GYRÐIR ELÍASSON

Aan de Zandrivier

EEN PASTORALE SONATE

Vertaald uit het IJslands
door Marcel Otten

De vertaler ontving voor deze vertaling een

projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Deze vertaling kwam mede tot stand door een financiële bijdrage

van The Icelandic Literature Center

Het gedicht op pag. 31 is de vertaling van Goethe’s

befaamde Über allen Gipfeln ist Ruh

‘De wachter van het hart wandelt kalm’ (pag. 91) is een citaat uit

het gedicht Alsnjóa van Jónas Hallgrímsson (1807-1845)

Het citaat op pag. 91 is afkomstig uit een brief van Vincent van

Gogh aan zijn broer Theo vanuit ’s Gravenhage, 28 januari 1873

Oorspronkelijke titel Sandárbókin, Dimma, 2007

Copyright © Gyrðir Elíasson, 2007

Vertaling © Marcel Otten en Uitgeverij Oevers, 2023

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk Uitgeverij Oevers

Omslagillustratie (houtsnede) Arie Zonneveld (1905-1941)

NUR 302 | ISBN 9789493290518 | 9789493290730 (ebook)

Verzorging e-book Coco Bookmedia

www.uitgeverijoevers.nl

Ter nagedachtenis aan mijn vader

I

Zomer

Een muur, ondoordringbaar voor de wind uit het noorden,
poreus voor het zonlicht uit het zuiden,
een rollend, reizend huis,
doorzichtig voor alle zuidelijke zegeningen...

ANDRÉ GIDE

Geen verstandig mens schrijft een boek.
Geen verstandig mens vertelt zijn verhaal.
Een verstandig mens weet zich te verbergen,
tot iedereen hem is vergeten.

ANONIEM

De lucht was die dag betrokken en een paar regendruppels braken los uit de hemel toen ik het dal in ging, daar waar het bos zich over de hellingen uitstrekt. Ik had een kleine rugzak bij me en liep energiek langs de kristalheldere rivier op een smal pad tussen de lariksbomen, die een licht zurige geur van dennennaalden afgaven.

Het pad was op sommige plekken ietwat zompig en ik stapte op gevallen boomstammen om geen natte voeten te krijgen. Zoals gewoonlijk ondervond ik een vreemd soort vreugde toen ik zo diep in het bos was gekomen dat ik alleen nog maar stammen en takken zag; het was alsof het groen mij van een innerlijke spanning bevrijdde.

Toen ik op de helling aankwam waar de sparren het dichtst naast elkaar groeiden, hoog en kaarsrecht, zag ik aan de rechterkant een open plek in het bos. En op die open plek, bedekt met hoog gras en wilde hyacinten, zat een jonge vrouw in een rode regenjas. Ze zat met haar benen gekruist en leek in een diepe meditatie te zijn verzonken. Ik bleef staan en keek naar haar. Ze had donker haar en zat doodstil met gesloten ogen. Hoewel ikzelf van mediteren totaal geen verstand heb, aarzelde ik om haar daar in haar eenwording met het universum te storen en ik stelde me ermee tevreden een poosje welwillend naar haar te kijken voordat ik verderging. Vermoedelijk was ze van de camping beneden, aan de overkant van de rivier, recht tegenover mijn caravan.

Ik liep verder op het lemige pad waar onlangs een tractor overheen was gereden, klaarblijkelijk met boomstammen op sleeptouw. Kort daarop stond ik op de rand van de bergkam vanwaar je het dal in kon kijken. Nu had ik vrij uitzicht op het hele bos in al zijn verrassende uitgestrektheid, en hoewel ik hier vaak op de rand van de helling had gestaan, stond ik altijd versteld van de vegetatie hier, vlak op de grens van de woestenij. Beneden meanderde de Zandrivier en ver weg zag je de grote gletsjerrivier die als een roestbruine boa constrictor door de kale vlakte kronkelde. Beneden in het dal lag een smal pad tussen de lariksbomen die bij de laatste vulkaanuitbarsting zwaar beschadigd waren. Bij hun wortels zaten diepe voren en de takken hingen onnatuurlijk laag, alsof ze ergens verdrietig over waren, misschien over dat desolate land om hen heen dat ooit door net zulke bomen begroeid was geweest. De berg die deze vernieling had veroorzaakt, was nu ten oosten van de gletsjerrivier in wolken gehuld, hoog en in de vorm van een kegel, en uitgerekend nu was er op de radio dikwijls sprake van dat een nieuwe uitbarsting ophanden was. Ik kon niet met een goed geweten beweren dat ik daar echt rouwig over was, want ik had altijd al een vulkaanuitbarsting willen zien.

