn roep vervloog door de afstand en het fluiten van het stoomschip, hij wees dat hij daar ook om moest lachen en toen stak hij zijn handen in de lucht ten afscheid. Hij bleef staan tot ze hem niet meer konden zien.

‘Nou heb ik hem toch nog te zien gekregen,’ zei hij. ‘Het was gek.’

‘Dat deed hij zodat ik niet verdrietig zou zijn,’ zei ze. ‘Om mij te laten geloven dat ik niet verdrietig hoefde te zijn om hem.’

Naast elkaar bleven ze staan kijken naar de kade, die steeds kleiner werd.

‘Ik vond het alleen gek om hem te zien,’ zei hij.

Toen ze weer aan dek kwamen, waren ze ter hoogte van Snekkersten. In het zuiden lag de gebogen kuststrook met de bossen en de villa’s en in het noorden doemden Helsingør en de grauwe kasteelmuren van Slot Kronborg langzaam op, nu lagen ze vlak voor hun neus. Hij voelde hoe ongelukkig het was. Tot nu toe had hij, als hij zo de kust van Kopenhagen tot Helsingør aan zich voorbij zag trekken, altijd zijn hele leven aan zich voorbij zien trekken als een sentimentele revue, elk punt dat je herkende riep oude herinneringen op aan dingen die je had meegemaakt en hij voelde dat het voor haar net zo was. Het was de tweede keer in een paar uur tijd dat ze op een indringende, symbolische manier afscheid moest nemen van haar oude leven. Het was bijna te veel om te moeten dragen. Hij nam haar mee naar de kajuit en daar werd hij zelf overvallen door weemoed toen hij haar kleine koffers op de grond zag staan.

‘Over een jaartje zijn we weer thuis,’ zei hij. ‘Denk je dat we het zullen redden samen?’

Ze knikte en maakte de koffers open om uit te pakken.

‘Ik ben benieuwd hoe het zal zijn als we terugkomen in alles wat we achterlaten,’ ging hij verder. ‘Ik heb het al eerder meegemaakt. Als je vertrekt denk je dat het oneindig lang zal duren voordat je het zult weerzien en dan, voordat je het weet, vaar je op de terugreis weer langs Slot Kronborg en kun je je helemaal niet voorstellen dat je een heel jaar bent weggeweest.’

Ze legde een nachtjapon klaar in haar kooi en begon haar toiletspullen uit de rubberen zak te halen.

‘Wacht daar nog even mee,’ zei hij en hij stond op. ‘Je moet goed begrijpen dat ik het helemaal niet gek zou vinden als je het allemaal opgeeft en wacht tot ik weer thuis kom. Ik vind het veel te moeilijk voor jou. Je kunt samen met de anderen aan wal gaan in Helsingør en we kunnen elkaar lange brieven schrijven en in de mijne zal altijd staan dat ik naar je verlang en nog veel meer dat je graag zult willen lezen, als je nog steeds om me geeft… Je kunt nu aan wal gaan… Je kunt tegen je man zeggen dat je toch niet durfde en je kunt bij hem wonen.’

‘Maar jij bent nu toch mijn man?’

Hij ging zwaar zitten.

‘Ja, maar je kunt toch spijt hebben. Je kunt bang zijn dat het niet zal gaan…’

‘Dat ben ik niet. Ik ben er heel zeker van dat het zal gaan. Zelfs al zou je op een keer genoeg van me krijgen, dan nog zou ik geen spijt hebben dat ik iets heb achtergelaten voor jou. Ik zou denken dat dat de zin van mijn hele bestaan was, dat ik bij jou zou zijn zo lang je mij wilde hebben.’

‘Heb je tijd om even bij me te komen zitten?’

Hij deed de patrijspoort open om frisse lucht in de hut te laten. Toen ging hij op de rand van de kooi zitten.

‘Wil je geen plaid om?’

‘Nee dank je.’

