ULRICH ALEXANDER BOSCHWITZ

Mensen naast het leven

Roman

Vertaald uit het Duits door Irene Dirkes Met een nawoord van Peter Graf

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door een subsidie van het Goethe-Institut en een Schwobbijdrage van het Nederlands Letterenfonds

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Menschen neben dem leben

© Klett-Cotta, 2019

Uitgegeven met toestemming van Literarische Agentur Michael Gaeb, Berlijn, in samenwerking met Marianne Schönbach Literary Agency, Amsterdam. Alle rechten voorbehouden.

Vertaling © Irene Dirkes, 2024

Omslagontwerp en vormgeving Uitgeverij Oevers

Verzorging e-book Coco Bookmedia

NUR 302

ISBN 9789493290983 (e-book)

ISBN 9789493290860 (paperback)

www.uitgeverijoevers.nl

Hoofdstuk 1

Walter Schreiber was een goedmoedig mens. Alles in hem straalde jovialiteit en begrip uit. Hij leefde, en dat beschouwde hij niet alleen als een recht voor zichzelf. Ook anderen gunde hij hun bestaan, mits ze niet in groenten handelden.

Zijn winkel liep goed, hoewel Schreibers groentekelder in een uitgesproken armeluisbuurt lag. De huurkazernes in de omgeving zaten volgestopt met mensen die heel weinig verdienden, want de tijden waren slecht. Velen waren op staatssteun aangewezen en stempelden, anderen kregen geen steun en vonden ook geen werk. Toch slaagden ze erin genoeg geld bij elkaar te schrapen om bij Walter Schreiber aardappelen en goedkope groente te kopen. Ook in de slechtste tijden kon men zich het eten niet afleren.

Walter Schreiber brak zich er het hoofd niet over hoe ze het deden. Met een vriendelijke glimlach op zijn brede, welwillende gezicht stond hij in zijn kelder zijn waren te verkopen. Zijn prijzen waren niet hoger dan bij anderen en krediet verleende hij uit principe niet, dat gebood hem zijn rechtvaardigheidsgevoel.

‘Borgen brengt zorgen,’ placht hij te zeggen. ‘Aangezien het onmogelijk is tweehonderd mensen te poffen, pof ik helemaal niemand. Want wat de een krijgt, kan ik de ander niet weigeren, en slecht gaat het iedereen, ook mij.’

Maar soms gaf hij dingen weg. Vooral als ze niet meer te verkopen waren. Het grondbeginsel van de kwaliteit was tot in zijn wijk doorgedrongen, en hoewel de mensen niet al te kieskeurig waren, weigerden ze toch om in de herfst de al royaal uitgelopen aardappelen van het jaar ervoor te kopen. Als ook de allerlaagste prijs niemand meer tot koop verleidde, kon hij ook zo afstand van zijn waren doen door ze weg te geven.

Schreibers groentekelder, waar vanaf de straat een trap naartoe leidde, was vrij ruim en voor zijn doel bijna te groot. De grootste ruimte had hij, voor zover mogelijk, zakelijk ingericht. Hij was goed verlicht en de kale muren had hij met behangpapier beplakt. Groente, fruit en manden met aardappelen waren piekfijn geordend.

Vóór hem had een kolenhandelaar beide kelderruimtes gebruikt, maar de kleine kelder ernaast, die via een deur en een paar treden met de grote kelder verbonden was, stond bij Schreiber leeg, ook omdat hij nog een meter lager lag en zo vochtig was dat hij voor de groentehandel absoluut ongeschikt was. Hij bewaarde er alleen oude groentekorven en kratten voor gedroogd fruit. Telkens als hij er naartoe moest, ergerde hij zich groen en geel. Er was slechts een kleine lichtkoker naar de straat en door het doffe, gesprongen glas viel akelig licht naar binnen. De lucht was zo muf en ongezond dat hij altijd moest hoesten zodra hij er binnenging om iets te halen. Het liefst zou hij de ruimte, die de huisbaas hem er zo goed als voor niets had bijgegeven, met een dikke muur van zijn winkel afscheiden, want elke ochtend duurde het vrij lang tot de bedompte lucht, die gedurende de nacht van daaruit de winkel binnendrong, was weggetrokken.

Schreiber stond een berekening te maken bij zijn lessenaartje, waar hij bijzonder trots op was aangezien het de hele winkel een serieuze, zakelijke uitstraling verleende. Het was twee uur. Er was even niets te doen, het was rustig in de winkel. Toen hoorde hij iemand de trap afkomen. Hij verliet de lessenaar en ging, bedrijvig in zijn handen wrijvend, op de vermoedelijke klant toe.

Een oude man betrad de kelder en Schreiber bekeek hem verbaasd. Hij was bij zijn klanten niet veel elegantie gewend, maar deze man was niet gekleed, hij was omhangen. Om zijn schouders slobberde een veel te wijd jasje. De sportbroek, ooit waarschijnlijk van Amerikaanse snit, nu een vale hoeveelheid stof, was veel te wijd en hing als een zak om zijn benen. De vorige eigenaar moest een zwaarlijvige, forse man zijn geweest, anders liet het verschil tussen drager en het gedragene zich niet verklaren. Deze man hier was klein, en als hij liep leek het eerder alsof hij een rok in plaats van een broek aanhad. Het kruis hing tot op zijn knieën en de kennelijk te lange pijpen waren zo afgeknipt dat de rafels erbij hingen. Daarbij droeg hij een hoed die hem echt goed paste en die daardoor het lachwekkende en vogelverschrikkerachtige van zijn verdere verschijning alleen maar meer benadrukte. Zijn gezicht was geel en knokig. Met doffe ogen keek hij rond.

Schreiber was benieuwd wat de man zou wensen. Meer dan een paar pond aardappelen of wortelen zat er niet in, dacht hij.