Het pad was glibberig en hier en daar gevaarlijk, er lag een wirwar van wortels op de loer die aangelegd leek te zijn om nietsvermoedende wandelaars ten val te brengen, maar ik was op mijn hoede. Helemaal op het einde van het dal lag het graf van een man die daar was begonnen het land te bebossen en zich daarna op een kleine open plek had laten begraven, en naast hem lag het graf van zijn paard, dat was afgemaakt toen zijn eigenaar stierf. Als ik had willen mediteren, zou ik het eerder daar hebben gedaan dan op de heuvel waar de vrouw in het rood had gezeten. Ik las op de steen die bij het paard was neergezet:

HIER LIGT DE GOEDE HENGST BLES BEGRAVEN
DIE WERD AFGEMAAKT 26 JAAR OUD
EN DIE ZIJN EIGENAAR VOLGT
OP NIEUWE WEGEN

De letters waren klaarblijkelijk met een stompe beitel erin gehakt. Er waren schilfers uit de steen gejaapt, maar desondanks was de inscriptie redelijk makkelijk te lezen. Ik ging tegen het lage, blauwgeverfde hekwerk zitten dat rond het graf van de man was aangelegd, deed mijn rugzak af en haalde er een fles cola en een plak bakchocola uit. Ik brak twee repen af, kauwde erop en dronk de cola, die lauw bleek te zijn en niet verfrissend zoals het hoorde.

Ik hoorde het zachte gemurmel van de rivier vlakbij, het lichte gepets van de schaarse regendruppels op het bladerdek van de populieren en de zang van een eenzaam vogeltje. Ik dacht weer aan de vrouw op de heuvel, of zij daar nog steeds zou zitten, en ik werd overvallen door een rusteloosheid; ik stond op en ging de helling op in dezelfde richting als waar ik vandaan was gekomen. Ik was buiten adem toen ik op de bergkam aankwam en ik volgde het pad naar de open plek in het bos waar zij had gezeten. Ze was natuurlijk verdwenen. Ik staarde even naar de open plek alsof ik niet geloofde dat ze er niet meer was – alsof ik dacht dat ze een elfenvrouwtje was geweest. Een vage teleurstelling maakte zich van mij meester. Toen draaide ik me om en liep een tweede keer die dag over de rand van de helling.

*

Op weg naar de caravan hield ik nergens halt, ik nam een ander pad terug, dichter bij de berg, onder sombere steile rotswanden die eruit zagen alsof ze ieder moment konden bezwijken, donkerder geworden door de regen die steeds dichter neerviel. Mijn fleecetrui was bijna doorweekt en de aarde op het pad was zwart. Er werd hier verteld dat op herfstavonden drie mannen op donkere paarden door het dal galoppeerden, ruiters uit een andere wereld die aan hun collega’s uit de Apocalyps deden denken, behalve dat de vierde ontbrak of dat hij van de rug van zijn paard was gevallen of zo. Ik vroeg me af hoe overledenen van een paard konden vallen, maar ik kwam niet tot een bevredigende conclusie. Iemand uit de omgeving had ze rond het midden van de vorige eeuw gezien. Ze reden in volle galop met pikzwarte hoeden over hun ogen getrokken en ze streken langs de overhangende takken. Zouden het de Drie Musketiers kunnen zijn, teruggekeerde schimmen die naar deze onwaarschijnlijke plek waren gekomen? En Alexandre Dumas, de schrijver zelf, was misschien aanvankelijk met hen meegereden, maar hij was van het paard gevallen en ergens daar beneden achtergelaten, misschien wel waar nu het caravanpark was en waar hij verloren in tijd en ruimte spookte.

Ik deed de deur van de caravan open en stapte uit de regen naar binnen. Het was er warm en behaaglijk, en de druppels roffelden op het dak terwijl ik mijn natte kleren uittrok.

De caravan is vrij oud, maar redelijk comfortabel en heel ruim. Eigenlijk enorm groot, van het merk Dethleffs. Het is een zogeheten bedoeïenenmodel, hetgeen in feite als een belediging van de Arabische cultuur kan worden genoemd, want echte bedoeïenen staan erom bekend licht te reizen, niet met een paar ton op sleeptouw. De caravan had al een paar jaar hier bijna ongebruikt gestaan toen ik de advertentie in de krant zag dat hij te koop was. Ik dacht er niet lang over na , want de prijs was heel gunstig.

Hij heeft een ruimte die je de woonkamer zou kunnen noemen, met een kitchenette, dan een badkamer, zelfs met een bruikbare douche, hoewel ik altijd gebruik maak van de douchecabines in de openbare ruimte voor de caravangemeenschap. De slaapkamer is redelijk groot en tegen de wand is een bed bevestigd dat je naar behoefte uit kunt trekken en in kunt klappen. Ik ben een beetje huiverig voor het gasfornuis, ik ben waarschijnlijk bang voor zowel lekkage als explosiegevaar en kan daarom soms moeilijk in slaap komen. Maar het went, zoals alles. De vloer is belegd met bruine, zachte kurk, zodat ik soms het idee heb dat ik in een bos in een of ander bergdal in Portugal rondloop, waar ik overigens nooit geweest ben.

