Ander werk van Muriel Barbery bij Uitgeverij Oevers:

Een roos alleen (roman, 2021)

MURIEL BARBERY

De droom van Kyōto

ROMAN

Vertaald uit het Frans door Martine Woudt

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Une heure de ferveur

© Actes Sud, 2022

Uitgegeven in overeenkomst met Actes Sud in samenwerking met 2 Seas Literary Agency

Vertaling © Martine Woudt, 2023

Foto achterzijde © Boyan Topaloff

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk Uitgeverij Oevers

Verzorging e-book Coco Bookmedia

ISBN 9789493290723 (ebook)

ISBN 9789493290525 (paperback) | NUR 302

www.uitgeverijoevers.nl

Voor Chevalier

en voor de vrouwen en mannen uit Kyōto

Akiyo, Megumi, Sayoko illustration

Keisuke, Manabu, Shigenori, Tomoo

Kazu, Tomoko

en Éric-Maria

Sterven

Toen zijn sterven nabij was, keek Haru Ueno naar een bloem en dacht: Alles berust op een bloem. In werkelijkheid had zijn leven op drie pijlers berust en was alleen de laatste een bloem. Voor hem strekte zich een kleine tempeltuin uit, die een met symbolen bezaaid miniatuurlandschap moest voorstellen. Dat een eeuwenlange zoektocht naar spiritualiteit tot deze precieze indeling had geleid, verrukte hem – zoveel inspanning gericht op betekenis, en uiteindelijk een zuivere vorm, dacht hij.

Want Haru Ueno was zo iemand die zoekt naar de vorm.

Hij wist dat hij binnenkort dood zou zijn en zei bij zichzelf: Ik ben eindelijk in harmonie met de dingen. In de verte galmde de gong van de Hōnen-in vier keer en de intensiteit van zijn eigen aanwezigheid in de wereld deed hem duizelen. Tegenover hem: de tuin, omsloten met muren, witgekalkt en met grijze dakpannen erop. In de tuin: drie stenen, een den, een zandvlakte, een lantaarn, mos. Verderop: de bergen in het oosten. De tempel heette de Shinnyo-dō. Bijna vijf decennia lang had Haru Ueno elke week hetzelfde rondje gelopen – hij ging naar de hoofdtempel op de heuvel, liep over de lagergelegen begraafplaats en keerde terug naar de ingang van het complex, waarvan hij een belangrijk donateur was.

Want Haru Ueno was heel rijk.

Hij was opgegroeid met kijken hoe de sneeuw neerkwam en smolt op de stenen van een bergstroom. Op de ene oever stond het kleine huis van het gezin, op de andere lag een bos van hoge dennen in het ijs. Lang had hij gedacht dat hij van de materie hield – de rots, het water, het gebladerte en het hout. Toen hij had begrepen dat hij van de vormen hield die deze materie aannam, was hij kunsthandelaar geworden.

Kunst: een van de drie pijlers van zijn bestaan.

Natuurlijk was hij niet van de ene op de andere dag handelaar geworden, eerst had hij van stad moeten veranderen en een man moeten ontmoeten. Op zijn twintigste had hij de bergen en de sakehandel van zijn vader de rug toegekeerd en Takayama verlaten om naar Kyōto te gaan. Hij had geld noch connecties, maar hij bezat een buitengewone rijkdom: hoewel hij niets van de wereld wist, wist hij wel wie hij was. Het was mei, en op de houten vloer gezeten zag hij een glimp van de toekomst, bijna zo duidelijk als de helderheid van sake. Overal om hem heen gonsde het complex van zentempels waar een neef die monnik was een kamer voor hem had geregeld. De samenkomst van de kracht van zijn visioen met de immensiteit van de tijd deed hem duizelen. Dat visioen zei niet waar, niet wanneer en niet hoe. Het zei: Een leven gewijd aan kunst. En ook: Ik zal slagen. De kamer keek uit op een piepkleine, lommerrijke tuin. Verderop gaf de zon de stengels van de hoge, grijze bamboe een gouden glans. Tussen de hartlelies en de dwergvarens groeiden gele lissen. Een ervan, langer en ranker dan de andere, wiegde in de bries. Ergens luidde een klok. De tijd loste op en Haru Ueno werd die bloem. Toen ging het voorbij.