Hij nam haar hand in de zijne en toen was het enige wat er in hun bestaan gebeurde het doffe dreunen van de machines van het schip dat de hut deed trillen. Het was gek. Als ze elkaars handen drukten, was het net of er een stroom van wederzijdse blijdschap dat ze elkaar hadden door hen heen trok, en als ze elkaar loslieten, voelden ze hetzelfde, alleen nog sterker. Als ze iets tegen elkaar zeiden, stroomden de woorden vol warme verwachting door hen heen en de laatst uitgesproken zin bouwde een geluksgevoel met de bouwstenen van de woorden. Daarna konden ze luisteren naar de klanken om te kijken of die echt helemaal natuurlijk waren geweest. Wil je geen plaid om? Nee dank je! Hoe kon dat zoveel teweegbrengen? En als ze zwegen, was het de stilte die hen verbond. Het was net of ze op de toppen van huizenhoge golven elkaars gevoelens binnen spoelden.

‘Vind je mij leuk?’

‘Ik was altijd ontevreden.’ Ze keek naar hem op. ‘Ergens vanbinnen heb ik nooit helemaal gelukkig kunnen zijn. Maar met jou zal ik altijd en overal gelukkig kunnen zijn.’

‘Heb je gezien hoe we zitten? We vlechten onze vingers. We kijken elkaar in de ogen. We zijn net zo onuitstaanbaar en dwaas als de pas verloofde stelletjes die je wel eens ziet, om wie je meewarig moet glimlachen.’

Ze lachte en schudde haar hoofd, alsof het met hen in ieder geval anders was. Het was alleen maar een grappige vergelijking van hem. En het was geen mooie vergelijking. Ze voelden dat de trillingen van de machine afnamen, de schroef stopte met draaien, ze lagen stil en de mensen die weer aan wal zouden gaan, gingen nu aan wal. Ze draaide haar hoofd naar de muur en hij wist dat ze nu dacht aan degene die op de kade had gestaan en met een blauwe hoed naar haar had gezwaaid, dat ze juist op dit moment heel sterk moest denken aan alles wat ze had achtergelaten en waarmee ze in deze minuten dat het schip voor de laatste keer stillag, volledig brak. Hij keek naar haar koffers op de vloer, het enige wat ze nu nog over had van haar vroegere leven, en hij werd volledig overmand door tederheid, door verdriet en geluk en angst dat ze er ooit spijt van zou krijgen, maar hij durfde niet nog een keer te vragen of ze aan wal wilde gaan.

‘Ik begrijp helemaal niet dat je zoveel om mij kan geven,’ zei hij. ‘Maar als je echt voor mij al die onzekerheid kiest, zal ik er alles aan doen om te zorgen dat het ons goed zal gaan.’

‘Daar heb ik al voor gekozen, en ik heb er geen spijt van. Ik twijfel geen moment.’ Ze keek naar hem op, er stonden tranen in haar ogen.

‘Dan zal het ons ook goed gaan! Mijn God! Weet je dat ik me een heel nieuw mens voel nu ik hier zo zit! Ik had niet gedacht dat er in de wereld zoiets bestond als wat ik nu ben tegengekomen. Ik had niet gedacht dat mensen zo graag het juiste wilden doen en goed wilden zijn voor een ander mens, voor alle mensen, zoals ik dat nu wil. Dat jij bent zoals je bent, heeft mij veranderd. Anders was ik gewoon doorgegaan als de onverschillige, egoïstische vent die ik was voordat ik jou ontmoette.’

‘Je moet zo blijven als je altijd bent geweest!’

‘Dat kan ik niet! Dat is onmogelijk! Ik durf je niet eens te vertellen over de persoon die ik vroeger was. Van nu af aan besta ik alleen om te laten zien hoe blij ik ben dat jij bestaat. De hele katholieke kerk bij elkaar kan niet zoveel voor de maagd Maria voelen als ik voor jou voel, al komt het wel in de richting.’

Ze lachte. ‘Dan kan ik toch niet anders dan tevreden met jou zijn.’ Toen werd haar gezicht weer ernstig. ‘Ik heb zo vaak gewenst dat ik als jongen was geboren, nu wens ik helemaal niets meer. Niets, behalve voor altijd bij jou zijn. Er is op dit moment niets waar ik ontevreden over ben, er zijn geen vragen die ik wil stellen, het is net of eindelijk alles zin heeft gekregen.’

