CARLO CASSOLA

Het kappen
van het bos

Vertaald uit het Italiaans door
Manon Smits en Pieter van der Drift

Oorspronkelijke titel Il taglio del bosco, 1950

© 2011 Arnoldo Mondadori Editore S.p.A., Milano

© 2017 Mondadori Libri S.p.A., Milano

Vertaling © Manon Smits & Pieter van der Drift en

Uitgeverij Oevers, 2023

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk Uitgeverij Oevers

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Afbeelding omslag Ferdinand Hodler (1853-1918), Houthakker, 1909, potlood, kleurpotlood en inkt op papier, 6 × 8,5 cm

NUR 302

ISBN 9789493290617 (e-book)

ISBN 9789493290389 (paperback)

www.uitgeverijoevers.nl

I

Na Montecerboli waren er nog maar vijf passagiers over: een jonge knul, een man, twee vrouwen en een klein kind.

De loopjongen wreef voldaan in zijn handen: ‘Zo, nu zijn we weer gezellig onder elkaar.’

De man achterin glimlachte en ging toen door het raam zitten kijken, ook al was daar niets te zien in de duisternis.

Hij was een jaar of zeven-, achtendertig en droeg een jas met een versleten bontkraag. Zijn hoed zat een beetje omhoog van voren. Verder had hij een mager gezicht, een rechte neus, strakke lippen en sterke, knokige handen.

Aan het begin van de helling viel de bus bijna stil. Nadat de chauffeur had teruggeschakeld reed de bus met veel geronk omhoog. De man zei dat ze moesten stoppen bij de bottega.

‘Stop bij de bottega,’ herhaalde de loopjongen de opdracht tegen de chauffeur.

In de deuropening van de bottega stond een vrouw op leeftijd te wachten op de komst van de bus. Ze kneep haar ogen samen om te zien wie de passagier was, maar herkende haar neef pas toen hij vlak voor haar neus stond.

‘Ach, Guglielmo, ben jij het?’ zei ze. ‘Het is zo donker, ik had je niet herkend.’

‘Hoe is het met u, Lina?’ antwoordde de man. Hij sprak haar met u aan, ook al was ze zijn tante.

‘Goed, en met Caterina? Maar kom binnen, het is koud.’

Een peertje dat aan een snoer bungelde vormde de enige verlichting van de ruimte. Al even sober was de inrichting: een houten bank tegen de muur, twee tafeltjes voor de bank, vier of vijf krukjes, dat was wat de zaak de gasten te bieden had. Achter de toonbank stond de koopwaar opgestapeld. Er was van alles, maar welbeschouwd weinig van alles: levensmiddelen, rookwaren, garen, schriften, kroontjespennen, briefkaarten. In een glazen pot pronkten ook nog wat oude koekjes. Van de ene op de andere zomer waren de takkenbossen tegen de vliegen aan de muren vergeten, terwijl er permanent een kaarsje brandde onder de prent van het Heilig Hart van Jezus.

‘Kom je mee naar achter?’ vroeg zijn tante.

‘Nee,’ zei Guglielmo. ‘Ik eet wat soep en dan ben ik weg.’ Zonder zijn hoed af te doen nam hij plaats aan de vrije tafel (aan de andere zaten twee mannen te kaarten) en bleef onbeweeglijk voor zich uit zitten staren.

‘Is het koud?’ vroeg een van de kaarters.

Guglielmo schrok op. ‘Nou,’ antwoordde hij.

‘Het is zo klaar,’ zei zijn tante toen ze terugkwam. Guglielmo knikte.

‘Ben je al lang van huis?’ vroeg zijn tante.

‘Nee… pas sinds maandag,’ antwoordde hij.

‘Waar ben je geweest?’

De man wees naar de deur: ‘In Massa,’ zei hij toen. ‘Ik heb een kaprecht gekocht voor een perceel daar,’ voegde hij eraan toe om haar volgende vraag voor te zijn.

‘Waarom zo ver weg?’ drong de vrouw aan.

Guglielmo glimlachte. ‘Het was voordelig.’

‘En ga je het zelf kappen?’ vroeg zijn tante verder.

‘Allicht,’ antwoordde de man. ‘Ik, met de vaste ploeg.’

Haar nieuwsgierigheid leek te zijn bevredigd. Ze veranderde van onderwerp en zei dat ze Caterina in geen maanden had gezien.

‘Ik ben oud, ik loop niet meer zo gemakkelijk. En tja, zij heeft natuurlijk haar handen vol aan de meisjes…’

De man knikte instemmend.

‘Die meid is een engel,’ besloot de vrouw.

‘Zo is het,’ zei de man.

‘Weet je, Guglielmo, dat is in elk geval een geluk bij een ongeluk: je hebt een zus die voor de meisjes zorgt…’

‘Ja,’ antwoordde de man. ‘Wat dat betreft heb ik in elk geval geluk. Ik zou anders niet weten wat ik moest… Dan zou ik moeten hertrouwen.’