Vandaag, vijftig jaar later, keek Haru Ueno naar dezelfde bloem en verbaasde zich dat het weer 20 mei, vier uur was. Toch was er iets anders: ditmaal keek hij ernaar in zichzelf. Ook was er iets hetzelfde: alles – de lis, de klok, de tuin – vond plaats in het heden. En ten slotte was er iets opmerkelijks: in dit absolute heden loste het verdriet op. Hij hoorde geluid achter zich en hoopte dat hij alleen gelaten zou worden. Hij dacht aan Keisuke, die ergens wachtte tot hij stierf, en zei bij zichzelf: Een leven laat zich samenvatten in drie namen.

Haru, degene die niet wilde sterven. Keisuke, degene die het niet kon. Rose, degene die zou leven.

De privéverblijven waar hij lag waren de verblijven van de hoofdmonnik van de tempel, die de tweelingbroer was van Keisuke Shibata, de man dankzij wie zijn roeping was verwezenlijkt. De gebroeders Shibata stamden af van een oude familie uit Kyōto, die de stad sinds onheuglijke tijden van lakwerkers en monniken voorzag. Omdat Keisuke een even grote hekel aan godsdienst had als aan lak – vanwege de glans – had hij gekozen voor pottenbakken, maar hij was ook schilder, kalligraaf en dichter. Het opmerkelijke bij de ontmoeting van Haru en Keisuke was dat er tussen hen eerst een kom was. Haru zag hem en wist hoe zijn leven zou zijn. Zo’n kunstwerk had hij nooit eerder gezien: de kom leek oud en nieuw tegelijk, op een manier die hij onmogelijk vond. Ernaast, onderuitgezakt op een stoel, zat een leeftijdsloze man met, als dat ergens op sloeg, dezelfde samenstelling als de kom. Hij was overigens stomdronken en Haru werd geconfronteerd met een vergelijking die even onmogelijk was – enerzijds de perfecte vorm, anderzijds de schepper daarvan: een dronkenlap. Nadat ze aan elkaar waren voorgesteld, bezegelden ze met sake een vriendschap voor het leven.

Vriendschap: de tweede pijler waarop Haru’s bestaan berustte.

Vandaag vertoefde de dood voor hem in de vorm van een tuin, en de hele rest, buiten die twee momenten met een halve eeuw ertussen, was onzichtbaar geworden. Een wolk gleed langs de top van de Daimon-ji en liet in zijn kielzog een lissengeur achter. Hij dacht: Meer dan deze twee momenten en Rose is er niet.

Rose, de derde pijler.

Ervoor

De ontmoeting van Haru Ueno en Keisuke Shibata had vijftig jaar eerder plaatsgevonden in het huis van Tomoo Hasegawa, een producent van kunstdocumentaires voor de nationale televisie. Hoewel Japanners gewoonlijk niet vaak mensen thuis ontvangen, kwam je in zijn huis Japanse kunstenaars, buitenlandse kunstenaars en allerlei mensen die geen kunstenaar waren tegen. De plek leek op een zeilschip dat op een bemoste oever was gestrand. Op de hoogste brug ving je wind door de ramen, ook hartje winter. De achterkant van de boot lag tegen een flank van Shinnyo-dō. De voorsteven keek uit op de bergen in het oosten. Begin jaren zestig had Tomoo het bedacht, ontworpen, laten bouwen en opengesteld voor wie verzot was op kunst, sake en feesten. Bij feesten hoorden vriendschap en gelach in de nacht. De kunst en de sake waren zuiver. Ze hielden elkaar eeuwig in stand, net zoals ze dat in zichzelf deden. Niets kwam hun verheffende vermogen ooit aantasten.

Zo was Tomoo Hasegawa al bijna tien jaar heer en meester op zijn heuvel. Men zei Hasegawa san of Tochan, gebruikmakend van de koosnaam van kinderen. Men kwam en ging op elk tijdstip van de dag, of hij er nu was of niet. Men hield van hem, men had net als hij willen zijn, maar niemand droeg hem dat na. Afgezien daarvan was hij dol op Keisuke, was Keisuke dol op hem en hadden ze allebei, alsof de duvel ermee speelde, dezelfde voorliefde voor kou. Welk seizoen het ook was, ze liepen half gekleed over de lanen van de tempel, en in de dageraad van 10 januari 1970 was Haru voor het eerst met hen samen. In de ochtendschemering leek de heuvel wel een ijsveld, de stenen lantaarns flonkerden, de lucht rook naar silex en wierook. De andere twee liepen zachtjes te praten in hun dunne kleren, maar Haru, die een dikke jas droeg, klappertandde. Toch besteedde hij er geen aandacht aan en ontdekte, in deze gletsjerachtige morgenstond, dat hij op pelgrimstocht was. Het huis van zijn familie bevond zich in Takayama, maar de plaats waar hij zijn echte leven had geleid en zou leiden was Shinnyo-dō. Haru geloofde niet in eerdere levens, maar hij geloofde wel in de geest. Voortaan zou hij pelgrim zijn. Voortdurend zou hij naar zijn ware oorsprong terugkeren.