Buiten klonken afscheidskreten, en het hoerageroep uit de motorboot die terug naar land ging drong door de geopende patrijspoort naar binnen. Hij stond niet op om te kijken. Hij bleef bij haar zitten. Ze zei een paar keer dat hij moest gaan, maar hij bleef zitten. Ook nadat ze in slaap was gevallen, bleef hij zitten met haar hand in de zijne. Hij voelde dat haar vingers de zijne af en toe steviger omklemden in haar slaap en hij keek naar haar gezicht dat ze in het kussen had begraven, en naar haar haar en haar hele lijf. Toen ging hij aan dek, en hij was nog steeds net zo vervuld van het gevoel dat zij daarbeneden lag en hem toebehoorde en dat ze nooit meer uit elkaar zouden gaan.

De zon scheen en er was bijna geen wind. Ze hadden de kust achter zich gelaten en Hornbæk en Gilleleje leken niet meer dan een smal strookje land in de verte. Hij ging niet naar het promenadedek waar de andere passagiers de dekstoelen al tevoorschijn hadden gehaald, maar bleef op het tussendek staan kijken naar het land, hij had geen zin om met iemand te praten.

In werkelijkheid wist hij niet hoe het allemaal zou gaan. Voordat hij haar ontmoette, had hij het nog nooit zo bekeken, maar daarna had hij het gelukkig heel vaak gezegd en op dit moment voelde hij het heel sterk. Hij ging de stalen trap af en liep de gang naar het bagageruim door, stapte over de hoge drempel, zocht de schakelaar, deed het licht aan en klauterde over de hoge bergen zware koffers, schoof ze opzij en groef totdat hij de grote kist met zijn filmapparatuur had gevonden. Hij had wel tegen haar gezegd dat ze goed moest bedenken hoe onzeker het leven met hem was, dat hij – zelfs in het beste geval – nog geen derde zou kunnen verdienen van wat zij gewend was, en dat hij nu bijvoorbeeld naar Groenland ging en helemaal niet wist hoe het zou gaan en dat zij echt beter kon afwachten. Maar school daar van zijn kant ook maar iets van waarheid in? ‘Dan zal het ons ook goed gaan!’ Lieve God! Hoe serieus was het ook eigenlijk wat hij wilde gaan doen? Afkalvende ijsbergen fotograferen in Groenland! Wat voor toekomst zat daar nou in!

Dan had hij er eigenlijk helemaal niet naartoe moeten gaan. Hij had thuis moeten blijven voor haar, in plaats van deze komedie die hij speelde, dat had hij moeten doen. Zijn leeftijdgenoten begonnen zo zoetjesaan vaste banen te krijgen, dat had hij ook kunnen hebben als hij net als zij had gedaan. Dat was waar het op aankwam, geld, zekerheid! Nu kwam hij misschien thuis met een paar duizend kroon op zak, maar wat stelde dat voor, en hij moest eerst nog maar eens zien dat er iets van terechtkwam.

Hij schoof nog een paar koffers opzij zodat hij de kist naar de deur kon slepen en er makkelijker bij kon komen, hij zette er andere kisten en koffers tegenaan, bond er een touw omheen en maakte dat vast aan een ijzeren haak aan de wand zodat hij niet heen en weer zou schuiven of wegglijden. Toen liep hij door de gangen terug naar de hut.

Ze lag nog steeds in de kooi, maar ze was wel wakker. Het enige wat hij wilde, was naast haar neerknielen en zijn hoofd in haar armen verbergen, maar hij vond dat hij iets moest doen. Hij maakte de koffers open en begon druk te zoeken naar boeken en notitieschriften. Zij lag op haar zij met haar wang op haar handen en ze bewoog alleen haar ogen om te kunnen zien wat hij deed. Toen liep hij naar haar toe en verborg zijn hoofd.

