Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt
door een financiële bijdrage van Stichting
Leonora Christina en NORLA.
Edith Koenders ontving voor deze vertaling een
projectwerkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

Eerste druk oktober 2018

Tweede druk januari 2019

Derde druk maart 2020

Vierde druk oktober 2023

Oorspronkelijke titel Melancholia I

Copyright © 1995, uitgegeven met toestemming van Winje

Agency A/S, Skiensgate 12, 3912 Porsgrunn, Noorwegen

Copyright Nederlandse vertaling © Edith Koenders,

Adriaan van der Hoeven en Uitgeverij Oevers, 2018

Omslagontwerp en vormgeving binnenwerk

Uitgeverij Oevers

Verzorging e-book Coco Bookmedia

Afbeelding omslag:

Portret van Lars Hertervig, 1851, door Niels Bjørnsen Møller

(1827-1887), collectie Nationaal Museum, Oslo

NUR 302

ISBN 9789492068217 | 9789493290808 (e-book)

www.uitgeverijoevers.nl

Over Jon Fosse

Met bijna duizend producties van zijn toneelstukken in meer dan veertig talen, wordt Jon Fosse (Haugesund, 1959) in de toneelwereld gezien als de nieuwe Henrik Ibsen. Zijn werk omvat naast toneelstukken ook poëzie, essays, kinderboeken, kort verhalen en romans. Toch is zijn werk buiten Noorwegen (nog) minder bekend dan dat van sommige andere Noorse romanschrijvers.

Fosse over zijn schrijven: ‘Voor mij is het fascinerende dat schrijven uit een plaats in mij of buiten mij komt waar ik niet veel over weet. In zekere zin ben ik niet degene die schrijft, het is iemand anders. Schrijven is een daad van luisteren. Waarnaar ik luister, weet ik niet. Het is alsof ik luister naar iets dat al is geschreven, ik luister en op een gegeven moment, als ik geluk heb, ga ik zitten en schrijf ik.’

Het gaat Fosse om wat hij ‘de stille stem’ noemt, een inzicht, een ervaren tussen de regels, achter de woorden, in de stiltes van het bestaan. In al zijn werk maakt hij gebruik van de herhaling. Zijn taal is muzikaal, ritmisch, en vooral in zijn romans en novelles wordt het verhaal voortgestuwd door een repeterend ritme. Dit ritme en de herhalende stroom van woorden vragen wel iets van de lezer, maar eenmaal gegrepen door de taal word je meegenomen door een bijna hypnotiserende melodie.

Sinds 2014 is Jon Fosse gestopt met het schrijven van toneelstukken om zich volledig toe te leggen op proza. Het idee om nog een stuk te schrijven gaf hem na twintig jaar geen plezier meer. In 2019, het jaar waarin Fosse zestig wordt, verschijnen de eerste twee delen van Septologie, een omvangrijke romanreeks waaraan hij de afgelopen vier jaar heeft gewerkt en die in Scandinavië door redacteuren en uitgevers al wordt bestempeld als ‘de literaire sensatie van het jaar’.

Toen hem onlangs in een interview werd gevraagd op welke uitgave Karl Ove Knausgård het meest vurig wacht, antwoordde hij: ‘Jon Fosse heeft een zevendelige roman geschreven. Daar kijk ik zeer naar uit.’

Karl Ove Knausgård was in 1988 leerling van Fosse aan de schrijversacademie in Hordaland en schreef in Schrijver - Mijn strijd 5:

‘Tijdens het eten bladerde ik wat in de boeken die ik had gekocht. Op de voorflap van Fosses roman stond een Kjærstadcitaat uit 1986: ‘Waarom wordt het dagblad Bergens Tidende niet volgeschreven met kronieken over Jon Fosse?’ Dus Fosse was écht een goede schrijver, meer nog, een van de meest vooraanstaande van het land, dacht ik en terwijl ik het brood en het vlees tot een smakelijk papje kauwde, keek ik op.’

Waar Knausgård zijn eigen leven in de Mijn strijd-reeks tot literatuur maakte, is Fosse niet geïnteresseerd in de werkelijkheid zoals die is. ‘In Noorwegen schrijven mensen romans over hun moeder, vader en neven als ze geen broers hebben. Ik gebruik nooit iets wat ik heb meegemaakt, of als ik schrijf over iets dat ik heb meegemaakt, dan moet het iets zijn dat jij of een andere lezer ook heeft meegemaakt. Ik haat het om privézaken in mijn geschriften te verwerken. Ik ben geen realistische maar eerder een mythische schrijver.’

In de Paris Review vergeleek de Amerikaanse schrijver en vertaler van Fosse in het Engels Damion Searls de Grote Vier van de Noorse letteren met The Beatles: ‘Per Petterson is de solide, altijd betrouwbare Ringo; Dag Solstad is John, de experimentele, de ideeënman; Karl Ove Knausgård is Paul, de knappe, de schattige; en Jon Fosse is George, de stille, mystieke, spirituele, waarschijnlijk de beste vakman van allemaal. Fosses bezweringen zijn net zo onovertroffen als Philip Glasssymfonieën.’

Die bezwering geldt zeker ook voor Melancholie I, de su-blieme roman over landschapsschilder Lars Hertervig, die Fosse schreef in 1995. Een jaar later volgde Melancholie II, dat zich afspeelt in 1902, kort na de dood van Lars Herter-vig, en waarin we de zus van Hertervig volgen die doorgaat met haar leven in afwezigheid van haar excentrieke broer.

In 2023 werd zijn oeuvre bekroond met de Nobelprijs voor de Literatuur. De jury prees Jon Fosse ‘voor zijn vernieuwende toneelstukken en proza die stem geven aan het onzegbare’.