De Shinnyo-dō: een tempel grenzend aan andere tempels, in het noordoosten van de stad hoog op een heuvel gelegen die Haru, bij uitbreiding, ook zo noemde. Overal esdoorns, oude gebouwen, een houten pagode, met stenen geplaveide weggetjes en natuurlijk begraafplaatsen op de top en de flanken van de heuvel, waaronder die van Shinnyo-dō en van Kurodani, waaraan Haru, toen het geld er eenmaal was, met gelijke gulheid zou geven. Bijna vijftig jaar lang zou hij wekelijks door de rode poort lopen, omhoogklimmen naar de tempel, eromheen gaan, doorlopen naar het zuiden, langs twee begraafplaatsen, een derde oversteken, naar Kyōto aan zijn voeten kijken, de stenen trappen van Kurodani aflopen, tussen de tempels van het complex door naar het noorden slingeren en zijn vertrekpunt terugvinden, en op elk moment zou hij zich thuis weten. Omdat hij alleen uit traditie boeddhist was, maar wilde dat zijn leven in zijn geheel een stevige eenheid werd, had hij zichzelf ervan overtuigd dat boeddhisme de naam was die zijn cultuur aan kunst gaf, of in elk geval aan die oorsprong van kunst die men de geest noemt. De geest omvatte alles. De geest verklaarde alles. Om een mysterieuze reden belichaamde de Shinnyo-dō-heuvel de essentie ervan. Wanneer Haru zijn rondje liep, liep hij door het leven in zijn volle naaktheid, ontdaan van zijn obsceniteit, gezuiverd van zijn trivialiteiten. Met de jaren had hij begrepen dat die ingevingen voortkwamen uit de uiterlijke verschijning van de plek. In de loop der eeuwen hadden mensen gebouwen en tuinen verenigd, tempels, bomen en lantaarns geplaatst, en uiteindelijk had dat geduldige werk een wonder voortgebracht: wanneer je over de lanen liep, voelde je dat je in de buurt kwam van het onzichtbare. Veel mensen schreven de verdienste ervan toe aan de hogere aanwezigheden die op heilige plaatsen rondwaren, maar Haru had van de stenen in zijn bergstroom geleerd dat de geest voortkomt uit de vorm, dat er niets anders is dan de vorm, de bevalligheid of de onbevalligheid die eruit voortvloeit, de eeuwigheid of de dood vervat in de rondingen van een rots. Zo besloot hij in die winter van 1970, toen hij nog niemand was, dat zijn as ooit daar zou rusten. Want Haru Ueno wist niet alleen wie hij was, hij wist ook wat hij wilde. Hij wachtte alleen maar tot hij de vorm ervan begreep.

Toen hij Keisuke Shibata leerde kennen, zag hij zijn toekomst daarom even duidelijk als een aarden kom in het volle daglicht. Die avond lanceerde Tomoo Hasegawa, die voor mecenas speelde, bij zich thuis een handvol jonge, afwijkende kunstenaars. Zoals gewoonlijk brachten ze hun werk mee naar het zeilschip op Shinnyo-dō, heel Kyōto kwam, dronk, praatte en vertrok daarna om hun namen uit te dragen. De meesten van die kunstenaars waren vrije vogels. Ze hoorden niet bij een school of bij een richting. Ze wilden uniek zijn, iets wat cultureel gezien ingewikkeld lag. Ze imiteerden niet de westerse hedendaagse kunst. Ze bewerkten de materie van hun geboortegrond en gaven er een volkomen nieuw voorkomen aan, dat er nog steeds Japans uitzag, maar niet volgens de gebaande paden. Welbeschouwd pasten ze bij Haru’s smaak, omdat ze leken op wat hij zelf wilde zijn: jong maar diepzinnig, trouw maar ongebonden, bedachtzaam en toch vol lef.