3

De volgende ochtend hingen er mistbanken en dichte regen boven het schip, en de golven van de Noordzee rolden langs de boeg. Hij kleedde zich voorzichtig aan en haalde zijn regenjas tevoorschijn. De vloer met het versleten beddenkleedje rees en daalde onder zijn voeten en helde over zodat hij zich vast moest grijpen. Zij lag met haar mond half open te slapen in de onderste kooi. Ze lag op haar rug, haar gezicht en ook haar armen en handen die slap op de deken rustten, waren bleek, het bloed was eruit weggetrokken. Een keer draaide ze in haar slaap haar hoofd en zocht met een hand steun aan de rand van de kooi. Hij pakte de wc-emmer en de braakkom en liep naar de wc om ze te legen en schoon te spoelen. Ze was sinds het vertrek niet uit bed geweest en hij had haar eten laten brengen. Toen hij de emmer weer op zijn plek had gezet en de kom aan de kooi had gehangen, sleepte hij de grootste koffer tot onder de patrijspoort en draaide de schroef los. Hij deed de patrijspoort open en stak snel zijn hoofd naar buiten, klaar om hem weer dicht te gooien. Een golf frisse lucht stroomde de hut in, binnen een paar seconden was de ruimte gevuld met zuurstof, toen zag hij de grote golf die langs de zijkant van het schip kwam aanrollen en hij gooide vlug de patrijspoort dicht en draaide de schroef weer vast, het volgende moment klotste het groene water tegen het glas.

Op weg naar de eetzaal ging hij even langs bij de kajuitmeisjes om bij hun in de gunst te komen zodat hij kon rekenen op een zorgzame behandeling en vriendelijke aandacht voor zijn hut. Hij schoof het gordijn opzij en zag de jongste van de meisjes op haar kooi zitten in haar zwarte jurk met het witte kanten schortje, klaar om uit te rukken met borstel, emmer sop en verse kommen, ze zag groen, keek doodziek uit haar ogen en ze had zelf een van de kommen op haar schoot. Hij haalde een glas water voor haar, ze bewoog gelaten haar hoofd en nam een klein slokje. Op het natte dek passeerde hij de timmerman, hij bleef even staan om hem te vertellen hoe de zaken ervoor stonden met de vrouwelijke bemanning in het binnenste van het schip.

De timmerman grijnsde met heel zijn ronde kinderlijke gezicht. Ze hadden allebei hun handen in hun zakken, leunden met hun rug tegen de wind en zwaaiden heen en weer tegen de bewegingen van het schip.

‘Was het die nieuwe, die dikke?’

‘Nee, het was de jonge knappe.’

Meteen trok de timmerman een serieuzer gezicht.

‘Die is ook nieuw,’ zei hij. ‘Het is toch verdorie ook niet leuk om andermans rotzooi op te moeten ruimen als je zelf de zeegang in je darmen hebt. Dat is verdomme allesbehalve leuk.’

Langs de zijkant van het schip zweefden drie meeuwen op een rij, ze knokten zich met krachtige vleugelslagen tegen de wind in boven de grauwe, stormachtige zee.

‘Het was voor die dikke toch net zo zielig geweest als zij ziek was geweest.’

De timmerman keek hem verbaasd aan.

‘Dat zei ik toch helemaal niet,’ zei hij.

Toen hij de trap naar de eetzaal op rende, verbaasde hij zich opnieuw over zichzelf. Wat ging het hem aan of het medelijden van andere mensen op erotiek was gebaseerd en zich beperkte tot objecten met welgevormde billen. Dat was de verandering die in hem had plaatsgevonden. Die was er echt. Het kwam door de vrouw die beneden in de hut met haar krullen op het kussen lag. Hij was een beter mens geworden doordat er iets goeds bestond. Of misschien zag hij alleen de rest van de wereld helderder. Alle erotiek die hij in zijn lijf had, was nu bij haar. Er was genoeg geweest voor alle mooie vrouwen van de wereld, maar nu had zij alles gekregen. Dus het was niet zo vreemd dat het zo erg was.

De eetzaal was bijna helemaal leeg. Er zat alleen een vrouw met haar dochtertje, en op de bank bij een van de andere tafeltjes zat een oude heer in een grijs kostuum. Een lange, dunne figuur met een grote, gladde schedel, een Duitse graaf met wie Kristian al eerder kennis had gemaakt. Toen de vloer flink omhoog ging door een uitzonderlijk hoge zeegang en de hele zaal helde, hield de vrouw voorzichtig het bord met eten van het meisje tegen, ze speurde voortdurend naar het minste teken van zeeziekte bij haar. Kristian stelde zich aan haar voor. Ze gingen naar dezelfde kolonie, het was de vrouw van de dokter en ze was samen met haar man op weg erheen. Ze was al eerder in Groenland geweest. Kristian bedacht dat dit dus een van de mensen was op wie Vera aangewezen zou zijn. Naast haar op de tafel lag een opengeslagen roman met het omslag naar boven. Haar haar was glad naar achteren gekamd in een knot en ze had een zwijgzame mond, haar gezicht straalde een kleurloze bitterheid uit.