Ter herinnering aan Tor Ulven

Düsseldorf, middag, in de late herfst van 1853: ik lig op bed in mijn paars fluwelen pak, mijn mooie pak en ik wil Hans Gude niet zien. Ik wil Hans Gude niet horen zeggen dat hij het schilderij waar ik mee bezig ben niet goed vindt. Ik wil gewoon op bed blijven liggen. Vandaag kan ik Hans Gude niet onder ogen komen. Want stel dat Hans Gude het schilderij waar ik mee bezig ben niet mooi vindt, maar pijnlijk slecht, vindt dat ik helemaal niet kan schilderen, stel dat Hans Gude zijn dunne vingers door zijn baard laat gaan en mij recht aankijkt met toegeknepen ogen en zegt dat ik niet kan schilderen, dat ik niets te zoeken heb op de kunstacademie in Düsseldorf, op geen enkele kunstacademie trouwens, stel dat Hans Gude zegt dat ik nooit kunstschilder zal worden. Dat moet ik me Hans Gude niet laten zeggen. Ik moet gewoon op bed blijven liggen, want vandaag komt Hans Gude naar ons atelier, naar de zolder waar we op een rij staan te schilderen, hij zal van schilderij naar schilderij lopen en zeggen wat hij van elk schilderij vindt, ook mijn schilderij zal hij bekijken en er iets over zeggen. Ik wil Hans Gude niet zien. Want ik kan schilderen. En Gude kan schilderen. En Tidemann kan schilderen. Ik kan schilderen. Niemand kan zo schilderen als ik, alleen Gude. En Tidemann natuurlijk. En vandaag zal Gude mijn schilderij bekijken, maar daar zal ik niet bij zijn, ik zal op mijn bed voor me uit liggen kijken, naar het raam, ik wil gewoon in mijn paarse pak op bed liggen, mijn mooie paarse pak en ik wil gewoon naar de straatgeluiden luisteren. Ik wil niet naar het atelier. Ik wil gewoon op bed liggen. Ik wil Hans Gude niet zien. Ik lig op bed, met mijn benen over elkaar, ik lig helemaal aangekleed op bed, in mijn mooie paars fluwelen pak. Ik kijk recht voor me uit. Vandaag ga ik niet naar het atelier. En in een van de andere kamers hier in huis is mijn lieve Helene, misschien is ze in haar slaapkamer, misschien in de woonkamer. Mijn lieve Helene is ook hier in huis. Ik droeg mijn koffers de gang in en mevrouw Winckelmann wees me de kamer waar ik zou gaan wonen. En ze vroeg of ik de kamer mooi vond en ik knikte, want de kamer was echt heel mooi, zo’n mooie kamer had ik nog nooit gehad. En toen stond Helene daar. Helene stond daar in haar witte jurk. Met haar blonde haar, dat golfde al was het nog zo strak opgestoken, stond Helene daar, met haar kleine mond boven haar kleine kin, stond ze daar. Helene stond daar met haar grote ogen. Helene keek naar me en haar ogen straalden. Mijn lieve Helene. Ik lig op bed in mijn kamer en ergens in huis loopt Helene rond met haar mooie, stralende ogen. Ik lig op bed, luister, kan ik haar voetstappen horen? Of is Helene niet thuis? En dan die verdomde oom van je, Helene. Hoor je me, Helene? Die verdomde meneer Winckelmann. Want ik lag gewoon op bed in mijn paars fluwelen pak en toen werd er op de deur geklopt, ik lag op bed in mijn paarse pak en ik was nog niet overeind gekomen of de deur ging open en daar stond meneer Winckelmann in de deuropening, zijn zwarte baard, zijn zwarte ogen, zijn vest strak om zijn dikke buik. En meneer Winckelmann keek me zonder een woord te zeggen aan. Ik kwam overeind, stond op van het bed, liep de kamer door. Ik liep op meneer Winckelmann af, stak mijn hand naar hem uit, maar hij gaf mij geen hand. Daar stond ik met uitgestrekte hand, maar meneer Winckelmann gaf me geen hand. Ik keek naar de grond. En toen zei meneer Winckelmann dat hij de broer was van mevrouw Winckelmann, meneer Winckelmann. En hij keek me met zijn zwarte ogen aan. En toen draaide hij zich om, liep weg en deed de deur achter zich dicht. Jouw oom, Helene. Ik lig op bed, in mijn paars fluwelen pak en luister, kan ik je horen? je voetstappen? je adem? zou ik je adem kunnen horen? Ik lig op bed in mijn kamer, helemaal aangekleed, met mijn benen over elkaar en ik luister, kan ik je voetstappen horen? ben je thuis? Op het nachtkastje ligt mijn pijp. Waar ben je, Helene? Ik pak mijn pijp van het nachtkastje. Ik steek mijn pijp aan. Ik lig op bed, met mijn pak aan, mijn paars fluwelen pak, en ik lurk aan mijn pijp. Vandaag zal Hans Gude het schilderij bekijken waar ik mee bezig ben, maar ik wil niet horen wat hij erover te zeggen heeft, ik blijf liever op bed naar jou liggen luisteren, Helene. Ik wil niet naar buiten. Want nu ben ik schilder. Nu ben ik de schilder Lars Hertervig, student in Düsseldorf, leerling van de beroemde Hans Gude. Ik heb een kamer gehuurd in de Jägerhofstrasse, bij de familie Winckelmann. Ik doe het helemaal niet zo slecht. Ik ben de jongen uit Stavanger, ja, een jongen uit Stavanger! die nu in Düsseldorf is om schilder te worden. En ik heb nu ook hele mooie kleren, een paars pak van fluweel heb ik gekregen, nu ben ik schilder, ik, ja ik, ja die jongen, dat straatjochie, quakerszoon, armeluiskind, schildersgezel, ik ben naar Duitsland gestuurd, naar de kunstacademie in Düsseldorf, Hans Gabriel Buchholdt in eigen persoon heeft me naar Duitsland gestuurd, naar de kunstacademie in Düsseldorf, opdat ik, Lars Hattervåg, schilder zal worden, landschapsschilder. Nu ben ik student schilderkunst en Hans Gude in eigen persoon is mijn leraar. En ik kan echt schilderen. Ik kan verder misschien niet zoveel, maar schilderen kan ik. Ik kan schilderen, maar haast niemand van de andere studenten kan schilderen. En Gude kan natuurlijk schilderen. En vandaag zal Hans Gude het schilderij waar ik mee bezig ben bekijken, hij zal zeggen of hij het mooi vindt of niet, wat er goed aan is, wat er slecht aan is, daar zal hij iets over zeggen. En de andere schilders, die niet kunnen schilderen, zullen om me heen staan in het atelier en elkaar aankijken en fluisteren en