In die tijd konden de paar galeries met hedendaagse kunst die het daglicht zagen alleen overleven door ook oude kunst te verkopen, waarvan de zeer gesloten markt eiste dat je daar je ingangen had. Haru, zoon van een eenvoudige sakebrouwer uit de bergen, had geen enkele kans om er een voet tussen de deur te krijgen. Zijn kamer in de Daitoku-ji betaalde hij door te helpen bij onderhoudsklusjes aan de tempel, en zijn studies architectuur en Engels door ’s avonds in een bar te werken. Hij bezat niet meer dan een fiets, boeken en de benodigdheden om thee te zetten, die zijn grootvader hem had gegeven. En ten slotte was het vierde wat hij bezat een jas, die hij van november tot mei droeg, zowel binnen als buiten, gekweld door de kou. Maar ook al bezat hij niets in die ijzige januarimaand, toch was er net een fantastisch kompas in zijn blote handen gelegd. Hij dacht: Ik ga hetzelfde doen als Tomoo, maar ik ga het groter doen.

Dat deed hij. Eerst legde hij, na nog een zeker aantal avonden met sake, het plan uit aan Keisuke en zei: ‘Ik heb jouw geld nodig om te beginnen.’ Bij wijze van antwoord vertelde Keisuke hem een verhaal. Tegen het jaar 1600 wilde een koopmanszoon samoerai worden en zei zijn vader tegen hem: Ik ben oud en heb geen andere erfgenaam, maar samoerai eren de weg van de thee en daarom geef ik je mijn zegen. De volgende dag nodigde Haru Keisuke uit in zijn kamer, en met het servies van zijn grootvader zette hij gedurende een eenvoudige maar toch enigszins plechtige ceremonie thee voor hem. Vervolgens dronken ze sake en praatten en lachten. De sneeuw die op de tempels viel bedekte de smetteloos zwarte lantaarns en onaangekondigd stak Keisuke een verhaal af over de zinloosheid van religie. ‘Het boeddhisme is geen religie,’ zei Haru, ‘of het is de religie van de kunst.’ ‘In dat geval is het ook die van de sake,’ vond Keisuke. Haru was het ermee eens en ze namen nog een slok. Aan het eind verduidelijkte hij het bedrag dat hij nodig had. Keisuke leende het hem.

Waarna Haru uitblonk in het omzeilen van obstakels. Hij had geen plek, hij huurde een loods. Hij had geen netwerk, hij gebruikte dat van Tomoo. Hij had geen reputatie, hij deed zijn best om die van anderen te vestigen. Hij charmeerde iedereen en Keisuke had het goed gezien: hij was in hart en ziel een handelaar, maar anders dan zijn vader zou hij een groot handelaar worden, omdat hij niet alleen gevoel voor zaken had, maar ook gevoel voor thee, of anders gezegd, voor bevalligheid. Om eerlijk te zijn bestaan er twee soorten bevalligheid. De eerste volgt uit de geest die uit de vorm is voortgekomen, en daarvoor ging Haru naar Shinnyo-dō. De tweede is niet anders dan de eerste met een andere invalshoek, maar omdat ze een specifieke verschijning aanneemt, wordt ze schoonheid genoemd – daarvoor ging Haru naar zentuinen en bezocht hij kunstenaars. Met zijn oog voor thee peilde hij hun werk en doorgrondde hij de ziel ervan, wat hij samenvatte met de woorden: ‘Ik heb geen talent, maar ik heb veel smaak.’ Daarin vergiste hij zich, want er bestaat een derde soort bevalligheid, waarvan de andere twee zijn doortrokken en waarin Keisuke het opperste talent zag. En al wortelde ze in Haru’s geval in een paradox, ze was daardoor niet minder krachtig: zijn leven lang zou hij mislukken in de liefde, maar in vriendschap een meester zijn.

Vriendschap die toch een onderdeel is van de liefde.

Op een dag, toen Haru al ruimschoots blijk had gegeven van zijn voorkeur voor westerse vrouwen, had Keisuke tegen hem gezegd: ‘Voor mij is alles – het leven, kunst, de ziel, vrouwen – met één soort inkt geschilderd.’

‘Welke inkt?’ had Haru gevraagd.

‘Japanse,’ had Keisuke geantwoord. ‘Ik kan me niet voorstellen een buitenlandse vrouw aan te raken.’