De oude man kwam op hem af. ‘Goedendag,’ groette hij. Zijn stem klonk onduidelijk en bijzonder onverschillig. ‘Ik heb gehoord dat hier een kelderruimte vrij is. Ik zou hem misschien willen nemen.’

In eerste instantie antwoordde Schreiber niet. Hij bekeek de man nog eens uitvoerig. Een eigenaardige snuiter was het. En bovendien niet uit de omgeving. Schreiber kende de mensen uit de buurt. Deze man had hij nooit eerder gezien.

‘Van wie hebt u dat dan?’ vroeg hij geïnteresseerd.

‘Wee’k niet meer. Iemand in het opvanghuis zei ’t, geloof ik. Klopt ’t dan niet?’ Verwachtingsvol keek de man hem aan.

Schreiber knikte bevestigend. ‘Zeker, zeker. Dat klopt. Alleen kunt u die ruimte niet betrekken. Het is een mooie opslagruimte, maar erin wonen kun je niet.’

‘Zo, zo,’ zei de man terwijl hij nog een stap dichterbij kwam. Schreiber rook een sterke lucht van slechte jenever. ‘Nou, ik wil ’m weleens zien. Wonen wil ik er helemaal niet. Alleen slapen. Maar hij moet wel heel goedkoop zijn.’

Schreiber dacht na. Tja, als hij er nog een paar pfennig uit kon slaan, waarom niet? Hopelijk was de man eerlijk en vergreep hij zich niet aan zijn voorraden. Maar daar was wel iets op te verzinnen.

Bij die laatste gedachte begon hij energiek te knikken. Toen zei hij: ‘Komt u maar. Ik laat ’m zien.’ Hij liep naar de kleine kelder en de oude man – Schreiber schatte hem tussen de vijfenzestig en zeventig – sjokte achter hem aan.

Schreiber bleef voor de grote, vieze en met bandijzer bijeengehouden deur staan, zocht in zijn zakken naar de sleutel en zei terwijl hij die twee keer in het slot omdraaide ter voorbereiding: ‘De lucht daarbinnen is een beetje slecht.’

De oude man reageerde niet. Nu, rond het middaguur, viel er van buiten vaal licht in de kelder. Ze gingen het trapje af en de muffe, vochtige lucht sloeg hun tegemoet. In een hoek lagen, tot een berg opgestapeld, manden en korven.

De man ging keurend door de kelder. Hij liep al voelende langs de wanden, wrong zich langs de korven en inspecteerde alles grondig. Schreiber werd ongeduldig. Hij beklom het trapje tot halverwege om in zijn winkel te spieden, maar klanten waren er niet.

‘En, bevalt hij u?’ vroeg hij.

In plaats van te antwoorden stak de man zijn door het aanraken van de wanden vochtig geworden handen naar hem uit.

‘Ja, ja,’ gaf Schreiber spijtig toe. ‘Een beetje klam is hij wel.’

‘Wat moet-ie dan kosten?’

Schreiber fronste piekerend zijn voorhoofd. Ten slotte zei hij met een genereuze glimlach en op minzame toon: ‘Ik wil u de kelder voor één mark vijftig per week geven, dat is spotgoedkoop.’

De oude man ging akkoord. Hij diepte uit zijn broek een handvol kleine en allerkleinste muntjes op en telde ze uit.

Terwijl Schreiber ze nauwgezet natelde, vroeg hij: ‘Wanneer komt u?’ De man nam zijn hoed af, boog ten groet zijn kale schedel en antwoordde: ‘Ik heet Fundholz. Emil Fundholz. Ik kom vanavond, samen met Tonnetje en misschien ook Grissmann.’

Toen hij hoorde dat de man met nog twee anderen zou komen, trok Schreiber een verbaasd gezicht.

‘Als u hier met drie personen wilt wonen, kost het natuurlijk meer dan één mark vijftig.’

Hij had nog nooit iets van een woning verhuurd, maar automatisch vermoedde hij wat verhuurders in zo’n geval zouden zeggen.

De oude man schudde energiek zijn hoofd. ‘Alleen ik en Tonnetje gaan hier wonen. Grissmann is slechts bezoek,’ legde hij uit.

Schreiber nam het voor kennisgeving aan en noteerde de namen. ‘Aha, Grissmann is slechts bezoek. Maar voor Tonnetje of hoe de man ook heet, moet er een mark extra worden betaald.’

De oude man stak zijn geopende hand naar hem uit. ‘Nou, geef me dan m’n geld maar terug,’ zei hij doodgemoedereerd.

Schreiber hoorde een klant de winkel binnenkomen.

‘Ik heb geen tijd meer,’ zei hij ongedurig, ‘maar zo wil ik niet zijn. We laten het er dus bij. Maar meer dan twee mensen mogen hier niet slapen, anders kost het in elk geval meer. We doen het als volgt: u komt elke avond om zeven uur en dan sluit ik u in de kelder in. ’s Morgens kom ik om half zes van de markthal en laat ik u er weer uit.’

Die oplossing was hem zojuist ingevallen en hij vond hem uitstekend. Zo kon hij verhuren zonder bang te hoeven zijn dat de man ’s avonds zijn kelder leegstal.

Fundholz volgde hem onduidelijk protesterend, maar Walter Schreiber was al uitermate opgewekt een arbeidersvrouw aan het helpen die aardappelen, wortelen en soepblokjes wilde hebben. Fundholz stond er afwachtend bij.

De vrouw monsterde hem verbaasd. ‘Mooi weertje vandaag,’ zei ze.

Fundholz gaf geen antwoord en keek afwezig langs haar heen.

Walter Schreiber antwoordde in zijn plaats bevestigend. ‘Heel mooi zelfs!’ Hij lachte naar de vrouw en knipoogde samenzweerderig.