knikken. Ook zij kunnen horen wat Gude zegt. En eerst staat Gude daar maar wat voor zich uit te mompelen en zegt hm en tja en dan zegt hij, terwijl hij mij met toegeknepen ogen aankijkt, dat ik niet kan schilderen, dat ik terug moet naar waar ik vandaan ben gekomen en dat er geen reden is waarom ik verder zou gaan met mijn studie, want ik kan helemaal niet schilderen, dat zou Hans Gude best eens kunnen gaan zeggen. Ik kan toch geen landschapsschilder worden. Hans Gude. Vandaag zal Hans Gude het schilderij waar ik mee bezig ben bekijken. Maar ik wil niet horen wat hij erover te zeggen heeft, want als Hans Gude, die echt kan schilderen, zegt dat ik niet kan schilderen, dan kan ik niet schilderen. En dan moet ik terug naar huis, dan word ik gewoon weer schildersgezel. Ik wil niets liever dan de mooiste schilderijen maken en niemand kan zo schilderen als ik. Want ik kan schilderen. Maar de andere studenten, die kunnen niet schilderen. Die staan daar maar wat naar elkaar te knikken en te grijnzen en te grinniken. Die kunnen niet schilderen. Ik lig op bed aan mijn pijp te lurken. Pianomuziek. Ik hoor pianomuziek in de woonkamer van het grote huis waar ik een kamer huur, ik lig op bed, in mijn paars fluwelen pak, mijn mooie pak, met mijn pijp in de mond, Lars Hertervig de schilder, niet de eerste de beste die daar op bed ligt, en terwijl ik hier op bed lig, hoor ik pianomuziek. Ik hoor heldere mooie muziek, harmonieuze, lichte afwisselende klanken. Ik lig op bed en hoor mijn lieve Helene piano spelen. Want dat moet wel mijn lieve Helene zijn die daar speelt. De mooiste pianomuziek. Ik ben niet de eerste de beste en nu is Helene aan het pianospelen. Ze speelt voor mij, die lieve Helene. Want het is waar, Helene Winckelmann en Lars uit Hattarvåg houden van elkaar. Dat hebben ze elkaar gezegd, ja, ze hebben elkaar gezegd dat ze van elkaar houden, wij houden van elkaar, hebben ze gezegd. En zij, Helene Winckelmann, heeft hem haar haar laten zien. Helene Winckelmann met haar stralend blauwe ogen, met haar lange blonde haar dat over haar schouders golft, als het los hangt en niet opgestoken is zoals meestal, maar hij! maar Lars uit Hattarvåg! hij heeft haar haar los gezien! Hij heeft haar ogen zien stralen. Hij heeft haar haren los over haar schouders zien golven. Want Helene Winckelmann heeft haar haar losgemaakt voor hem, zij heeft hem haar loshangende haar laten zien. Helene Winckelmann heeft in zijn kamer gestaan en haar haar losgemaakt. Helene Winckelmann stond met haar rug naar hem toe, bij het raam, en toen bracht ze haar handen omhoog en maakte haar haar los. En toen golfde haar haar over haar rug. En hij, Lars uit Hattarvåg, de baai vol rotseilandjes, rotseilandjes die op hoeden lijken, daarom heet die Hattarvåg, de hoedenbaai, daarom heet hij Hattarvåg of Hertervig, hij, Lars van de baai waar de rotseilandjes op hoeden lijken, een baai van een klein eiland hoog in het noorden, in het land Noorwegen, hij, van een eilandje dat Borgøya heet, hij, Lars Hertervig, zat op een stoel in de kamer die hij huurt als student aan de kunstacademie in Düsseldorf en zag Helene Winckelmann voor het raam staan met haar losse haar dat tot ver op haar rug viel. En toen draaide Helene zich langzaam naar hem om. Daar stond ze en ze keek hem aan, haar haar viel vanuit de middenscheiding om haar ronde gezichtje, met die blauwe en stralende ogen en dat kleine mondje, haar kinnetje. Met ogen die straalden. Het haar dat over haar schouders viel. Het blonde golvende haar. En een glimlach om haar lippen. En dan haar ogen die zich naar hem openden. En uit haar ogen straalde het helderste licht dat hij ooit gezien had. Het licht uit haar ogen. Nooit had hij zulk licht gezien. En toen ging hij, Lars uit Hattarvåg, staan. En daar stond Lars uit Hattarvåg, in zijn paarse pak van fluweel, hij, Lars uit Hattarvåg, stond daar met zijn armen langs zijn lichaam en keek naar het haar en de ogen en de mond vóór zich, stond daar maar, en het was of het licht uit haar ogen hem omsloot als warmte, nee niet als warmte! nee niet als warmte, maar als licht! het licht uit haar ogen omsloot hem als licht! en in dat licht werd hij een ander dan hij was, was hij niet langer Lars uit Hattarvåg, hij werd een ander, al zijn onrust, al zijn angsten, alles wat hij miste en wat altijd als onrust in hem aanwezig was, alles waar hij naar verlangde werd vervuld door het licht uit Helene Winckelmanns ogen en hij werd rustig, vervuld, en daar stond hij met zijn armen langs zijn lichaam, en toen willoos, zonder erbij na te denken, zonder wat dan ook liep hij op Helene Winckelmann af en verdween als het ware helemaal in haar licht, in het licht om haar heen, en hij voelde zich rustiger dan hij zich ooit had gevoeld, zo onbegrijpelijk rustig voelde hij zich en hij slaat zijn armen om haar heen en drukt zich tegen haar aan. Hij, Lars uit Hattarvåg, heeft zijn armen om Helene Winckelmann heen geslagen en hij is zo rustig, vervuld van iets waarvan hij niet weet wat het is. Lars Hertervig is bij Helene Winckelmann. En hij is niet langer zichzelf, hij is bij haar. Hij is ergens waarvan hij niet weet wat het is. Hij is bij haar. Hij heeft zijn armen om haar heen geslagen en dan slaat zij haar armen om hem heen. En hij drukt zijn gezicht in haar haar, tegen haar schouder. Hij staat ergens waar hij nog nooit eerder heeft gestaan, waarvan hij niet weet wat het is, en hij, de landschapsschilder Lars Hertervig, heeft geen idee waar hij staat, maar dan dringt het tot hem door, dan weet hij het, dan weet hij dat hij ergens staat wat zijn schilderijen zoeken, wat in zijn schilderijen zit als hij op zijn best schildert, daar staat hij nu, weet hij, want waar hij nu is, daar is hij eerder al