Voor Haru was dat onbegrijpelijk, hoewel hij Keisukes liefde voor zijn eigen vrouw begreep, en om de waarheid te zeggen, wie zou die niet begrepen hebben? Sae Shibata was alles wat het hart kon begeren. Wanneer je haar tegenkwam, voelde je een steek erin. Niet dat het pijn deed, maar het was alsof je keek naar het uiterst trage verloop van een onbenoembare handeling. Welke handeling? Dat wist je niet, sowieso wist je niet veel – niemand had kunnen zeggen of ze knap, klein, onstuimig of ernstig was. Bleek, ja. Maar verder bleef er niets hangen, alleen een intense aanwezigheid waarmee je een stukje had opgetrokken. Maar toen, op een avond in november 1975, had een aardbeving een boom, Sae en de kleine Yōko weggerukt op een kustweg in de buurt van Kaseda, waar hun moeder en grootmoeder woonde. Een lichte aardbeving – en toen niets meer. De boom valt op de auto en de oneindigheid stopt.

‘Dit is nog maar het begin,’ zei Keisuke tegen Haru.

‘Er is geen enkele reden dat het verder gaat,’ verzekerde Haru hem.

‘Hou op met praatjes verkopen,’ zei Keisuke.

‘Oké,’ antwoordde Haru.

En tien jaar later, op 14 februari 1985, stond hij zonder loze woorden aan de zijde van de pottenbakker toen Tarō, diens oudste zoon, was gestorven, net als zesentwintig jaar daarna, op 11 maart 2011, toen het de beurt was van Nobu, de jongste.

‘Maar zelf kan ik niet sterven,’ zei Keisuke bij de dood van de eerste. ‘Dat heet een lot,’ verduidelijkte hij, terwijl hij het glas sake aannam dat Haru hem gaf.

‘Hoe weet je dat?’ vroeg Haru.

‘Van de sterren,’ zei Keisuke. ‘Als je maar kunt luisteren. Maar jij kunt niet luisteren, mensen uit de bergen zijn heel stom.’

In werkelijkheid was Haru Ueno vooral ongepolijst, zoals mensen uit de bergen soms kunnen zijn, en was hij in iets minder dan tien jaar boven alle verwachting geslaagd. Vanaf zijn beginjaren had hij de gewoonte gehouden tijdelijke plekken te huren en daar kunstwerken tentoon te stellen. Het enige wat hij had gekocht was een opslagloods. Verder was alles veranderd: hij was rijk, hij had aanzien, zijn kunstenaars werden bewierookt. Daar waren verschillende redenen voor, zoals het gat waarin hij had weten te springen, en ook, op een goede plaats, het feit dat hij op een intelligente manier zijn beschermelingen vond, en door een evenwichtige combinatie van oprechtheid en berekening zijn kopers ook zo uitkoos. Het is onvoorstelbaar hoezeer dat het verlangen aanwakkerde: men wilde niet alleen de kunstwerken, men wilde ook Haru Ueno’s klant zijn. In het begin werkte hij in zijn eentje, hoewel Keisuke vaak in een hoek rondhing terwijl er een koop werd gesloten. Er was altijd sake en er werd tot laat in de middag gedronken, totdat Haru iedereen meenam om ergens te gaan eten. Als de anderen eenmaal onder tafel waren gerold, keerden Keisuke en hij te voet in het maanlicht terug. Op die late uren spraken ze over wezenlijke dingen. ‘Waarom drink je?’ vroeg Haru geruime tijd voor de dood van zijn vrouw. ‘Omdat ik het lot ken,’ antwoordde Keisuke. En toen Sae en de kleine Yōko waren omgekomen, zei hij tegen hem: ‘Ik had je gewaarschuwd.’ Een andere keer vroeg Haru: ‘Wat behoed je, het onzichtbare of het verhevene?’ Keisuke kwam een paar dagen niet terug en bracht Haru toen het mooiste doek dat hij ooit had geschilderd. Soms bewonderden ze alleen de sterren, terwijl ze rookten en over kunst praatten. Andere keren vertelde Keisuke verhalen met evenveel klassieke literatuur als persoonlijke folklore erin. Ten slotte ging ieder naar zijn eigen huis, op tweehonderd stappen afstand van elkaar, op de oever van de Kamo-gawa.