Precies daar, op die bank, had hij die avond een paar maanden geleden met Vera gelegen. Dat hadden ze gedaan zodat hij tijdens de reis naar het noorden, als hij alleen was, aan dat stukje bank zou kunnen denken, maar hij was niet alleen. Het was nu niet meer nodig om aan dat soort dingen te denken, maar toch dook de situatie op in zijn bewustzijn, alsof het de vorige avond was gebeurd. Het licht van buiten dat door de patrijspoort naar binnen was gevallen in het donker en haar gezicht in dat licht, haar haar en haar lichaam onder zijn handen.

Weer dacht hij aan alles wat hij moest doen. Hij moest geld verdienen. En hij moest zekerheid hebben! Die gedachte tolde rusteloos door zijn hoofd en hij zag niets anders dan mistige wegen naar een onbekend doel. Nooit eerder had hij op zo’n manier naar de dingen gekeken. Nu was alles totaal anders, alles stond op zijn kop nadat zij met hem mee was gegaan, en hij wenste dat hij iets eerder had geweten wat dat zou betekenen. Terwijl het schip onder hem rees en daalde en stampte en de regen in harde vlagen tegen de ruiten sloeg, vroeg hij zich bijna angstig af wat hem er toch toe had gebracht om deze reis te ondernemen. Ooit had het hem een schitterende kans geleken, waar geen enkel nadeel aan kleefde, iets wat hij zonder voorbehoud had aangenomen, en zelfs nadat hij haar had leren kennen, had het voor hem vastgestaan dat hij zou vertrekken. Nu kon hij zich de beweegredenen die hem toen zo vanzelfsprekend hadden geleken helemaal niet meer voor de geest halen. Dat het fijn was om te reizen of zo. Dat het een verfrissend leven was en dat je dingen zag en meemaakte… Dat soort motieven had hij gehad, of iets in die richting, en nu vond hij het een even aantrekkelijk als misselijkmakend gerecht.

Zijn vroegere bestaan kwam hem voor als niets anders dan een verspilling van mogelijkheden. Hij had alle kansen om gewoon te gaan voor de ene of de andere richting die hem een goed onderbouwd bestaan kon opleveren aan zich voorbij laten gaan. Hij had medicijnen gestudeerd en was als basisarts meegereisd met een Deense filmexpeditie naar Groenland. Daarna had hij het opgegeven en alles laten schieten voor vage kansen, en die vage kansen waren alles wat hij haar te bieden had! En nu zou er nog een jaar verloren gaan met deze reis!

De man die op de kade had staan zwaaien met de blauwe hoed had zijn zaakjes beter voor elkaar gehad. Hij had haar in ieder geval zekerheid en een goed leven kunnen bieden.

Onder invloed van het verantwoordelijkheidsgevoel dat krachtig en splinternieuw zijn leven was binnengedrongen, veranderde opeens ook zijn oordeel over haar man. Op de bank verderop zat de vrouw van de dokter, die een koffiebroodje in haar koffie doopte en het in de mond van het kind stopte terwijl ze op zachte toon tegen haar sprak. Ze had haar arm om de schouders van het kind gelegd om het te ondersteunen en het kind leunde met beide handen op de bank, wipte een beetje op en neer op de zitting, trappelde met haar beentjes en neuriede wat terwijl ze af en toe een hapje nam en om zich heen keek naar alles behalve het eten. Vera had hem verteld dat haar man ’s ochtends vroeg naar zijn advocatenkantoor vertrok en dikwijls pas ’s avonds laat thuiskwam. Hij dacht alleen maar aan zijn werk en aan geld verdienen, had ze gezegd. Zou dat zo zijn? De korte glimp die hij van de man op de kade had opgevangen, kon ook een ander beeld schetsen. Misschien was hij gewoon een man die wist wat zijn bestemming en zijn plichten waren.

In tegenstelling tot Kristian zelf.