dichtbij geweest, maar nog nooit eerder is hij er echt geweest, zoals op dit moment, waar hij, de schilder Lars Hertervig, nu staat en door Helene Winckelmanns haar ademt. Hij blijft daar staan, in haar licht, in iets wat hem vervult. En als hij later op bed ligt, kan hij zich niet herinneren hoelang hij zo gestaan heeft met zijn armen om haar heen, om zijn lieve lieve Helene, maar waarschijnlijk een hele poos, misschien heeft hij daar wel bijna een uur gestaan en nu ligt hij in zijn paarse pak op bed te luisteren naar de mooiste pianomuziek. Mijn lieve Helene is aan het spelen. En ik, Lars uit Hattarvåg, heb gezien hoe Helene haar haar losmaakte, ik heb haar voor het raam zien staan in mijn kamer en heb haar golvende blonde haar over haar schouders zien vallen. En ik heb het licht uit haar ogen gezien. En ik heb in haar licht gestaan. Ik ben haar licht binnengegaan. Ik ben van mijn stoel opgestaan, ik ben naar haar toegelopen, ik stond in haar licht en ik werd rustig, lange tijd stond ik in haar licht, ik stond daar met mijn armen om haar heen, met mijn gezicht tegen haar schouder gedrukt, daar stond ik en ademde door haar haar, tot Helene fluisterde dat ze nu beter kon gaan, want haar moeder kwam zo thuis, zo lang stond ik daar en ademde door haar haar en ik lig op bed, in mijn paars fluwelen pak en luister naar pianomuziek uit de woonkamer en het is mijn lieve Helene die daar speelt. En ik heb je haar gezien, mijn lieve Helene. Ik heb je voor het raam zien staan en je haar zien losmaken. En ik kwam overeind, ik liep naar je toe, ik sloeg mijn armen om je heen. Ik stond daar en ademde door je haar. En ik fluisterde in je oor, we houden toch zeker van elkaar? En jij fluisterde in mijn oor, ja, ja, we houden van elkaar. En daar stonden we. En toen hoorden we een deur open- en weer dichtgaan. En we lieten elkaar los. En daar stonden we, in het licht dat zich verdichtte, dat verdween. Je haar werd ander haar. En toen hoorden we voetstappen in de gang. En jij zei dat je moeder vast was thuisgekomen, dat je nu weg moest, dat je je moest haasten, maar eerst moest je je haar fatsoeneren, zei je en je glimlachte naar me. Want als je niet in de woonkamer was, zou je moeder hier komen, naar deze kamer, en op de deur kloppen. Je zei dat je meteen moest gaan. En ik zag je naar de deur lopen, de gang in en je deed de deur achter je dicht en ik hoorde je door de gang lopen en ik hoorde je roepen dag moeder, hier ben ik moeder, hier, ben je al terug, dat riep je. En ik ging op bed liggen. Ik lag op bed en keek naar het raam waar je zo-even voor had gestaan. Ik zag je voor me, je stond daar voor het raam. Daar stond je met je haar. En toen werd er aangeklopt. En nog voor ik goed en wel overeind was gekomen, zag ik je oom in de deuropening staan. Meneer Winckelmann. Met die zwarte baard van hem, die zwarte ogen. Ik ging staan. Hij zei zijn naam, meneer Winckelmann. Ik stak mijn hand naar hem uit, maar hij gaf me geen hand, hij draaide zich gewoon om, vertrok en deed de deur achter zich dicht. Ik lig op bed in mijn paars fluwelen pak en luister naar de mooiste pianomuziek. Ik hoor je spelen in de woonkamer. Ik ben de jonge Noorse schilder Lars Hertervig, een van de grootste talenten van de jonge Noorse schilderkunst, dat ben ik! want ik heb veel talent. Ik kan echt schilderen. En ik wil niet horen wat Gude over het schilderij waar ik mee bezig ben heeft te zeggen. Want ik kan toch wel schilderen? Ik moet het toch kunnen, schilderen? Is er iemand die beter kan schilderen dan ik? Misschien kan ik zelfs beter schilderen dan Gude en zegt Gude daarom tegen me dat ik niet kan schilderen? Gude zal me zeggen dat ik niet kan schilderen en daarom terug naar Stavanger moet, dat ik niets te zoeken heb op de kunstacademie, niet op deze en ook niet op een andere kunstacademie, dat zal hij zeggen, dus, zal hij zeggen, kan ik beter deuren gaan schilderen. Vandaag zal Gude mijn schilderij bekijken, zeggen wat hij ervan vindt, maar ik wil niet weten wat hij vindt. Want mijn schilderij zal Gude vast en zeker niet bevallen. Dat weet ik. Ik wil niet weten wat Gude van mijn schilderij vindt. Ik lig op bed en ik wil niet horen wat Gude van mijn schilderij vindt, want nu voel ik me zo goed, nu hoor ik je piano spelen, mijn lieve Helene, en je speelt zo mooi. De mooiste pianomuziek. Van de woonkamer tot helemaal in mijn kamer klinkt de mooiste pianomuziek. Ik lurk aan mijn pijp. En ik hoor dat je ophoudt met spelen, het is net of de laatste klanken in de lucht en het licht in rook opgaan. En ik hoor een deur opengaan, ik hoor voetstappen in de gang. Kom jij misschien naar me toe? Misschien kom je naar me toe om mij je haar te laten zien? Misschien wil je je haar losmaken en voor me voor het raam gaan staan, met je haar los en zo onbegrijpelijk mooi? Of komt je oom er weer aan? Komt je oom mij eruit gooien? Zal je oom weer in de deuropening staan met zijn zwarte baard en zijn zwarte ogen, zal je oom daar weer op mij staan neerkijken? Zal je oom aankloppen, me zonder een woord te zeggen alleen maar aankijken, en zal je oom zeggen dat hij meneer Winckelmann is, alleen dat en verder niets? En zal hij dan zeggen dat ik mijn kamer uit moet, dat ik hier niet kan blijven wonen, dat ik weg moet? Ik hoor voetstappen op de gang en de voetstappen zijn licht, rustig. En ik weet dat het jouw voetstappen zijn die ik op de gang hoor. Nu komen je voetstappen door de gang. Ik ga op de rand van het bed zitten en kijk naar de deur. Ik hoor de voetstappen stilhouden voor de deur. En dan hoor ik dat er wordt aangeklopt. Ik hoor dat je aanklopt, want dat moet jij wel zijn. Het kan niemand anders zijn dan jij. En ik moet binnen zeggen, moet zeggen dat je mag binnenkomen.