De Kamo-gawa – de maatmeter van Haru’s leven was zijn wekelijkse wandeling naar Shinnyo-dō, maar zijn anker lag in de oever van de rivier die van noord naar zuid door Kyōto loopt en de stad in twee aparte entiteiten splijt. Iedereen die er geboren is weet het: aan haar oevers, haar zanderige paden, haar wilde begroeiing en haar reigers voel je de hartslag van de oude stad. ‘Geef me water en een berg,’ zei Keisuke, ‘en ik maak voor jou de wereld, het dal waar het ongrijpbare kronkelt.’ Haru kocht een oud, vervallen pand dat met zijn achterkant naar het westen gekeerd langs de rivier lag en uitkeek op de bergen in het oosten. Hij had zijn architectuurstudie niet afgemaakt, maar God weet dat hij een huis kon ontwerpen. Op de plek en in plaats van het bouwvallige krot liet hij een wonder van hout en glas verrijzen. Buiten bood het uitzicht op het water en de bergen. Binnen keek je uit op heel kleine tuinen. Midden in het hoofdvertrek, in een glazen schacht die naar boven toe open was, groeide een jonge esdoorn. Haru meubileerde karig, smaakvol, liet een paar kunstwerken komen. Voor zijn slaapkamer wilde hij totale soberheid, met alleen een futon en het schilderij van Keisuke. ’s Ochtends dronk hij thee terwijl hij naar de hardlopers keek die langs de oevers met esdoorns en Japanse kersen jogden. ’s Avonds werkte hij in zijn eentje in een werkkamer met grote hoekramen die uitzicht gaven op de bergen in het oosten en het noorden. Ten slotte ging hij naar bed, na weer een dag in het dal van het ongrijpbare te hebben doorgebracht. Maar de helft van de tijd was hij niet alleen: in de loods organiseerde hij feesten, waar tussen de opslagkisten werd gedronken en gedanst, en thuis vriendenbijeenkomsten waarbij ze zittend voor de schacht van de esdoorn dronken en praatten. De mensen gingen even graag naar Tomoo, waar Haru zonder mankeren bij was, als naar Haru, waar Tomoo zijn eigen eetstokjes had. In alle gevallen was Keisuke er.

Het is 20 januari 1979 en natuurlijk is Keisuke er. Sae en Yōko zijn al dood, maar Tarō en Nobu, zijn twee zoons, leven nog. Met hen viert Haru zijn dertigste verjaardag, in het nog maar net ingewijde huis aan de Kamo-gawa. Zoals gewoonlijk zijn er vaste gasten, onbekenden en veel vrouwen. Er wordt sake geschonken, zorgeloos gelachen, de tijd lijkt op een door de bries gestreelde palm. Buiten sneeuwt het, en in de schacht van de esdoorn is het gewelfde dak van de stenen lantaarn smetteloos zwart. Een vrouw komt binnen in gezelschap van Tomoo, Haru ziet haar op de rug, hij ziet haar rode, losjes opgestoken haar, haar groene jurk, de briljantjes in haar oren. Ze praat met Tomoo, kijkt naar de boom, draait zich om en hij ontdekt haar gezicht. Dan is het, onaangekondigd, zoals de mist soms kan opkomen, in één klap afgelopen met de zorgeloosheid.

‘Een waaier kan geen mist verdrijven,’ zegt Keisuke tegen een jonge beeldhouwer zonder hem aan te kijken, want degene naar wie hij kijkt is Haru.

Hij zwijgt, en na een ogenblik mompelt de jonge beeldhouwer verward een excuus en gaat ervandoor, maar Keisuke, in beslag genomen door de oplaaiende brand, besteedt geen aandacht aan hem. Hij kan gesterntes zien en kent branden – en er is geen twijfel mogelijk, deze vrouw draagt er een in zich. Hij maakt zich geen zorgen om Haru – nog niet –, hij maakt zich zorgen om haar. Hij heeft nog nooit iemand ontmoet die zo níet aanwezig is.

‘Dit is Maud, ze is Française,’ zegt Tomoo, en Keisuke denkt: De mist.

Ernaast staat Haru, en Keisuke denkt: De waaier. Hij ontmoet de blik van de Française met de groene ogen en de elegante kringen eronder. Ze zegt iets in het Engels tegen hem, waarop Haru lachend met drie woorden reageert.

‘Ik spreek geen Engels,’ zegt Keisuke in het Japans.

Ze maakt een gebaar met haar hand dat zowel ‘hindert niet’ als ‘maakt niet uit’ kan betekenen. Ze hebben allemaal het gevoel dat de ruimte of, misschien, de tijd verwringt, en dan hernemen de dingen ogenschijnlijk hun normale loop en Keisuke weet dat ze de nacht bij Haru zal doorbrengen. Die avond zijn er in het vertrek verscheidene vrouwen die zijn maîtresse zijn of zijn geweest. Hij is de charmantste man en de beste vriend, voor wie liefde een vertakking is van vriendschap en het gezin een te lage tak. ‘Daar stoot je je hoofd tegen, ik heb liever hoge takken,’ zegt hij gewoonlijk voordat Sae en Yōko sterven. Omdat vriendschap een onderdeel van de liefde is, zegt hij bij de uitvaart: ‘Het lot kiest zijn takken slecht.’