En had het beeld dat zij van haar man had geschetst er niet voor gezorgd dat hij zelf de toon van de vrije, ongebonden man had aangeslagen, die het leven nam zoals het kwam en lachte om alle plichten en altijd tijd had om van het leven te genieten?

Hij had er geen moment aan gedacht om deze reis op te geven om een serieuzere bezigheid te zoeken, misschien hoorde dat ook bij het onbewust benadrukken van de tegenstelling die hij zelf was. De glans van het avontuur hing rond zijn hoofd! En god weet wat nog meer!

Het schip doorkliefde golf na golf. Tegen de middag van de derde dag konden ze de vuurtoren van Fair Isle zien en het opspattende schuim van de grote golven die tegen het rotseiland sloegen. In de plaats van de golven van de Noordzee, kwamen de berglandschappen van grauw water van de Atlantische oceaan. Het schip vocht zich een weg door de uiteen wijkende bergketens, waarbij de afzonderlijke golven oprezen uit de bergwanden. De laatste meeuw van de Hebriden verliet het schip en verdween met stijve vleugelslagen terug in de richting waar de vuurtoren van Fair Isle in zee was verdwenen. Elke keer dat de voorsteven van het schip een golf doorkliefde, spatte het schuimende zeewater huizenhoog op. Het voordek werd overspoeld en op de brug was het schuilzeil gespannen. De stuurman liep heen en weer met de kraag van zijn jas opgezet tot boven zijn pet, toen bleef hij dreigend staan tegenover de kleine schoolmeester, die zich achter de glazen wand had verstopt en zei tegen hem en de roerganger: ‘Wat ik zo mooi vind aan poëzie en gedichten enzo – dat zijn niet van die nieuwigheden waarvan het niet uitmaakt of je ze leest of niet, maar de dingen die je op school hebt geleerd en die je je nog steeds kunt herinneren, waar je je als het ware aan kunt verwarmen als je eraan terugdenkt. Zoals bijvoorbeeld deze van Kaalund. Dat is een groot dichter:

“De held’re beek ruiste door de meent.

Tussen het riet lag een bebloede eend.

Gedood was hij door ’s jagers geweer.

En kruipend naar zijn nest teruggekeerd…”’

Hij had zijn handen in zijn zakken gestoken en declameerde iedere regel op dramatische wijze, ‘bebloede’ sprak hij uit met een harde ‘d’, en iedere regel kwam werkelijk over als goede, krachtige brandstof voor een vuur dat oplaaide en hem verwarmde terwijl hij declameerde.

De schoolmeester nam een hap lucht om hem tegen te spreken. Toen dook het schip opeens omlaag als in een achtbaan, de voorsteven boorde zich in het water diep onder hen en hij merkte dat hij zijn mond niet kon opendoen.

‘Is er iets beters geschreven dan dit? Of dan dat andere gedicht van Chr. Winther over de hond die zijn baas niet herkent? Hoe het kerkschip van Fensmark zich verheft, met zijn gekartelde gevel die afsteekt tegen de hemel… Wat belieft u! Vergelijk het met al die andere troep! Is het niet honderden keren beter? Ik vraag het u!’

De schoolmeester klemde zijn kaken op elkaar en knikte met een benauwd gezicht.

Kristian zag de oude graaf onderaan de trap op het promenadedek staan. Hij had een grijze reispet met oorkleppen op en een plaid over zijn arm.

‘Wilt u niet hierboven komen?’

‘Maar dat is toch de brug?’

‘Toch mag u hierboven komen.’

‘Dan moeten jullie wel naar beneden gaan,’ zei de stuurman tegen de schoolmeester. ‘We moeten af en toe nog wel het water kunnen zien.’

De graaf hees zijn lange gestalte en zijn tachtig jaren de smalle trap op. De stuurman stak een hand onder zijn arm en hielp hem naar boven.

‘De graaf is in alle landen van de wereld geweest en nu wil hij ook nog naar Groenland!’ Hij zei het op geheimzinnige toon tegen Kristian en de schoolmeester, alsof ze daar nog iets van konden leren. Zelf was hij vervuld van respect.