Binnen! zeg ik.

En ik kijk naar de deur, ik zie de deur opengaan, zachtjes opengaan. En ik weet dat jij nu binnenkomt. Nu kom je. En ik zie je gezicht, je kleine gezichtje, daar sta je en je kijkt naar me met een glimlach! en je doet de deur verder open en je haar licht op rond je gezicht. Je grote, stralende ogen. En er is iets met je gezicht, met je ogen. Ik zie de deur helemaal opengaan, je staat in de deuropening, in je witte jurk. En dan kijk je opeens naar de grond. Je slaat je ogen neer, dan sla je je ogen op, naar mij, die op de rand van het bed zit. Ik kijk naar jou, ik glimlach. En jij kijkt niet naar mij, jij kijkt gewoon voor je naar de grond en er is iets met je gezicht, met je ogen.

Kom toch binnen, zeg ik.

En ik zie dat je knikt. En dan doe je de deur achter je dicht. En ik zie je zo mooi voor de dichte deur staan. En je kijkt naar de grond. En ik zie je door de kamer lopen, naar de stoel. En er is iets met je gezicht, met je ogen. Er is iets met je. Je gaat op de stoel zitten. En wat is er met je gezicht? Met je ogen?

Heb je me horen spelen? vraag je.

Ja, zeg ik.

En weer zit je daar maar, met neergeslagen ogen.

En je speelde zo mooi, zeg ik.

Beethoven, zeg jij.

Ja, het was Beethoven, zeg ik.

En ik kijk naar je, je zit daar zo mooi met neergeslagen ogen op de stoel. Ik kan toch niet zeggen dat ik nog nooit pianomuziek had gehoord voor ik in dit huis kwam, want op Borgøya was er immers geen piano, in heel Stavanger niet, voor zover ik weet, bij Hans Gabriel Buchholdt Sundt hadden ze misschien een piano en bij Kielland was er ongetwijfeld ook een piano, of een klavier zoals ze het waarschijnlijk noemen, misschien waren er ook in veel andere huizen piano’s, maar ik had nog nooit eerder pianomuziek gehoord vóór ik jou hoorde spelen, maar dat kan ik jou toch niet zeggen terwijl ik op de rand van het bed zit en voor me naar de grond kijk en wat ik nu het allerliefste zou zien is dat je zou gaan staan en daar zou staan met je gewelfde rug, in je witte jurk, met de zachtronde vorm van je borst zal je daar staan en je zal je haar losmaken. En je haar zal over je schouders stromen. Daar zal je staan en schuin naar de grond kijken, en ik zal opstaan, ik zal op je aflopen en mijn armen om je heen slaan, je tegen me aandrukken, zo zal ik daar staan en jou dicht tegen me aan houden, je tegen me aandrukken, daar zal ik staan, meer niet, je tegen me aandrukken en ik zal door je haar ademen. Daar zal ik staan, meer niet. Ik zal je tegen me aandrukken. En jij zal je armen om me heen slaan en zo zullen we daar staan. We zullen daar staan, meer niet. We zullen daar rustig staan, dichtbij elkaar staan, in elkaar.

Ik moet je iets zeggen, zeg je.

We kijken elkaar aan en dan slaan we allebei onze ogen neer en nu moet je me gewoon zeggen wat er is.

Mijn oom, zeg je. Mijn oom heeft gezegd dat je moet verhuizen.

En zeg jij ook dat ik moet verhuizen? En waarom moet ik dan verhuizen? Wil jij dat ik hier niet langer blijf wonen? Waarom wil je niet dat ik hier blijf wonen?

Je oom? zeg ik en ik kijk je aan.

Hij heeft gezegd dat je moet verhuizen, zeg je.

Ik woon hier nog niet zo lang. Ik ben hier nog maar net ingetrokken. En nu moet ik verhuizen. Ik heb toch betaald, ik heb geld, de huur is betaald.

Maar ik heb de huur betaald, zeg ik.

Dat is het niet, zeg je. Mijn oom heeft tegen moeder gezegd dat je je kamer uit moet, moeder zei dat dat waarschijnlijk het beste was. Ik weet niet waarom, maar het is niet anders. Ik dacht dat ik je het maar het beste zelf kon vertellen.

Ik moet verhuizen. En Helene, zij blijft hier gewoon wonen. En ik zal Helene waarschijnlijk nooit meer zien. Want ik moet verhuizen. Je oom heeft gezegd dat ik verhuizen moet, je moeder heeft gezegd dat ze het er mee eens is en dus zal ik wel moeten verhuizen, er zit niks anders op. En waar moet ik wonen? Moet ik soms in het atelier slapen? En ik kan ook best buiten slapen als het moet, maar ik zal Helene niet meer zien. Ik zal Helene niet meer zien.

Zal ik je dan nog zien? zeg ik.

En dat had ik niet moeten zeggen. Want Helene zal me wel niet meer kunnen ontmoeten, ze is immers te jong om me te ontmoeten, toch? Ze is nauwelijks vijftien jaar, misschien zestien, ik weet niet eens hoe oud ze is, ik, ik weet niets. Maar ik wil Helene zo graag zien. En ik ga staan, loop op Helene af die op de stoel zit. Ik ga voor haar staan. Want Helene wil me immers niet meer ontmoeten, misschien wil zij wel dat ik verhuis, zegt ze alleen maar dat haar oom het wil, meneer Winckelmann, maar misschien wil Helene zelf wel dat ik verhuis? Ik kijk naar Helene, die daar met neergeslagen ogen zit. Misschien wil zij dat ik ga verhuizen? Ik moet Helene vragen of ze wil dat ik ga verhuizen.