In feite zijn het nu twee caravans geworden, want ik heb nog een kleinere gekocht en hierheen laten slepen. Hij staat haaks op de grotere en ze vormen zodoende een rechte hoek en bieden bescherming tegen de noordenwind; ik gebruik hem als atelier. Ik ben weliswaar niet zo actief geweest met schilderen sinds ik deze werkruimte heb, maar ik overtuig mezelf ervan dat dat zal veranderen. Ik heb het voor dat doel met alle toebehoren ingericht: ezels, spieramen, canvas, penselen, verf en terpentijn. Op een dag zullen mijn ogen beslist opengaan.

Zoals de zaken er nu voor staan, vind ik het volkomen acceptabel om ’s ochtends nogal laat op te staan, op het gasfornuis koffie te zetten met een enigszins gespannen onderbewustzijn dat elk moment alles in de lucht kan vliegen – waardoor de koffie die zonder grote ongelukken is gezet zelfs beter smaakt. Dan ga ik op de bruine tweezitsbank zitten tegenover de Jezus-afbeelding – die ik aan de wand heb laten hangen, hoewel de artistieke waarde in mijn gedachten amper een zeven krijgt – en lees een boek, het liefst een over bomen. Op dit moment is mijn hoofd alleen maar met bomen bezig en voor mij is het absoluut niet genoeg om in een caravan aan de rand van een bos te wonen, ik moet ook boeken over bomen lezen. Ik voel het bos graag in de boeken, want het papier ervan komt uit bossen in het buitenland. Weliswaar volstaat het om dan willekeurig welk boek te lezen, want als het erop aankomt zijn het allemaal monsters van bossen uit het buitenland. Maar zoals gezegd: het zijn bomen waarover ik wil lezen. Toch weet ik bijna niets over de verschillende boomsoorten en schilderen kan ik ze eigenlijk niet. Ik weet niet wat die obsessie betekent. Misschien probeer ik op de tast door de duisternis van mijn eigen zielenleven te gaan om langzaamaan op de open plek te komen om rond te kijken of misschien wel te mediteren, zoals de vrouw in het rood.

Als ik vind dat ik genoeg heb gelezen, ga ik meestal naar de ateliercaravan, blijf daar een poosje, meng kleuren en rommel wat aan met penselen, maar ik krijg nauwelijks meer dan een paar strepen op papier of canvas. Ik mis op de een of andere manier de innerlijke kracht die ik ooit had, alsof hoofd en hand niet meer samenwerken, na een lange verhouding gescheiden wegen zijn gegaan en haast een antipathie voor elkaar hebben. Het is een vreemd gevoel dat ik nauwelijks met externe omstandigheden in verband kan brengen, hoewel natuurlijk meespeelt wat de afgelopen twee jaar of zo in mijn leven is gebeurd. Maar dat doet er echt niet toe, het is eerder het hier en nu, dat ik nu hier ben. Alleen, maar desondanks absoluut niet in de steek gelaten.

Mijn caravan staat in een cluster, eigenlijk een heel dorp van caravans in een kom of pan boven de Zandrivier. Ik zit aan de rand van dat dorp, en tussen de caravans zijn grasveldjes en bomen, heel veel bomen, en het is beschut voor de meeste windrichtingen. Vooral de noorderbries is hier uiterst onaangenaam met in de lente zijn bijtend koude gletsjerwind. Nu is het hoogzomer en bij de caravans is het een drukte van belang. Toen ik hier in het voorjaar kwam, was er nauwelijks iemand te zien, en ik kuierde in mijn eentje tussen die metalen hulzen die me op het eerste gezicht deden denken aan behuizingen op de planeet Mars uit een Amerikaanse sciencefiction film of een verhaal van Ray Bradbury, behalve dat er rondom de caravans meer groen was. Op de vlakte aan de andere kant van de gletsjerrivier leek de omgeving meer op de vierde planeet van de zon, nergens een grassprietje, slechts een rode zandvlakte zover het oog reikte.

*

Ik heb nauwelijks met mijn buren kennisgemaakt. Ik groet echter de mensen als ik ze tegenkom en wissel een paar woorden met ze. Maar ik voel me vreemd verwijderd van hen alsof we niet eens van dezelfde planeet komen. Ik vraag me dan af of het de anderen zijn of ik die van een andere ster komt, hoewel dat er eigenlijk weinig toe doet: de afstand is een gegeven. Ik ben daar niet altijd blij mee. Ik wil natuurlijk mijn privacy en ik ga ervan uit dat het met de buren net zo is. Maar ik weet ook dat je nauwelijks jezelf kunt zijn zonder enige interactie met anderen, hoe paradoxaal dat ook klinkt.