Die avond daarentegen probeert diezelfde Haru de mist te verdrijven. Met een glas sake in de hand, zonder zicht, zwaait hij met zijn waaiers: die van de conversatie in het perfecte Engels dat alle Japanners hem benijden, die van de humor die hij in de stijl van de Europeanen gebruikt, die van het luchthartige dat hij met name aan zijn omgang met Fransen te danken heeft. Maar niets verdrijft het mysterie. Ze vertelt hem dat ze pr-medewerkster is van een culturele instelling, hij probeert een lesje Japanse kunst. Ze luistert onbewogen naar hem, en mompelt op een gegeven moment ‘dat vind ik ook’ zoals je zegt ‘ik ga dood’. Haru is verdwaald in deze vrouw, ze lijkt hem eindeloos en tegelijkertijd is ze er niet, hij staat tegenover een leegte die gevuld is met dode sterren. Hij merkt op dat ze een heel mooie mond heeft, de mondhoeken omzoomd met een verbazingwekkende plooi, en voelt op hetzelfde moment dat hij zijn doel zal bereiken, maar dat iets hem ontgaat.

Aan de andere kant van het vertrek is er ook iets wat Keisuke alarmeert zonder dat hij het duidelijk voor zich-zelf kan beschrijven, ook al drinkt hij en is sake een fakkel die op de wortel van de dingen wordt gezet. Na een uur is het enige duidelijke resultaat dat hij stomdronken op de grond zit, met zijn rug tegen de schacht van de esdoorn, zijn benen uitgestrekt, zijn hoofd, tegen het licht in, bekroond met glinsterend diepzwart. Het is een mooie, glanzende sneeuwnacht, de hemel is bevroren, de sterren verlichten het inktzwart zonder te fonkelen. De Française en Haru staan aan de andere kant van de boom en opnieuw wordt Keisuke getroffen door iets leegs in haar wat de sake machteloos maakt, want het ongrijpbare heeft geen wortels. Toch verspreiden dat niet-aanwezig-zijn en die vloeiende, onverschillige gebaren een brandgeur. Hij ziet de smaragdgroene jurk, de briljantjes in haar oren, de lippenstift, het verfijnde gezicht. Daaromheen is alles onduidelijk, de verhoudingen, de gewrichten, de samenhang, de manier waarop het geheel één is. Keisuke kan zich deze vrouw niet als een geheel voorstellen en hij weet dat dat niet door de alcohol komt, maar doordat ze de onzichtbare verbindingen mist die de losse delen van schepsels samenhang geven. De herinnering aan Sae overweldigt hem, ze zijn in het huis aan de Kamo-gawa, hij herkent de slaapkamer, het licht, het lichaam van zijn vrouw, en in de vloeiende brand die Maud is ontdekt hij haar omgekeerde formule. Eigenlijk onderscheidt hij vormen noch contouren en lijkt hij door een soort blindheid getroffen, maar die verblinding in de gebruikelijke parameters van de blik maakt dat hij zo ongekend scherp kan zien. Zo breekt hij door de nevels waar het zichtbare zich in verbergt en het onzichtbare uit opduikt, voorgoed gewijd aan het weduwnaarschap en aan de kunst, het enige gebied waarin hij nog aanwezigheden kan vormen. Soms, met veel sake, voegt de vriendschap er de zijne aan toe en van allemaal is Haru degene die het beste licht geeft in de duisternis. Er is iets wat die lomperik uit de bergen belichaamt, terwijl Keisuke barstjes in hem ontdekt die hem raken. Wat de rest en met name kunst betreft staan ze aan verschillende kanten van het spectrum: Haru verlangt naar een vorm voor de verdwijning waar Keisuke aan werkt, door het onzichtbare na te jagen in verborgen hoekjes waar trekken, texturen noch kleuren bestaan. Ze verdwijnen allemaal om het naakte ding te grijpen dat geen ding meer is, maar aanwezigheid, en in die geblinddoekte wedstrijd hoopt Keisuke altijd de geest zelf te zien.

‘Toch is het uiteindelijk een vrouw of een kom,’ zegt Haru.

‘Je bent blind omdat je kijkt,’ antwoordt hij, ‘je moet leren niet te kijken.’