Wil je dat ik verhuis? zeg ik.

En Helene schudt haar hoofd. En misschien zegt ze alleen maar dat ze niet wil dat ik verhuis? Ze kan toch moeilijk wat anders zeggen, nadat ze gezegd heeft dat we van elkaar houden, en nu wil ze dat ik verhuis. Ik kijk naar haar.

Je wil niet dat ik verhuis?

En Helene schudt haar hoofd. En misschien wil Helene niet dat ik verhuis? Misschien wil haar oom het? Maar hij heeft toch niet tegen mij gezegd dat ik moet verhuizen en haar moeder heeft ook niet gezegd dat ik moet verhuizen, alleen Helene heeft het gezegd. Helene heeft gezegd dat haar oom wil dat ik ga verhuizen. En dus wil Helene dat ik verhuis, dat ik haar nooit meer zal zien.

Waarom wil je oom dat ik verhuis?

Ik kijk naar je, mijn lieve Helene. Ik sta voor je, ik kijk naar jou zoals je daar op de stoel zit en je antwoordt niet, je zit alleen maar op de stoel en kijkt alleen maar strak voor je uit naar de grond.

Heeft je oom dat gisterenavond gezegd? vraag ik.

En je zit daar met neergeslagen ogen en knikt lichtjes.

Heb ik iets verkeerds gedaan? zeg ik.

En je zit daar met neergeslagen ogen.

Maar we houden toch van elkaar? zeg ik. Toch? We houden van elkaar? En jij wil me toch zien, zelfs als ik hier niet meer woon? Ik kan naar jou toekomen, wij kunnen elkaar buiten zien, op straat, waar dan ook.

Ik leg mijn hand op je schouder. En jij zit daar maar met neergeslagen ogen. En ik sta voor je, voor mijn lieve Helene met mijn hand op haar schouder. En ik zie hoe haar borst op en neer gaat. Ik zie je borsten, onder je witte jurk. En nu wil je dat ik verhuis, je wil dat ik je nooit meer zie. Maar je bent toch mijn meisje. Ik wil je borsten zien. Je kunt me niet zomaar zeggen dat ik moet verhuizen. Ik laat mijn hand naar beneden glijden, tot op je borst. Ik leg mijn hand op je ronde borst. Ik merk dat je borst op en neer gaat. En ik mag je borst zo niet vasthouden. Ik houd mijn hand op je ene borst. Je brengt je hand omhoog, legt die op de rug van mijn hand, neemt mijn hand van je borst.

Daarom zeker, zeg je.

Ik sta voor je met mijn hand langs mijn lichaam, jouw hand ligt op mijn hand.

Je wil dat ik verhuis, zeg ik.

En ik zie dat je je hoofd schudt en je laat mijn hand los.

Helene! zeg ik.

En ik weet dat dit de eerste keer is dat ik je naam tegen je zeg, heel vaak heb ik die in mezelf gezegd, steeds maar weer heb ik je naam in mezelf gezegd, Helene, Helene, Helene, heb ik gezegd, maar tegen jou heb ik die nooit gezegd, tegen niemand trouwens. En nu zeg ik je naam en dan kan ik je naam ook wel heel vaak zeggen.

Helene, Helene, zeg ik.

Ja Lars, zeg je.

En je kijkt me recht in de ogen. En dan glimlach je naar me. En ik glimlach naar jou.

Jij en ik, zeg ik.

En ik strijk met mijn vingers lichtjes over je wang.

Jij en ik, zeg je.

En je kijkt op, naar mij. Je lacht naar me.

Jij en ik, zeg ik.

Jij en ik, zeg jij.

En dan glimlachen we naar elkaar, ik pak je hand, ik houd je hand zacht in de mijne.

We houden van elkaar, zeg ik. We houden van elkaar, jij en ik.

Jij en ik, zeg je.

En we kijken elkaar in de ogen, wij glimlachen naar elkaar. En ik leg mijn arm om je schouders, neem je mee de kamer door. We gaan op de rand van het bed zitten.

We moeten elkaar blijven zien, zeg ik.

Ja, zeg je.

En waarom wil je oom dat ik verhuis? zeg ik.

En je antwoordt niet. Wil jij soms dat ik verhuis, en niet je oom? Maar jij wil immers niet dat ik verhuis.

Waarom moet ik verhuizen? zeg ik.

Dat weet ik niet, zeg jij.

Jawel, zeg ik.

Dat moet je niet zeggen! zeg je.

Ik sla mijn ogen neer. Ik heb gezegd dat je weet waarom je oom wil dat ik verhuis en jij zegt dat ik niet moet zeggen dat je dat weet, op boze toon zeg je dat ik zoiets niet moet zeggen. En ik moet zoiets dus waarschijnlijk niet zeggen, als jij dat zegt. Ik moet hier gewoon zijn, hier zitten, gewoon hier zitten en horen dat je boos wordt omdat ik je vraag waarom ik moet verhuizen, ik moet verhuizen omdat je oom wil dat ik verhuis, maar jij, Helene, jij wil dat ik verhuis en daarom zeg je maar dat je oom het wil, terwijl jij het eigenlijk zelf wil. Waarom wil je dat ik verhuis? Waarom? Ik moet je vragen waarom je wil dat ik verhuis? Ik begrijp wel dat je wil dat ik verhuis, maar waarom wil je dat ik verhuis? Waarom?

Waarom wil je dat ik verhuis? zeg ik.

Mijn oom heeft dat gezegd, zeg je.

Maar wil jij het ook?

Ik heb daar niks over te zeggen.

Toch wel, zeg ik terwijl ik mijn greep om je schouders verstevig.

Nee, zeg jij.

Waarom wil je dat ik verhuis?

Mijn oom, zeg je.

Ik laat mijn hand van je schouder glijden, tot op je borst.

Nee, zeg je.

Ik schuif twee vingers tussen de knoopjes van je jurk. Ik knijp in je tepel.

Waarom moet ik verhuizen? zeg ik.

Nee, niet doen, zeg je.

Zeg het dan, zeg ik.

Mijn oom, zeg je.

Ik hoor dat je sneller ademt.

Mijn oom, mijn oom! zeg ik. Ben je zijn liefje ook? Raakt hij ook je borsten aan?