Fundholz leek het niet te merken en haalde uit zijn broekzak een enorme groenblauw gestreepte katoenen doek tevoorschijn en snoot er krachtig in. De vrouw betaalde lachend en ging weg.

Walter Schreiber keek geïrriteerd fronsend naar Fundholz. Wat wilde die man nog? Die wandelende voddenbaal joeg uiteindelijk zijn klanten nog weg.

‘Ja, dat met het insluiten om zeven uur, dat gaat niet!’ Fundholz sprak fermer en vastberadener dan eerst. ‘Om elf uur kunt u ons insluiten, maar niet om zeven uur!’

Schreiber zag in dat je volwassen mannen niet om zeven uur naar bed kon sturen en ging akkoord: ‘Mooi. Ik ben hier elke avond om tien uur om jullie binnen te laten. Maar als jullie er dan niet zijn, kunnen jullie in Tiergarten overnachten. Ik moet ’s morgens vroeg op en kan niet ook nog portier voor nachtbrakers spelen.’

De oude man lachte mekkerend. ‘Nachtbrakers, da’s een goeie. Nachtbrakers, da’s een hele goeie.’ Nog steeds lachend liep hij de trap van de kelder op. Boven aange komen draaide hij zich nog eenmaal om. ‘Nou, dus, tot vanavond tien uur.’

Toen zette hij zijn hoed weer op en verdween uit Schreibers blikveld.

Hoofdstuk 2

Walter Schreiber woonde in een tweekamerwoning, slechts een paar panden bij zijn groentekelder vandaan. Als het niet te koud was of regende stond hij beneden op straat voor de deur te roken. Hij kreeg al gauw last van het ruimtegebrek. Zijn drie kinderen, de oudste was zeven, maakten een enorm kabaal in de kleine woning.

Maar aangezien hij een goedmoedig mens was en bovendien trots op zijn levenslustige kinderen, peinsde hij er niet over ze het spelen te verbieden. Alleen als hij wilde slapen moest er absolute rust heersen.

Zijn vrouw was al geruime tijd ziek. De artsen dachten tuberculose. Walter Schreiber had niet veel op met artsen of homeopaten. Hij vertrouwde liever op zijn eigen gezonde mensenverstand en de door hem bedachte genezingsmethode. Volgens hem was zijn vrouw steeds zwakker geworden en zelfs begonnen bloed op te hoesten omdat ze niet genoeg at. Daarom dwong hij haar dagelijks een grote portie vlees te verorberen, want vlees gaf kracht!

Een luxe die hij zichzelf maar zelden permitteerde. Maar het was vreemd. Ze werd almaar zwakker, kreeg koorts zodra ze had gegeten en ontwikkelde een regelrechte afschuw van vlees en vet. Maar Walter Schreiber hield voet bij stuk en bleef ervoor zorgen dat ze dat, wat hij voor het beste geneesmiddel hield, ook daadwerkelijk at – hoewel zijn vrouw bij elke biefstuk zoveel stampij maakte alsof hij haar wilde vermoorden. Terwijl vlees zo duur was en hij altijd alleen het beste van het beste voor haar kocht.

Hij begreep gewoon niet waarom zijn vrouw zo dwaas kon zijn geen vlees te willen, terwijl hijzelf overwegend groente at die hij tegen inkoopprijs, dus spotgoedkoop, voor eigen gebruik kon kopen. Zijn vrouw wist niet wat goed voor haar was. Voortdurend vroeg ze om een dokter. Terwijl je voor het bedrag dat een dokter kostte tien biefstukken kreeg, berekende Schreiber peinzend terwijl hij voor de deur stond. Zijn pijp wilde hem vandaag niet echt smaken. Maar dat kwam vast ook omdat hij zich voortdurend ergerde en te onregelmatig trok. De mensen weten totaal niet wat goed voor ze is, dacht hij boos.

In de doorgang stond, dicht tegen elkaar aangedrukt, een verliefd stelletje. Schreiber keurde dat af. In zijn jeugd werd er beter opgevoed. Bovendien kende hij het meisje. Het was Hilde Schultze van de vierde verdieping. Vroeger had hij het meisje heel aardig gevonden, maar ze had hem een grote mond gegeven toen hij haar eens bemoedigend in de wangen wilde knijpen. Nu stond ze daar met een vent. Je kon zien waartoe dat leidde. Zijn welwillende genegenheid was afgewezen, maar zo’n kwajongen die...

Maar het was al tien uur. Hij moest die schooiers insluiten. Echt. Wat waren dat voor kerels? Daar moest hij absoluut achter zien te komen. Eén mark vijftig was zowat gratis. Als daar daadwerkelijk iemand kon slapen, dan moest de kelder meer waard zijn dan één mark vijftig.

Hij slenterde naar zijn winkel. Al van ver zag hij er drie mensen voor staan. Eentje was buitengewoon fors. Een man als een biervat. Dat was waarschijnlijk de kerel die de oude man eerder Tonnetje had genoemd. Schreiber liep op het groepje af en de dikkerd lachte hem al toe. Hij was strikt genomen niet dik, niet gewoon zwaarlijvig. Hij was opgezwollen, regelrecht opgezet. De stof van zijn jasje spande om zijn vlezige armen alsof het twee worsten waren. Zijn handen waren klein en lilden van het vet.

In het licht van de straatlantaarns vond Schreiber de lach van de man meteen griezelig. Hij was een nuchter mens en geloofde in spoken noch in verschijningen, maar nu liepen de koude rillingen over zijn rug. De roerloze lach leek in het gezicht van de dikkerd gekerfd te staan, de doffe ogen waren weggezonken achter vetkussentjes en zijn hele hoofd glansde vettig, wat zijn trekken ook nog iets vaags en pafferigs verleende.