De vrouw verdween door het gordijn dat achter in de zaak hing en kwam even later terug met een kom heldere bouillon waarin een paar rijstkorrels dreven. Daarna bracht ze een half brood en een kwart liter wijn naar zijn tafel. De man pakte het brood en begon het in piepkleine stukjes te breken. Hij schonk wat druppels wijn in de kom. Daarna roerde hij met zijn lepel verwoed alles door elkaar, bouillon, wijn en brood, en begon te eten.

Zijn tante stond even naar hem te kijken; toen ze zag dat hij niet opkeek van zijn soep ging ze weer achter de toonbank zitten.

Guglielmo at daarna nog brood en kaas, hij dronk nog een glas wijn en vroeg hoeveel ze van hem kreeg.

‘Eén veertig,’ antwoordde zijn tante.

Guglielmo pakte zijn horloge uit zijn vestzak: ‘Kwart over acht,’ zei hij. ‘Dan liggen ze alle drie al op bed,’ voegde hij eraan toe alsof hij in zichzelf praatte.

‘Doe Caterina de groeten van me,’ zei zijn tante. ‘En veel liefs aan de meisjes. En jij, pas goed op jezelf.’

‘Daar kunt u op rekenen,’ antwoordde Guglielmo.

Hij wenste de kaarters goedenavond en vertrok. Het was niet meer zo donker als een uur eerder, ook al zat de maan verscholen achter een mistbank. Guglielmo bleef staan om een sigaret op te steken en zette er toen flink de pas in. Na een paar honderd meter vlak stuk begon de weg af te lopen. De velden gingen over in bosschages. Guglielmo gooide zijn peuk weg en versnelde zijn tempo. In gedachten ging hij terug naar de koop die hij de dag ervoor had gesloten en liep alle details na: hij deed de berekeningen opnieuw en kwam telkens tot de conclusie dat hij er niet minder dan zevenduizend lire mee zou moeten verdienen. Natuurlijk, het was een risico geweest om te kopen zonder de seizoensprijzen te kennen… Doordat hij aan de zaken liep te denken lette hij niet op de weg. Bijna ongemerkt stak hij het bruggetje over en begon in hetzelfde vlugge tempo aan de beklimming die naar het dorp leidde. Nu ging hij langzamer lopen, en zijn gedachten dwaalden af. Toen hij langs een vervallen hut kwam moest hij denken aan de oude man die daar vroeger woonde, en aan diens verhalen over heksen, tovenaars, duivels, betoveringen… Verhalen waar Guglielmo ook nu nog wel geloof aan hechtte.

Toen hij langs de kleine begraafplaats liep wierp hij een droevige blik door het hek, sloeg een kruisteken en prevelde een requiemgebed voor zijn arme vrouw. Het was nu drie maanden geleden dat ze hem had verlaten. Hij dwong zichzelf om sneller te gaan lopen en weer aan de zaken van even daarvoor te denken. Eindelijk kwam hij in San Dalmazio aan. Hij stapte de bottega binnen die meteen aan het begin van het dorp lag en eveneens werd gerund door een familielid van hem. Terwijl hij wachtte op zijn bestelling nam hij zijn hoed af en wiste met zijn zakdoek het zweet van zijn voorhoofd.

‘Zweet je met deze kou?’ vroeg de vrouw.

‘Tja,’ antwoordde Guglielmo, die niet veel zin had om uitleg te geven.

Het was stil en donker in het dorp. Op dit tijdstip lagen de meeste vrouwen en kinderen al te slapen.

Guglielmo nam het slordig geplaveide straatje dat omhoog slingerde naar het hoogste punt van het dorp, waar zijn huis was.

Zo zachtjes mogelijk sloop hij de keuken in, maar zijn zus werd toch wakker, en even later kwam ze vragen of hij iets nodig had. Guglielmo antwoordde dat hij al had gegeten.

‘We hadden je vanavond niet verwacht,’ zei zijn zus, alsof ze zich wilde verontschuldigen voor het feit dat ze niet op was gebleven.

‘Het schoot op,’ antwoordde Guglielmo.

‘Met de meisjes is alles goed,’ zei Caterina, aangezien haar broer er niet naar vroeg. ‘Dus je hebt de zaak beklonken?’

‘Ja. Ik ga maandag al.’

‘Hoef je echt niks?’ drong zijn zus aan. ‘Ik kan zo het vuur aansteken en iets voor je opwarmen.’

‘Nee. Ga maar terug naar bed, straks vat je nog kou.’

Alleen achtergebleven dronk Guglielmo nog een glas wijn; hij ging aan tafel zitten, stak een sigaret op en haalde een verkreukeld notitieboekje en een potloodstompje tevoorschijn. Hij noteerde de uitgaven van die dag onder elkaar; voordat hij het totaalbedrag uitrekende dacht hij langdurig na of hij niet iets was vergeten. Hij had de gewoonte om zelfs de kleinste uitgave te noteren, en aan het eind van de maand kwam het zelden voor dat de bedragen niet tot op de cent klopten. Hij trapte de peuk uit op de grond, borg de fles weer op in de keukenkast, zette het glas in de gootsteen en liep naar zijn slaapkamer. De maan bescheen een streep vloer. Guglielmo draaide de lichtschakelaar om. Er viel een zwak schijnsel over het vertrek. Het was klein, met een plavuizen vloer en een balkenplafond. Guglielmo deed zijn jas uit en liep naar de ladekast, waar hij zijn horloge uit zijn vestzak nam en op het marmeren blad legde. Zijn oog viel op de foto van zijn vrouw, maar hij wendde zijn blik meteen weer af.