Nee, doe niet zo raar, laat los, zeg je.

En ik haal mijn hand weg. Ik ga staan. Ik kijk je aan, je lichte ogen glanzen, je wangen gloeien.

Ik wou het je alleen maar vertellen, zeg je.

En je gaat staan. Ik zie je voor me staan. Ik omarm je, druk je tegen me aan. Ik leg mijn hand op je billen, druk mijn hand tegen je billen. Ik druk me tegen je aan.

Je oom, zeg ik.

Doe niet zo raar, zeg je.

Ik druk je hard tegen me aan.

Laat me los!

Ik druk mijn mond tegen je wang, druk mijn vochtige lippen tegen je wang.

Doe niet zo raar, zeg je.

En ik laat je los.

Ik moet gaan, zeg je.

En ik kijk naar je, hoor je zeggen dat je moet gaan. En nu ga je naar je oom. Want je hebt je oom gevraagd mij te zeggen dat ik moet verhuizen. Je speelt een spelletje met me. Ik weet het, ik weet dat jij je oom gevraagd hebt mij te zeggen dat ik mijn kamer uit moet. En waarom wil je dat ik verhuis? Waarom wil je niet dat ik hier ben? Waarom? Wat heb ik je misdaan? Ik kijk naar je. Waarom wil je dat ik verhuis? Wil je liever met je oom samen zijn, wil je dat? Wil je liever je oom over zijn dikke buik aaien? Je oom in zijn zwarte ogen kijken? Waarom wil je dat ik verhuis? En waarom zeg je dat je piano voor me speelt? Wil je je oom over zijn zwarte baard aaien? Is dat wat je wil? Wil je dat je oom je borsten aanraakt, wil je dat? Is dat wat je wil? En dan kan ik niet meer hier in huis blijven, dat gaat natuurlijk niet, niet als je alleen in huis wil zijn met je oom. Natuurlijk moet je gaan. En natuurlijk zal ik verhuizen. Ik zal weggaan. Ik zal hier niet blijven als jij niet wil dat ik hier ben. Ik zal verdwijnen. Ik zal je niet meer lastigvallen, nee. Ik zal wel weggaan.

Waarom heb je je oom gevraagd te zeggen dat ik moet verhuizen? zeg ik.

Mijn oom heeft dat gezegd, zeg je.

En je kijkt me aan met grote, open ogen.

Nee, zeg ik.

En ik kijk je aan en ik zie je witte jurk tot iets wits worden, tot iets wits wat zich beweegt en jouw jurk wordt en dan beweegt dat witte zich naar mij toe, het wit komt steeds dichterbij en dan, plotseling, is er iets zwarts in al dat witte en dan zie ik een wit en zwart kledingstuk voor me en het kledingstuk komt op me af, beweegt zich dan plotseling van me af. En dan splitst het zich. En de kleren bewegen zich naar me toe, dan weer van me af. De kleren zijn wit, zwart. De kleren bewegen zich naar me toe, dan weer van me af. De kleren bewegen, bewegen zich en komen op me af.

Nee, niet doen, zeg ik.

De witte en zwarte kleren bewegen zich naar me toe, dan weer van me af, naar me toe, van me af.

Nee, laat me met rust, zeg ik.

Wat is er met je? zeg je.

En midden tussen de zwarte en witte kleren hoor ik je vragen wat er met me is en je stem beweegt zich mee met de zwarte en witte kleren naar me toe en van me af, naar me toe en van me af. En wat is er met me?

Zie je dat? zeg ik.

Wat?

De kleren.

Nee, niets.

En de kleren bewegen zich naar mijn gezicht, mijn mond, de kleren beroeren mijn lippen.

Ik moet nu gaan, zeg je.

En de kleren proberen zich in mijn mond te persen. Ik breng mijn hand naar mijn mond, probeer de kleren eruit te trekken, want ik moet de kleren toch uit mijn mond trekken! de kleren mogen me niet verstikken! ik moet de kleren uit mijn mond trekken, dat moet! en ik breng mijn hand naar mijn mond, trek hard, maar de kleren verdwijnen, ik grijp ernaar, maar ze verdwijnen, glippen uit mijn hand, de kleren glippen weg, glippen weg als ik ze probeer vast te grijpen, verdwijnen. De kleren grijpen mij vast.

Wat is er met je, Lars?

De kleren verdwijnen. Alleen de kleren. Weg. De witte kleren verdwijnen, ik probeer ze te pakken, en dan, bijna, maar net als ik ze bijna te pakken heb, verdwijnen ze en dan zijn er geen kleren meer.

Doe niet zo raar Lars!

Als ik naar de kleren grijp, verdwijnen ze. Ik moet de kleren te pakken krijgen, ze komen naar mijn mond toe, de kleren zijn zwart en wit en komen naar mijn mond toe en nu moet ik die zwarte en witte kleren pakken, ik grijp naar de kleren.

Wat ben je aan het doen! Doe niet zo raar! Je maakt me bang! Je moet niet zo raar doen! zeg je.

En de kleren. Maar de kleren verdwijnen gewoon, verdwijnen. Ik kijk naar de zwarte kleren. Ik zie dat de kleren rustiger worden.

Zie je dat niet? zeg ik.

Wat moet ik zien? zeg je.

De zwarte en witte kleren, zeg ik.

Ik zie niets, zeg je.

En ik zie dat de kleren rustiger worden, dan lossen de kleren op en de kleren worden vager en verdwijnen.

Je hebt niets gezien, zeg ik

En ik zie dat je je hoofd schudt.

Nu moet ik gaan, zeg je.

Kan je hier niet nog even blijven? zeg ik.

Nee, ik moet gaan.

Moet je iets doen?

Je schudt je hoofd.

Moet je naar je oom?

Ik wilde je alleen maar vertellen wat moeder en hij gezegd hebben, zeg je.

En nu zullen jij en je oom alleen thuis zijn, van alles met elkaar doen, gewoon jij en je oom. En ik zal er niet zijn. Want ik moet verhuizen.

Als je wil dat ik verhuis, dan, zeg ik.

Dat wil ik niet.

Nee.

Mijn oom wil dat en moeder heeft gezegd dat ze het met hem eens is, zeg je.