Tonnetje stak zijn hand naar hem uit. Walter Schreiber schudde hem, maar de klamme, volumineuze hand gleed als vanzelf uit zijn greep. Schreiber veegde de zijne aan zijn broek af terwijl Tonnetje onophoudelijk bleef glimlachen. Eindelijk had Schreiber het door. De kerel had ze niet allemaal op een rijtje. Nu hij een verklaring had gevonden voor wat eerst onverklaarbaar was, knapte zijn humeur weer op.

De oude Fundholz leunde tegen de muur en volgde het gebeuren ongeïnteresseerd. Hij had Tonnetje niet voorgesteld, noch een ander teken van leven gegeven, maar toch was Schreiber gerustgesteld. Een idioot en bovendien een ongevaarlijke, dan was alles dik in orde. Nu wilde hij die Grissmann eens beter bekijken. Die stond een paar meter bij hem vandaan en maakte geen aanstalten om dichterbij te komen.

Walter Schreiber opende de kelder. Ik ben toch benieuwd, dacht hij, of die vent hier ook wil wonen. Hij deed het licht aan. ‘Alstublieft,’ zei hij uitnodigend tegen de mannen, en Tonnetje ging grijnzend voorop, terwijl Fundholz zich naar Grissmann toedraaide: ‘Kom je mee?’

‘Ik wil niet,’ antwoordde Grissmann, en zonder verder nog iets te zeggen liep hij weg.

Rare snuiters, verwonderde Walter Schreiber zich. Waarschijnlijk alle drie niet goed snik. Dat ik wil niet had bijna huilerig geklonken, als een kind dat niet wilde eten of om een andere reden bokkig was, terwijl die Grissmann toch een flinke volwassen knaap was.

Fundholz volgde de dikkerd en even later hoorde Schreiber eerst gegiechel uit de kelder komen, gevolgd door een petsend geluid. Vlug ging hij de anderen achterna. Tonnetje had een appel uit een mand gepakt en een hap genomen. Fundholz reikte Schreiber de appel aan. ‘Hij is gek, maar ongevaarlijk gek,’ zei hij ernstig.

Schreiber bekeek de appel. ‘Dat is een Gravensteiner, vijfenveertig pfennig per pond, die appel kost vijftien pfennig!’

Fundholz woelde in zijn zak. ‘Hier.’ Hij overhandigde Schreiber het geld terwijl hij met zijn andere hand Tonnetjes arm tegenhield.

Schreiber bedankte hem. Ook hij was gewend met kleine bedragen te rekenen. En voortaan zou hij zich deze gebeurtenis herinneren en er lering uit trekken. Vanaf nu zou hij steeds vóór die schooiers, zoals hij de twee bij zichzelf noemde, de kelder in gaan. Wantrouwig taxeerde hij ze, maar ze leken niets achterover te hebben gedrukt. In ieder geval had Schreiber niet de indruk dat hun zakken er voller uitzagen dan eerst. Hij greep grootmoedig in het krat met gedroogd fruit en gaf de dikkerd een handvol gedroogde pruimen. Toen draaide hij de tussendeur van het slot. ‘Voorzichtig,’ waarschuwde hij.

Fundholz ging als eerste naar beneden. Tonnetje sukkelde grijnzend achter hem aan, ondanks de draai om zijn oren die hij waarschijnlijk zonet had gekregen.

‘Geef me de appel terug,’ verzocht hij met een heldere stem die goed bij zijn hele verschijning paste, voordat hij de gedroogde pruimen in zijn mond schoof.

De oude man reikte hem zonder een woord de Gravensteiner aan.

‘Goedenacht,’ nam Schreiber beleefd afscheid. Toen sloot hij omslachtig en voorzichtig de kleine kelder af. De twee hoorden hem in zijn groentekelder nog wat rondscharrelen en manden verplaatsen, en uiteindelijk sloeg de bovenste deur dicht.

Fundholz streek een lucifer aan en keek om zich heen. Een flauw schijnsel viel op Tonnetjes grijnzende gezicht, maar Fundholz ergerde zich niet meer aan Tonnetjes constante grijns. Een emotie als irritatie had hij allang achter zich gelaten, en hij was hard op weg om volkomen afgestompt te raken. Het verleden lag als een droom achter hem, en de toekomst was vaag, ongewis en tamelijk oninteressant.

Er was een tijd geweest – zo lang geleden dat hij soms dacht zich die in te beelden – dat hijzelf aan bedelaars gaf. Ooit had hij geld verdiend, een huis en een vrouw gehad. Sindsdien waren er ontelbare dagen verstreken waarop hij had gebedeld, en talloze nachten waarin hij in de opvang, op bankjes of in kelders had moeten slapen. Het leven, het echte, geciviliseerde, menselijke leven, lag al meer dan tien jaar achter hem, en zolang hij zou leven, moest hij blijven bedelen.

Tonnetje trok een paar manden uit de stapel en probeerde of hij erop kon zitten. Ze knakten en zakten in onder zijn gewicht. Geschrokken sprong hij op.

Fundholz bemoeide zich niet met hem. Hij trok zijn jasje uit en spreidde in een van de droogste hoeken het meegebrachte krantenpapier uit om een slaapplaats te maken, waarbij hij zorgvuldig de bladzijden naast en over elkaar legde, maar het vocht sloeg er meteen doorheen en het papier werd nat. Hij liet het liggen en pakte nu ook manden en korven en stapelde ze met de bodem naar boven op elkaar.

Drie of vier in elkaar geschoven manden waren stevig genoeg, stelde hij vast. Dus zette hij op deze manier een stuk of twaalf manden neer, die aan de ene kant door de keldermuur en aan de andere kant door kratten werden gezekerd. Toen ging hij liggen en bracht voorzichtig zijn gewicht in balans. Aangezien hij een lichte slaper was, hoefde hij niet bang te zijn dat het bouwwerk onder hem zou bezwijken.