De volgende ochtend was hij al om half zes op. Hij trok zijn broek aan over zijn nachthemd en liep naar de keuken, vulde de kom die in de gootsteen stond met water en begon zich te wassen. Hij gebruikte vlekkenzeep. Toen hij zich aan het afdrogen was kwam zijn zus binnen, in haar onderjurk.

Terwijl Caterina de koffie opzette noteerde Guglielmo in zijn boekje de lijst van dingen die hij die ochtend moest kopen. Voordat hij de deur uitging zei hij tegen zijn zus dat hij hoopte op tijd thuis te zijn voor het middageten, maar dat ze hoe dan ook niet op hem hoefden te wachten.

Eenmaal buiten liep hij niet omlaag het dorp in, maar nam een binnenweggetje naar links; van daaruit nam hij een pad door de velden. Hij was namelijk van plan eerst naar zijn voorman te gaan, Fiore, die bij de brug over de Cecina woonde, op een uur lopen van San Dalmazio. Aangezien ze in grote lijnen al akkoord waren had Guglielmo wel kunnen wachten tot de volgende ochtend, zondag, wanneer Fiore zoals gewoonlijk naar het dorp zou komen om zich te laten scheren, maar hij wilde hem toch graag meteen vastleggen. Van daaruit zou hij naar de provinciale weg lopen, op tijd om de bus naar Pomarance te nemen. In Pomarance moest hij van alles kopen: een kapmes, geteerd papier, kaarsen, tabak, lucifers, touw, enzovoort.

Kort na het middaguur kwam hij thuis. Adriana (zo heette het jongste meisje) rende hem tegemoet en sloeg haar armen om zijn benen, en het kostte Guglielmo heel wat moeite om zich van haar te bevrijden. De oudste had ontzag voor papa en bleef op een afstandje. Guglielmo kuste haar ook en gaf ze allebei een zuurstok. De jongste begon te springen en juichen van blijdschap en stopte hem meteen in haar mond. Maar haar tante pakte hem af omdat ze eerst moest eten. Het kind zette een keel op, maar was algauw weer stil.

‘En jij?’ vroeg Guglielmo aan Irma, het oudste meisje, dat hem zwijgend aankeek. ‘Zeg je niks tegen me?’ voegde hij er glimlachend aan toe.

Ze sloeg verward haar blik neer. Guglielmo gaf haar een aai over haar bol, trok toen zijn jas uit en hing die over een stoel; hij waste zijn handen en ging aan tafel zitten. In afwachting van het eten haalde hij de krant die hij in Pomarance had gekocht uit zijn zak, sloeg hem open en las de koppen op de voorpagina, maar die wekten geen van allen zijn belangstelling. Hij bladerde verder naar het lokale nieuws en daar zag hij een paar korte berichten over Pomarance. Er was een man overleden, maar die kende hij niet; de landbouwcoöperatie had een hoeveelheid pootaardappelen ter beschikking gesteld. Zijn zus zette de soepterrine op tafel. Guglielmo vouwde de krant zorgvuldig dicht en stopte hem weer in zijn zak. Hij haalde het deksel van de terrine en werd meteen getroffen door de dichte walm en de scherpe geur van de kool. Eerst schepte hij de meisjes op, toen zijn zus, en als laatste vulde hij zijn eigen kom. Caterina pakte de hare en ging bij het vuur zitten, want ze moest de pan waarin het konijn werd gebraden in de gaten houden.

De twee meisjes zaten samen te kwebbelen terwijl Guglielmo en zijn zus zwegen. Guglielmo verdeelde ook het konijn en nam de kop voor zichzelf. Hij at er veel brood bij en kloof de botjes zorgvuldig af. Hij zei twee of drie keer tegen de jongste dat ze moest dooreten in plaats van kletsen, en voor de rest hield hij zijn mond. Met het laatste stukje brood veegde hij zijn bord schoon. De maaltijd was afgelopen, fruit aten ze alleen op zondag. Guglielmo stak een sigaret op en haalde het boekje en het potlood tevoorschijn. Het jongste kind begon hem na te doen: ze bolde haar wangen en deed alsof ze de rook uitblies. Guglielmo zag het, glimlachte flauwtjes en keerde terug naar zijn berekeningen. Zijn zus zat uit te rusten terwijl ze wachtte tot het vaatwater warm was.

Nu wilde Adriana, de kleinste, op de schouders worden genomen.

‘Laat je papa met rust,’ zei Caterina.

Maar het kind drong aan, en uiteindelijk trok Guglielmo haar maar op schoot. Toen bedacht hij dat de oudste zich misschien gepasseerd voelde en trok haar naar zich toe, met zijn vrije arm om haar middel geslagen. In haar nopjes, maar zichtbaar gegeneerd, bleef het meisje verstard naar een punt op de vloer staan staren.