De graaf kwam erbij staan en hield zich met beide handen vast. De schoolmeester weidde uit in de Duitse taal en de graaf antwoordde vriendelijk geïnteresseerd met hoofdknikjes en glimlachjes. Hij hield zijn tanden op elkaar als hij glimlachte. Ja, het klopte, hij was in alle landen geweest en hij wilde heel graag ook Groenland zien, alleen deze reis op en neer met dit schip. Ja, hij was ook in China geweest. Hij was daar vier jaar gezant geweest voor zijn land. Ook in Japan. Ja, daar was hij ook gezant geweest voor zijn land, maar korter. Als het schip door de golven hevig heen en weer werd geslingerd, bleef hij rustig staan, alleen de knokkels van zijn oude handen die de stalen reling omklemden waren wit, en af en toe trok hij de klep van zijn reispet omlaag tegen het opspattende schuim of tegen een aanzwellende windstoot.

De schoolmeester lachte begrijpend,

‘En hoe bevalt het u hier aan boord? Het zijn nou niet bepaald luxeschepen die het Deense bestuur van Groenland te bieden heeft.’

De graaf dacht even na, alsof hem iets te binnen was geschoten.

‘Aber alles hier ist doch so gut! Je kunt je toch niet beter wensen? Het eten? De hutten? Alles ist doch so gut!’

Toen er een felle bui over het schip trok weken ze achteruit en zochten beschutting achter de glazen ruit. Alleen de stuurman bleef ervoor staan.

‘Nu zal de stuurman nog een gedicht voordragen!’ zei Kristian.

De stuurman draaide zich om en wierp hem een duistere blik toe van achter de opgestoken kraag van zijn jas. Maar toen begon de roerganger opeens te zingen. Hij had een krachtige stem en gebruikte die heel onschuldig, zonder de stuurman aan te kijken, terwijl het schip door de regenbui voer en met de voorsteven de donkergrijze bergwanden doorkliefde.

Zie hoe de zon zoemt boven het veld.

De korf wordt gevuld door de honingbij.

In borders en bedden wordt geteld

menig arm vinkje en musje zo blij.

Uit zijn keel vloeiden de klanken van de vredige zomer die zich vermengden met de fonteinen van schuim en het fluiten van de wind. De stuurman wierp hem een nog duisterder blik toe, de lachrimpeltjes rond zijn ogen waren nog duidelijker te zien en hij keek uit over de zee alsof ze elk moment konden worden getroffen door een ramp bij dit gebrek aan oplettendheid en plichtsgevoel.

De oude graaf lachte begrijpend en hij vond het grappig en zei tegen Kristian: ‘Hij zong een vaderlandsliedje of een zeemanswijsje, toch?’

Kristian lachte, schudde zijn hoofd en vertaalde het.

Op de luiken van het tussendek onder hen, waar zeil overheen was gespannen, stond een kooi met twee jonge geitjes die naar Julianehåb moesten. Martinsen, een matroos van een jaar of veertig, sloeg het natte zeildoek aan een kant van de kooi open en stak even zijn vinger in de kooi om de natte snuitjes van de geitjes te voelen. Toen haalde hij een zak hooi, trok er een paar plukken uit en stak die naar binnen voor de diertjes.

‘Ruik!’ zei hij tegen de kok. ‘Moet je eens ruiken! Het is heerlijk om te ruiken. Van elke hand hooi die hij eruit trok, steeg een wolk op van een heerlijke geur die door de zoute wind over het schip werd verspreid. Warme landweggetjes en zoet zoemende bijen, weiden en korenvelden en heerlijke zonneschijn!

Martinsen trok met een ruk het zeil weer over de kooi en sleepte de zak hooi weg. ‘Steek je neus hierin en je snapt niet waarom je ooit aan dit hondenleven bent begonnen.’