Tonnetje keek niet-begrijpend toe en meldde zich zodra Fundholz de laatste lucifer had uitgeblazen.

‘Tonnetje wil ook slapen,’ verklaarde hij.

Foeterend streek Fundholz een nieuwe lucifer aan. ‘Morgen regel ik dekens voor je,’ zei hij, ‘ga nu maar ergens liggen en laat me met rust.’

Tonnetje gehoorzaamde. Hij ging op de vloer liggen, maar sprong gelijk weer overeind. ‘Koud en nat!’ verkondigde hij.

Fundholz kwam van zijn manden af. ‘Maak niet zo’n kabaal!’ Weer streek hij een lucifer aan en bouwde mopperend een soortgelijke maar stabielere slaapplaats voor de dikkerd.

Zonder te bedanken ging Tonnetje liggen en algauw vielen ze allebei in slaap.

Fundholz werd wakker toen Tonnetje rochelend snurkte en, waarschijnlijk door een angstaanjagend beeld geplaagd, in zijn slaap zachtjes jammerde.

Op een dag had hij op een binnenplaats Tonnetje aangetroffen en zich over hem ontfermd. Vies, stinkend en gehuld in vodden, waarbij Fundholz’ eigen lompen er bepaald beeldschoon uitzagen, had de kolos glimlachend in een vuilnisbak staan wroeten. Zoiets haveloos als Tonnetje had hij nog nooit gezien. En nadat die hem had aangesproken: ‘Ik ben Tonnetje! Heb je iets te eten?’ en zich om onduidelijke redenen erg op zijn gemak bij hem leek te voelen, had hij hem een paar broodjes gegeven die hij net ergens had gekregen.

De dikkerd had zich erop gestort en ze gulzig verslonden. Sindsdien liep hij Fundholz achterna als een hond zijn baas en was hij nergens voor te gebruiken. Tonnetje kon niet eens bedelen. Als mensen de deur opendeden en hem dwaas grijnzend zagen staan, sloegen ze die ontzet weer dicht. Alleen met een paar vuistslagen had de oude man hem ertoe kunnen brengen ergens anders op hem wachten. En omdat Fundholz niet meer van de dikkerd afkwam – hij had het trouwens ook nooit serieus geprobeerd –, onderhield hij hem sindsdien en had hij ook wat kledingstukken voor hem bij elkaar gebedeld.

Fundholz was bij het bedelen, of plukken zoals ze het in vakkringen noemden, heel succesvol. Zijn niet bepaald vrolijk stemmende aanblik werd gecompenseerd door het armezondaarsgezicht waarmee hij om een kleine aalmoes vroeg en zijn leeftijd. Het was Fundholz wel duidelijk dat Tonnetje in een gesticht thuishoorde, en uit diens wartaal had hij ook kunnen opmaken dat hij vroeger in Herzberge, het grootste Berlijnse krankzinnigengesticht, had gezeten. Maar hij kon het niet over zijn hart verkrijgen de dikkerd ergens achter te laten, laat staan aan de politie over te dragen.

Fundholz zelf leefde in voortdurende onmin met die autoriteiten. Ze wilden hem, zo vermoedde hij niet ten onrechte, opsluiten in een werkkamp of gewoon vasthouden. Al meerdere malen hadden ze hem wegens landloperij of andere wetsovertredingen in de gevangenis gegooid.

Maar Fundholz was iemand die ondanks alles de voorkeur gaf aan de vrijheid boven de gevangenis. Soms at hij dagenlang niets anders dan droog brood, maar toch verkoos hij dat karige maaltje nog altijd boven het gevangeniseten, ook al had hem dat prima gesmaakt. In de gevangenis kreeg hij altijd het gevoel levensmoe te worden. Hij miste de bewegingsvrijheid, want in de achterliggende tien jaar was het lopen tot een levensgewoonte geworden. Hij trok door alle wijken. Overal had hij gebedeld, overal geslapen. Hardnekkig klampte hij zich vast aan de vrijheid zich autonoom te bewegen.

En precies daarom, zoals hij zonder vrijheid niet kon leven, snapte hij dat Tonnetje voor geen goud naar Herzberge terug wilde. Hoewel hij van zijn kant geen waarde hechtte aan het gezelschap van de dikkerd, wist hij tegelijk dat hij zich niet van hem mocht bevrijden, ook al was Tonnetje een klaploper, en dan ook nog eens een klaploper met een enorme eetlust. Zelfs als Fundholz hem het leeuwendeel gaf van wat hijzelf kreeg, betrapte hij de dikkerd er altijd weer op dat hij door vuilnisbakken woelde. Fundholz deed dat nooit. Hij had uit zijn betere tijden bepaalde remmingen overgehouden. Hij stal niet en hij at geen afval. Dat waren de laatste overblijfselen van zijn voormalige levensvisie. En sinds hij Grissmann had leren kennen, was zijn situatie zelfs weer verbeterd.

Pas kortgeleden had de man hem benaderd en gevraagd of hij drie mark wilde verdienen. Fundholz had hem verbaasd aangekeken, want drie mark was voor hem een vermogen.

Ook Grissmann was slecht gekleed. De ongeveer dertigjarige man droeg een platte pet en had een ingevallen, grauw gezicht, maar vergeleken bij Fundholz oogde hij bijna rijk. Fundholz had bij Grissmann de indruk gekregen dat hij met een nerveus en bangig mens te maken had. Bij hun eerste ontmoeting schoten diens ogen onrustig heen en weer, de man had hem even aangestaard, om meteen daarna weer angstig de straat af te spieden. Toch had Fundholz zich direct bereid verklaard die drie mark te verdienen, waarop Grissmann hem een pakket had overhandigd.