En nu zit Keisuke dus onderuitgezakt tegen de schacht van de esdoorn en schrikt, met zijn door de schaal van Sae geijkte oog, van de brand die Maud is. Hij denkt: Wat doet een vuur dat zich in de leegte verspreidt? Het laait niet op, het verheft zich niet, het smeult langzaam in zichzelf. Parallel aan de verscherping van zijn blik wordt de zekerheid sterker dat hij ergens aan voorbijgaat, en hij vindt het vreemd dat hij de kern van de tragedie raakt zonder die te zien. Helaas is hij te dronken om het tafereel te analyseren en hij kijkt naar Haru, die babbelt terwijl zij dromerig en met licht gebogen hoofd naar hem luistert. Haru merkt niet dat Keisuke naar hem kijkt. Hij heeft veel gedronken, maar hij is alleen dronken van de welwillendheid van deze buitenlandse vrouw, ze verbaast en verrukt hem, hij is bezeten van haar fijnbesneden profiel, haar lichte teint, haar rode haar. Verward ziet hij daarin – maar waarin dan? – iets anders vreemds wat hij erna wel zal onderzoeken. Het enige wat hij wil is die mond kussen, die schouders en die borsten strelen, dat lichaam penetreren, en hij denkt: de rest zien we erna wel.

Wanneer Haru Ueno veertig jaar later naar de als tuin vermomde dood kijkt, ziet hij hun levens terug zoals ze door het erna zijn gevormd – na Sae, na Maud, na Rose – en hij denkt: Keisuke heeft het zo vaak tegen me gezegd en ik heb alle tekens genegeerd, ik heb niets gezien omdat ik steeds bleef kijken. Maar op die twintigste januari 1979 verlaten de gasten langzaamaan het huis, ze nemen Keisuke mee in een kruiwagen en ze lachen een hele tijd in het donker, want de kou schrikt de reizigers van het ervoor niet af. Toch weet een van hen dat ze al in het erna zijn getuimeld, dat er alleen nog een lange aaneenschakeling van erna zal zijn, dat het leven niet meer dan een eindeloos erna is. Toen Tomoo, zatter dan een tor, hem in zijn kruiwagen zette, zei hij Haru, maar Keisuke hoorde gevaar. Voor wie over het innerlijke oog beschikt, is sake zuiver. Niets komt het verheffende vermogen ervan ooit aantasten. Keisuke gelooft dat hij hun huid zal hebben, maar niet hun ziel. Door het oog en door de sake zagen ze dat Haru in gevaar was.

In het verlaten huis aan de Kamo-gawa gaat Haru het water in en de Française volgt hem. Hij vertelt haar over hinokihout en over zijn heimwee naar de sentō, toen de Japanners nog geen bad in huis hadden. Zij zit tegenover hem, ze laat haar hand over de gladde houten rand van het bassin glijden.

‘Maar er zijn nog sentō,’ mompelt ze.

Hij schudt zijn hoofd.

‘Ze zullen verdwijnen,’ zegt hij.

Het grote bad fonkelt in het halfdonker van het tijdstip, de maan en de lantaarns in de binnentuin verlichten haar gezicht en haar lichaam. Ze heeft blanke borsten, schouders van een ballerina, ze is lang als riet, dun en elegant. Om een onbekende reden denkt Haru aan een verhaal dat Keisuke hem heeft verteld en hij grijpt die nieuwe waaier aan.

‘Tegen het midden van de Heianperiode, in het jaar duizend van jullie jaartelling,’ zegt hij, ‘was de dageraad vaak prachtig. Ver in de hemel verwelkten armenvol paarsrode bloemen. Soms raakten grote vogels verstrikt in die rode gloed. Aan het keizerlijk hof leefde een dame afgezonderd in haar verblijven, haar adeldom bezegelde haar lot van gevangene en zelfs de kleine tuin die aan haar slaapkamer grensde was haar verboden. Maar om de dageraad te kunnen zien knielde ze op het hout van de buitengalerij en vanaf het nieuwe jaar kwam er elke ochtend een vossenwelp de tuin in.’

Haru zwijgt.

‘En?’ vraagt de Française.

‘Tot aan de lente viel er een dichte regen,’ gaat Haru verder, ‘en de dame vroeg haar nieuwe vriend bij haar te komen schuilen, op de vlonder boven de ommuurde tuin, waar alleen een esdoorn en een paar wintercamelia’s groeiden. Daar leerden ze elkaar in stilte kennen, maar nadat ze een gemeenschappelijke taal hadden bedacht, vertelden ze elkaar vervolgens alleen maar hoe hun doden heetten.’