Drie dagen lang hadden ze het soort weer waardoor zeelieden beginnen te dromen van een post als loods of havenmeester en waardoor de meeste passagiers wensen dat ze dood en weg zijn. Regen en wind en zeewater striemden over het slingerende, stampende schip. Om de minuut ging de bel in de ruimte van de kajuitmeisjes. Tijdens de maaltijden waren de tafels halfleeg en tussen de maaltijden door gingen zelfs de mensen die hadden gegeten terug naar hun kooi. Een paar dappere mensen zaten te bridgen in de rooksalon en de blinde speler ging languit op de bank liggen. Vocht en rauwe lucht drongen overal doorheen en slopen melancholiek overal naar binnen, net als het halfduister dat zelfs midden op de dag moest worden bestreden met elektrisch licht. Volgeladen met gepijnigde zwaarmoedigheid boorde het schip zich in korte dagreizen door de watermassa’s. Een hap frisse lucht van vijf minuten was het maximum dat de meesten konden opbrengen, en voor het overige niets anders dan hun kooi! Je kooi was de enige plek op aarde waar je op jezelf kon zijn. De laatste plek waar je ook maar het kleinste beetje gevoel van huiselijkheid kon hebben. Als zieke dieren trokken de mensen zich terug in hun holletjes om hun wonden te likken.

In haar kooi lag Vera. Kristan Vase was de hele nacht en het grootste deel van de dag bij haar. Overdag zat hij op een vouwstoel te werken aan twee op elkaar gestapelde koffers en ’s nachts lag hij in de kooi boven haar en luisterde of ze sliep. Hij had een doosje slaaptabletten, die hij oploste in lauw water en haar liet opdrinken. Hij begreep hoe dit alles voor haar moest voelen. Als hij de hut binnenkwam en de koffers op de grond zag en de emmer, de patrijspoort waar de golven tegenaan sloegen, de opengeklapte wastafel en het gordijn ervoor dat zwaaide en over de roede heen en weer roetsjte. Als hij binnenkwam in deze ruimte vol vochtige, schommelende, gevoelloze narigheid, voelde hij zelf ook hoe het voor haar moest zijn. Ze had niets meer. Ze had helemaal niets. Niets op de hele wereld was van haar, behalve de kooi, behalve de dekens die ze tot haar kin optrok. Het enige dat ze bezat, was haar eigen warmte die ze om zich heen probeerde vast te houden terwijl de koude trek en het vocht overal in de gangen en hutten doordrongen.

Niets anders dan dat.

En toch hoorde hij haar niet één keer klagen. Kon ze ook maar even glimlachen, dan glimlachte ze naar hem als hij binnenkwam. Pakte hij haar hand en drukte hij die of streelde hij haar wang, of trok hij haar dekens recht, dan reageerde ze altijd. Ze liet hem zien, ook al was het maar met de kleinste beweging, dat ze het merkte en dat hij voor haar bestond en dat alles nog bij het oude was, ook al was wat er nu gebeurde niet zo goed. Ze was doodziek, zoals zeezieke mensen dat kunnen zijn, en toch was er helemaal niets wat kon worden uitgelegd als spijt van de hele onderneming.

Het was bijna te mooi om waar te zijn. Hij had gezien hoe grote volwassen mannen als kleine kinderen jammerden van spijt als ze met hun hoofd boven de braakkom hingen. Waarom waren ze toch van huis gegaan en waarom waren ze toch op reis gegaan? Ze hadden toch altijd een droge boterham verdiend, dat moest toch genoeg zijn! Waarom, waarom waren ze toch op reis gegaan? Waarom? Waarom? Iedere golf over de rand van hun kooi was een herhaling van die vraag en klamme spijt.

Zij was net zo ziek, maar ze hield vast aan haar optimisme, ze hield vast aan hun verliefdheid en liet die geen moment los. Ze keek vooruit, niet achterom, en de goden wisten dat daar genoeg was om naar te kijken. Ze had een villa gehad met grote, lichte kamers en een groen gazon, een waar paradijs om naar te verlangen, maar ze verlangde niet. Ieder ander had hem en het leven dat hij haar kon bieden al lang laten schieten. Ieder ander had zich van hem afgekeerd, zich naar de muur gedraaid en gehuild en zichzelf jammerend teruggewenst, maar zij deed dat niet.

Het was zoals ze had gezegd. Hun liefde was zo groot en vanzelfsprekend dat ze niets anders mochten doen dan die volgen. En het was zoals hij zelf had gedacht. Zij was er een uit een miljoen, er was niemand zoals zij. Dat had hij ook heel vaak tegen haar gezegd. Zij was de belichaming van alles waarvan hij had gedroomd aan goede en vrouwelijke eigenschappen bij een vrouw. En zoals zij tweeën het hadden, was de vervulling van elke droom over de juiste verhouding tussen een man en een vrouw.