‘Er zit een kostuum in. Ga ermee naar de lompenhandelaar daar verderop en verkoop het hem. Ik wacht hier. Daarna brengt u het geld naar mij, dan geef ik u de beloofde daalders.’

Zonder verdere vragen had Fundholz het kostuum naar de winkel gebracht.

Nadat de eigenaar van de zaak het kledingstuk onder veel commentaar over de abominabele staat van oude kleren in het algemeen en van dit pak in het bijzonder had goedgekeurd en vriendelijk had gevraagd: ‘Wat moet je daar nou voor geven?’, had Fundholz, die nog nooit in lompen had gehandeld en geen idee had, verlegen zijn schouders opgehaald, waarop de handelaar hem minzaam vijf mark in de hand had gedrukt.

Fundholz had dat veel gevonden. Vijf mark was per slot van rekening vijf mark. Maar Grissmann had die opvatting niet gedeeld en hem in plaats van drie mark, wat toch ook, zoals Fundholz had ingezien, te veel zou zijn geweest, slechts twee mark gegeven.

Na de afronding van hun handeltje hadden ze samen nog een glas bier gedronken. Bij Tonnetje waren het er natuurlijk twee geweest, maar aangezien Grissmann betaalde kon het Fundholz niets schelen. Toen ze zich aan elkaar hadden voorgesteld en iets vertrouwelijker werden, kreeg Fundholz nog te horen dat Grissmann werkloos was, ergens een slaapplek had en bovendien, net als Tonnetje en hij, de hele dag door de stad zwierf.

Hoewel Grissmann nog jong was, leek hij geen vrien den te hebben. Fundholz voelde dat Grissmann zich bij hem wilde aansluiten. Daar had hij niet veel zin in. Hij hield niet van praten. Praten hing samen met denken, en hij wilde niet denken. Hij had het afgeleerd gedachten te hebben of over problemen te blijven malen. Hij leefde in alle eenvoud. Eten, geld voor schnaps, een plek om te slapen. Meer interesseerde hem niet.

Hij praatte alleen bij zijn bedeltochten en ook dan maar mondjesmaat. Zijn kleding zei genoeg.

Er bestonden weliswaar mensen die in iedere bedelaar van meet af aan een verkapte rijkaard zagen en daarom uit principe niets gaven, of dit principe hanteerden om maar niets te hoeven geven, maar over het algemeen waren vooral armere mensen vol begrip, en de oude man had nog nooit hoeven hongerlijden.

Gelukkig was al snel gebleken dat Grissmann ook geen grote prater was. In zeker opzicht leek hij zelfs op Tonnetje, ook al was hij niet zo kinderlijk. In plaats daarvan was hij bangelijk.

Fundholz lag onrustig te woelen. Hij kon de slaap niet meer vatten. De lucht was bedompt en muf en de dikkerd jammerde in zijn slaap alsof hij werd vermoord.

De oude man zocht in zijn zak naar iets om te roken. Hij vond een sigarenstompje, een mooi, bijna vingerlang stompje, en stak het aan. Na een paar minuten voelde hij de moeheid terugkeren. Hij drukte de peuk uit en stopte hem in zijn zak. Even later viel hij weer in slaap.

Hoofdstuk 3

Grissmann had de kelder graag willen bekijken, maar was op het laatste moment van gedachten veranderd. Aan zo’n kelder viel tenslotte niets te zien en kijken kon later altijd nog. Bovendien was het nu niet belangrijk.

In plaats daarvan dwaalde Grissmann rusteloos door de stad.

Hij was al geruime tijd werkloos. Vroeger was hij tramconducteur geweest. Maar ze hadden hem ontslagen omdat er bij een controle geld had ontbroken. Twintig mark, en hij had geen bevredigende verklaring kunnen geven waar het geld was gebleven en zich zo verlegen en beklagenswaardig verdedigd dat niemand eraan twijfelde dat hij het achterover had gedrukt.

Vanwege twintig mark maak je niemand voor de rest van zijn leven ongelukkig, daarom had de trammaatschappij geen aangifte gedaan. Maar ze ontsloegen hem op staande voet nadat ze hem ruimhartig, zonder dat ze daartoe verplicht waren, nog het geld hadden uitbetaald dat hij bij een normale opzegtermijn tot aan zijn ontslag zou hebben verdiend.

Inderdaad was Grissmann die twintig mark kwijtgeraakt. Hij was niet zo oplettend. Misschien had hij iemand te veel teruggegeven, misschien had iemand hem bestolen. Hij wist het zelf niet.

Hij werd werkloos op het ongunstigste moment.

Vanuit Amerika waren nieuwe ideeën naar Europa overgewaaid. Kort samengevat kwamen die erop neer dat men de menselijke arbeidskracht tot een minimum beperkte door de inzet van slimme systemen en overal machines gebruikte waar de mogelijkheid zich voordeed. Ze noemden dat rationalisatie.

Machines hebben beslist bepaalde voordelen. Zo bezitten ze, anders dan de mens, geen eigen wil, geen greintje individualiteit. Ze staken niet, en indien wel, dan is het er slechts een, maar nooit allemaal tegelijk, zoals arbeiders doen als ze druk op de fabriekseigenaren willen uitoefenen om de lonen te behouden of te verhogen. Als machines staken, dan ligt dat aan defecten die verholpen kunnen worden.

Mensen daarentegen stellen eisen aan het leven, en zodra de fabrikant verdient willen zij meeverdienen. Ze hebben een politieke mening en zetten zich daarvoor in. En die mening komen vaak niet overeen met die van de werkgevers. Dus kocht men machines. Waar vroeger tien boekhouders werkten stonden nu twee boekhoudmachines die door twee of drie mensen konden worden bediend. Waar ooit honderden arbeiders bezig waren volstonden er nu een stuk of veertig. Er waren immers machines. Alle problemen leken als sneeuw voor de zon te verdwijnen. Ze hoefden alleen nog maar de machinale mens te scheppen om voortaan geheel zonder arbeiders te kunnen fabriceren.