Ik knik. En ik zie witte en zwarte kleren, nu komen de kleren vanuit het raam de kamer in en dat ziet er bijna grappig uit, om te lachen, want het is toch grappig met die zwarte en witte kleren.

Moet je die kleren zien! zeg ik.

En ik zie dat je je hoofd schudt.

Nu moet ik gaan, ik wou je alleen maar zeggen dat je moet verhuizen, zeg je.

Ik knik. Ik zie de zwarte en witte kleren vanuit het raam komen, dan kijk ik naar jou, jij staat daar in de kamer en de zwarte en witte kleren zijn bijna bij je, de kleren raken bijna je zwartwitte jurk aan.

Zie je die zwarte en witte kleren niet? zeg ik. Ze pakken je bijna vast.

En jij schudt je hoofd.

Kijk dan naar het raam, ze komen vanuit het raam daar!

En jij kijkt naar het raam en ik zie dat de zwarte en witte kleren naar je toe bewegen, je bijna aanraken, dan bewegen de kleren bij je vandaan.

Zie je ze niet?

De kleren trekken zich langzaam terug naar het raam, langzaam, beetje bij beetje, trekken de kleren zich samen, bij het raam.

Daar! Nu trekken ze zich terug!

De kleren trekken zich langzaam terug, dat is toch grappig, om te lachen, en dat jij de kleren niet kan zien! Ik kijk naar je. Je staat maar naar me te kijken, met stralende ogen die nu bijna zwart zijn.

Ik moet gaan, zeg je.

Ik zie dat de kleren zich terugtrekken, nu verdwijnen ze door het raam, en de kleren zijn weg. En ik had Hans Gude zullen ontmoeten, Hans Gude die echt kan schilderen, vandaag zou hij het schilderij bekijken waar ik mee bezig ben, maar misschien vindt Gude mijn schilderij niet bijzonder? misschien vindt hij dat ik niet kan schilderen? dat ik niets te zoeken heb op de kunstacademie in Düsseldorf? misschien vindt hij dat er geen reden is dat ik langer in Duitsland blijf studeren, dat er überhaupt geen reden is dat ik schilder word? Ik ga op de rand van het bed zitten. Ik zie mijn pijp in de asbak op het nachtkastje liggen. Ik heb in ieder geval mijn pijp, hoe dan ook, ik heb altijd mijn pijp nog. En ik heb tabak. Ik kan in ieder geval een pijp liggen roken op bed. Ik zit op de rand van het bed en kijk naar je, je staat midden in de kamer, je kijkt naar mij en je hebt nu al heel wat keren gezegd dat je moet gaan, dat je niet langer met mij in deze kamer kan blijven en je kan hier waarschijnlijk niet blijven omdat je oom er zo meteen aankomt. Je oom. Jij wil niet dat ik langer onder hetzelfde dak woon als jij, dat wil je niet, omdat jij en je oom alleen in huis willen zijn. Ik weet het. Ik moet mijn kamer uit. Jij zegt dat ik mijn kamer uit moet. Ik kan hier niet langer blijven wonen. Je hebt gezegd dat je oom zegt dat ik moet verhuizen. Ik moet mijn kamer uit. Je hebt je oom gevraagd mij eruit te zetten. Ik weet het. Je wil dat ik verhuis, zodat je alleen met je oom in het huis kan zijn. En ik zal verhuizen. En ik hoor dat iemand de voordeur opendoet. Ik kijk naar jou, jij kijkt naar mij en ik hoor je fluisteren daar is mijn oom en ik knik. En ik zie je door de kamer lopen, naar de deur. Je gaat voor de deur staan en ik fluister je oom? en je knikt en je fluistert nee toch, dat hij er nu al is en ik kijk omlaag, naar de grond. Ik hoor dat er weer een deur dichtgaat, ik hoor zware stappen naderbij komen en de stappen zijn zo zwaar dat het wel je oom moet zijn, ik hoor zijn voetstappen dichterbij komen, meneer Winckelmanns voetstappen, zware stappen, meneer Winckelmanns zwarte, zware stappen komen dichterbij. Meneer Winckelmann. Meneer Winckelmann komt eraan om mij uit de studentenkamer te gooien die ik in de Jägerhofstrasse huur. Jij hebt je oom gevraagd om mij eruit te gooien, dat weet ik best.

Mijn lieve Helene, zeg ik. Mijn lieve lieve Helene.

En ik hoor hoe misplaatst dat klinkt en ik zie je daar bij de deur staan, je kijkt naar mij en dan hoor ik je oom roepen Helene! Helene! en jij kijkt naar mij.

Nu roept hij me, zeg jij. Ik moet gaan.

En ik knik. En ik zie je de deur opendoen en de gang opgaan. Ik zit op de rand van het bed, ik kijk naar mijn nachtkastje, daar ligt mijn pijp in de asbak. Ik ga liggen, strek mijn benen uit en ik hoor je oom tegen je zeggen daar ben je, ben je weer bij hem op zijn kamer geweest? zegt hij en ik hoor je iets antwoorden, maar ik hoor niet wat je zegt.

Nee dit kan zo niet, nu moet hij zijn kamer uit, want dit kan zo echt niet, zegt je oom.

Ja, ja, zeg je.

Hij moet eruit, zegt je oom.

Ja, zeg je.

Vandaag nog, zegt je oom.

En ik hoor niet dat je iets zegt, ik hoor alleen je voetstappen op de gang en dan zegt je oom dat ik vast en zeker de hele dag op mijn kamer ben en, ik doe dus niets, lig daar alleen maar op bed, zegt hij en dan hoor ik je zeggen dat ik schilder.

Nee, hij ligt op zijn bed, zegt je oom.

En ik hoor voetstappen op de gang, jouw lichte voetstappen, je ooms zware voetstappen en ik hoor je oom tegen je zeggen dat ik vandaag mijn kamer uit moet, ik ben hier de hele tijd, ik moet eruit, zegt hij en ik hoor dat je iets zegt, maar ik kan niet horen wat je zegt.

En jij bent op zijn kamer, zo gauw je alleen in huis bent ga je naar hem toe, gisteren was je er, net was je er, zegt je oom.

Alleen die twee keer, zeg je.

Je bent een makkelijke prooi, zegt je oom.