Het tempo van het werk werd in de grote fabrieken door lopende banden bepaald. Het akelige systeem van het opjagen door opzichters werd daardoor overbodig. Het volstond om de lopende band iets sneller in te stellen, zodat iedereen wel sneller móest werken. Wie het niet bijhield werd ontslagen.

En de werklozen oefenden puur door hun bestaan een grote druk uit op de collega’s die hun baan hadden behouden. Wie durfde er nog te staken? Wie durfde er nog eisen te stellen?

Iedereen wist: voor mij tien anderen, per slot van rekening wilde iedereen werken.

Het goede moment was eindelijk aangebroken. Volgens de wetten van de vrije mededinging regelde de vraag het aanbod. De vraag naar arbeidskrachten was gering, maar het aanbod heel groot, dus konden ze de lonen verlagen.

En degenen die nog werk hadden moesten meebetalen voor hun werkloze collega’s. De inhoudingen stegen en het loon werd nogmaals lager. Ook de mogelijkheid tot staken was de kop ingedrukt, evenals de wil daartoe. Tot zover klopte de rekensom.

Maar nu bleek dat ze zich desondanks hadden misrekend. Ze hadden weliswaar dankzij de machine de werkende mens aan de kant gezet, maar nu kon die mens niets meer kopen. Geen pakken, geen jurken. Het was hem totaal onmogelijk gemaakt zich enige luxe te permitteren. Hij moest een stap terug doen. En hoewel zijn behoeften hetzelfde waren gebleven, ontbrak het aan middelen die te bevredigen.

Machines beschikten niet over voldoende behoeften om de menselijke kopers te vervangen. Zeker, ze gingen kapot. Er ontstonden nieuwe industrieën voor de vervaardiging van machines én voor de vervaardiging van de machines voor de vervaardiging van machines. Maar ook die fabrieken waren volgens de modernste inzichten van de rationalisatie gebouwd.

De kledingstoffabrikant, die gnuivend een derde van zijn personeel had ontslagen en dankzij de nieuwe machines met het overgebleven deel het dubbele aantal goederen kon produceren, merkte ineens onthutst dat de behoefte was afgenomen. Dat wil zeggen: de behoefte bestond nog wel, maar het ontbrak de mensen aan geld. Per slot van rekening waren ze allemaal werkloos.

Van deze verbanden had Grissmann geen flauw benul. Hij weet zijn ongeluk aan de kwestie met de twintig mark, en dat hij geen werk vond lag waarschijnlijk aan zijn tekortkomingen, want Grissmann was sinds jaar en dag van zijn eigen minderwaardigheid overtuigd.

Zijn vader had hem dat wijsgemaakt. De grote potige man met het pafferige gezicht was al in zijn prille jeugd begonnen met drinken. Hij was eerst sjouwer, later huurkoetsier geweest en had de neiging bier en alle onschuldiger dranken te laten staan en dronk alleen nog maar schnaps, meer dan goed voor hem was.

Sjouwers waren in vroegere tijd degenen wier beroep het was anderen te verhuizen. Zowel toen als nu beschikken die mensen over een enorme lichaamskracht en een grote binding met flessenbier. Als het zware werk is gedaan, hebben ze een droge keel. In de regel krijgen ze een fooi die ze aansluitend verdrinken, en dikwijls nog meer.

De oude Grissmann had niet alleen gedronken als hij dorstig was, maar dronk ook om dorstig te worden. En omdat bier hem geen bedwelming meer opleverde, was hij op schnaps overgestapt. En nadat de schnaps zijn gezondheid en zijn kracht had ondermijnd, moest hij van beroep veranderen en was hij koetsier geworden.

Desondanks beschikte hij nog over voldoende kracht om telkens als hij in een goede stemming was zijn vrouw en zijn zoon Fritz een pak rammel te geven.

Fritz was klein, en de oude Grissmann had geprobeerd zijn dwergachtige, zwakke zoon met slaag te harden, maar het was hem niet gelukt. Toen was zijn vrouw gestorven en kort daarna was Grissmann senior wegens een vechtpartij in de gevangenis beland.

Fritz was in een weeshuis terechtgekomen. Hij bleef zwak en bangelijk. Het ontbrak hem aan moed en hij leed onder het gebrek daaraan. In het tehuis had hij eerst geprobeerd zich met wreedheden te bewijzen. Hij had bij vliegen een voor een de pootjes uitgetrokken en kleine jongetjes afgeranseld, maar moediger werd hij daar niet van. En omdat iedereen in het tehuis zich tegen hem had gekeerd en zijn wreedheden gewoonlijk eindigden met een pak slaag dat hij moest incasseren, was hij alleen maar angstiger geworden.

Grissmann leed aan slapeloosheid. Overdag had hij geen bezigheid en ’s nachts was hij niet moe en kon hij niet slapen. Hij had weliswaar een slaapplek, maar in dezelfde kamer sliepen ook twee andere jongemannen. Ze snurkten als ze sliepen en bespotten hem als ze wakker waren.

Ook zij waren werkloos. Maar instinctief hadden ze in hem een wezen ontdekt dat er nog slechter aan toe was dan zijzelf. Een mens met innerlijke defecten. Grissmann was bang voor hen en verheugd hadden ze zijn angst geregistreerd.

Ze waren allebei jonger dan hij maar voelden zich ver boven hem verheven. Het leven had hen hard behandeld en nu traden zij op hun beurt hard op; hun grappen waren grof en zelden om te lachen.

Hij stond in dubio wat hij zou gaan doen. Naar huis gaan wilde hij nog niet. Maar hij had ook geen zin om naar een kroeg te gaan. Hij was niet graag onder de mensen. Vooral als het er veel waren beangstigden mensen hem altijd een beetje.

Toen hij de Friedrichsstraße bereikte, liep hij steeds langzamer en dicht tegen de huizen aan de drukke straat af. Hij passeerde de S-Bahnbogen. Hier was minder bedrijvigheid, er kwam alleen een stroom mensen uit een bioscoop. Hij begon weer sneller te lopen. Achter de bioscoop lagen enkel cafés en kleinere amusementsgelegenheden, muziek drong door de openstaande deuren naar buiten. Grissmann liep steeds verder. Het metrostation met de verlichte u lag al achter hem.

Hij vertraagde zijn tempo. Wat wilde hij hier eigenlijk? Hij wist het zelf niet.

Twee straathoertjes passeerden hem met wiegende tred. Ze waren niet meer de jongsten. Er zat een dikke laag make-up op hun gezicht, hun rok was kort en liet hun kuiten vrij. Ze droegen hooggehakte schoenen en lichte, vleeskleurige kousen. Hun stemmen kaatsten naar hem terug, ze hadden het over woninginrichtingen. ‘Ik hep ’n goedkopere slaapkamer bij Wertheim g’sien,’ hoorde hij de ene zeggen.

Ze slingerden met hun handtas en keken geïnteresseerd rond op zoek naar klandizie.

Grissmann liep hen achterna.

Ze hoorden zijn voetstappen achter zich en keken tegelijkertijd om. Maar de aanblik van een in een oud pak geklede werkloze leek hen geen belofte voor een zakelijke transactie.

Gewoontegetrouw hadden ze bij het omdraaien uitnodigend geglimlacht, maar op het moment dat ze Grissmann ontdekten verdween de glimlach van hun gezicht.

Hij bloosde. Zelfs zij vinden zichzelf beter, dacht hij.

Sneller lopend haalde hij ze in en in het voorbijgaan werd hij plotseling gegrepen door een volkomen zinloze haat. Je zou ze een mes in de rug moeten jagen, dacht hij. Twee, drie keer herhaalde hij die gedachte met een zekere vreugde. Toen dacht hij aan iets anders en liep hij doelloos verder door de stad.

Pas tegen één uur ’s nachts kwam hij bij zijn slaapplek aan. Hij sloop zachtjes de kamer in, kleedde zich bijna geruisloos uit en stapte in bed.

Geschrokken schoot hij weer overeind. Hij lag op iets zachts. Hij greep ernaar en hield een dood grijs beest omhoog. Het was een rat.

Met een ongearticuleerde kreet van woede stortte hij zich op de dichtstbij gelegen man. Nog steeds schreeuwend sloeg hij hem met de rat om de oren.

De man werd wakker en verzette zich, maar hij was niet opgewassen tegen Grissmann. Zelden had Grissmann over zoveel kracht beschikt. Als een razende sloeg hij steeds weer met gebalde vuist in het gezicht van de ander. Toen greep hij de rat opnieuw en probeerde hem de kop van het dier in de mond te proppen.

Daarop kwam de andere man zijn vriend te hulp en samen overmeesterden ze Grissmann. Ze sloegen nog op hem in toen hij al bewusteloos was. Vervolgens gooiden ze hem op zijn bed.

‘Het was toch maar een grap!’ zei een van hen mokkend.

Ze gingen weer liggen. Maar allebei wisten ze dat ze Grissmann geen tweede keer zouden treiteren.

‘Hij is nog in staat je de strot door te snijden,’ zei de jongste niet zonder zeker respect voordat hij in slaap viel.

Hoofdstuk 4

Walter Schreiber deed de kelderdeur van het slot.

Ik ben toch benieuwd hoe die twee schooiers de nacht hebben doorgebracht, dacht hij. Poeh, voor geen goud zou hij in dat hol willen slapen. Hij zette de deur wijd open om frisse lucht naar binnen te laten. Schreiber snoof. Hadden ze soms gerookt? Vervolgens opende hij de kleine kelder. Ze sliepen nog en waren zo brutaal geweest zijn manden als ondergrond te gebruiken.

Fundholz werd als eerste wakker. Hij trok een korzelig gezicht, kwam van zijn geïmproviseerde bed af en rekte zich slaapdronken uit; toen stootte hij Tonnetje aan.

Die knipperde met zijn ogen en zei: ‘Ik lust geen koolrapen! Nee, die lust ik niet!’

Tonnetje had van Herzberge gedroomd. Weer hadden ze hem in het gesticht willen dwingen koolrapen te eten. Koolrapen waren het enige eten dat hij verafschuwde en hartgrondig haatte. Hij had vaak zulke dromen. Steeds wilden ze hem ertoe brengen koolrapen te eten. Ze stopten ze letterlijk in zijn mond. Bergen koolrapen!

Ontdaan keek hij om zich heen. Maar alleen Fundholz was er die tegen hem zei: ‘Kom, schiet op! We moeten gaan.’

Tonnetje stond op.

Fundholz wendde zich tot Walter Schreiber. ‘Kunnen we de manden zo laten staan? Op de grond kun je niet slapen. Het is veel te nat!’

Schreiber weigerde. ‘Nee, dat gaat niet! De korven breken daarvan. Bovendien is dit hier geen gemeubileerde kamer. Het is een kelder! De manden heb ik niet mee verhuurd. U moet zelf voor stro zorgen!’

Walter Schreiber was vandaag in een bijzonder slecht humeur. Hij had op de groothandelsmarkt moeten vaststellen dat appels een stuk goedkoper waren geworden. En juist van appels had hij een grote voorraad.