Van vermijding naar bevrijding

Copyright © 2022 Cees van Elst, Hartini van Rijssel en Paul Smit
© Deze uitgave: uitgeverij Samsara, Amsterdam, 2022
Redactie: Frieda Pruim
Correctie: Marte Meijs
Omslagontwerp Joyce Zethof
Vormgeving binnenwerk Erik Thé, erikthedesign.com

ISBN 978 94 93228 93 1
NUR 728

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van uitgeverij Samsara, Amsterdam.
www.samsarabooks.com

Voorwoord

Mijn kast is gevuld met boeken over coaching. Dit boek is daarop een welkome aanvulling. Erg blij ben ik dat de schrijvers zelf de titel toepassen: ze vermijden niets door naar de directe en indirecte weg te wijzen. Beide wegen leiden uiteindelijk naar het hetzelfde doel. Bovendien zijn ze openhartig over hun eigen ervaringen. Ze leggen uit dat vermijden niet iets is wat vermeden moet worden, maar een hulpbron is om tot het doel te komen.

De samenwerking van de drie schrijvers heeft tot een praktisch en inzichtelijk werk geleid voor coaches en anderen die mensen begeleiden én voor hun cliënten. Uitdrukkelijk wijzen de auteurs erop dat de vraag van de coachee altijd het uitgangspunt is. Vanuit dat beginpunt, waar de coachee zit, reiken zij beproefde methoden aan om tot bevrijding te komen, zoals ACT, heart- en mindfulness. Ze besteden ook aandacht aan trauma en lichaam en de werking van het brein, met behulp van neurowetenschappelijke inzichten.

In dit boek komen de directe en indirecte weg aan bod. De indirecte weg kun je vergelijken met de vele wegen die naar Rome leiden, waarbij de schrijvers de beste routes aangeven. Bij de directe weg loop je in Rome rond op zoek naar Rome, tot je beseft dat je al in Rome bent.

De directe en indirecte bevrijdingsweg worden mooi beschreven in het eerste vers van de Atmananda Upanishad van Shri Atmananda, een van de grote advaita-vedantaleraren van de vorige eeuw: ‘Wanneer golven (mensen) zich realiseren dat de zee de gezamenlijke grond is van hun bestaan, houdt alle strijd op (vermijden en verzet worden opgegeven). Wel dient nog gewerkt te worden om het gevoel van afgescheidenheid kwijt te raken. Wanneer in beide water wordt herkend, verdwijnen zowel golf als zee. Wat twee scheen, wordt nu ervaren als een. Water kan onmiddellijk vanuit de golf gevonden worden door het volgen van de directe bevrijdingsweg. Wanneer de weg via de zee (de indirecte weg) wordt genomen, is veel meer tijd nodig.’

Dit boek zal veel mensen inspireren om zelf tot inzichten te komen en als hulpbron dienen om anderen adequater te coachen.

Hans Tibben, coach

Inleiding

Iedereen loopt in zijn leven wel wat deuken op. Het kan hierbij gaan om jeugdtrauma’s, pijn die je met je meedraagt vanwege een echtscheiding, faillissement of een kras op je nieuwe Audi A5. Onbewust willen we van die pijn af, wat vaak resulteert in allerlei copingmechanismen. We verdoven ons dan door alcohol, het bingen van Netflix-series, scrollen door tijdlijnen op social media of door het zoeken naar aandacht en bevestiging. We zijn kortom bezig met vermijden. Maar er kan een punt komen waarop de lijdensdruk dermate groot wordt, dat je je daarvan wilt bevrijden.

Er zijn twee manieren om een uitweg te vinden uit je psychische of emotionele problemen. Bij de indirecte bevrijdingsweg focus je je op je pijn of probleem; je zoomt er duidelijk op in, gaat op onderzoek uit en bent bezig het probleem op te lossen. Dit kun je omschrijven als mindknowing. Bij de directe bevrijdingsweg kijk je nog een stap verder. Want waar komt al die mentale en emotionele spam vandaan? Wat is de kern van de zaak? Je zoomt helemaal uit, doet zelfonderzoek en vindt waarschijnlijk helemaal geen probleem meer. Dit is mindblowing. Als je dat eenmaal doorziet, ontstaat vanzelf innerlijke rust en hoef je niet langer bezig te zijn met het sleutelen aan symptomen of verwerken van ervaringen.

Er is dus een verschil tussen zelfontwikkeling (indirecte weg) en zelfrealisatie (directe weg). Bij de directe weg ligt de nadruk op het uitzoomen. Uitzoomen betekent dat het inzicht ontstaat dat er helemaal geen ‘ik’ is. De identificatie met je gedachten, gevoelens, keuzes en problemen kan daardoor minder worden. Daar waar je voorheen een probleem bloedserieus nam, doorzie je nu sneller het illusoire karakter ervan, waardoor het niet blijft kleven. Je ziet dat alles in essentie bewustzijn is waarin alles verschijnt en verdwijnt.

Voor veel coaches en therapeuten is deze visie, gebaseerd op non-dualiteit, hindoeïsme, de Tibetaans-boeddhistische leer dzogchen en taoïsme, compleet nieuw, verrassend en ook confronterend. Ze kan daarnaast ook verwarrend zijn of weerstand oproepen: de ‘ik’ waar je aan gehecht bent, geeft het niet zomaar op natuurlijk.

Dit boek gaat over beide wegen, zowel de directe als indirecte weg tot bevrijding, en hoe je daar als coach, therapeut, coachee of cliënt mee om kunt leren gaan. Mogelijk verandert het je perspectief op jouzelf en/of je rol en invloed als coach of therapeut.

We starten met ons idee over coaching en vervolgens maak je nader kennis met ons en vertellen we iets over de weg die we zelf hebben afgelegd. Dan beschrijven we een aantal basisprincipes van het menselijke brein: hoe werkt dat eigenlijk? Het is de basis om de rest van het boek beter te kunnen plaatsen. Vervolgens gaan we in op de neiging van ons mensen om te willen ‘sleutelen’ aan onszelf en anderen, omdat we nu eenmaal problemen willen fiksen. Ook hier komt het brein weer even voorbij om een aantal veelvoorkomende aannames te ontzenuwen.

Dan gaat Paul in op non-dualiteit, verlichting, neo-advaita en het doorzien van de ik-illusie, waarbij ook veel voorbeelden voorbijkomen uit de praktijk. Wanneer is onze ‘ik’ geheeld en uitgespeeld?

Daarna komen de indirecte wegen naar bevrijding voorbij: Hartini gaat enthousiast in op acceptance and commitment therapy (ACT). ACT is een recent ontwikkelde vorm van cognitieve gedragstherapie, waarbij de ik-illusie ook kan worden doorzien en relatief eenvoudig kan worden geconcretiseerd.

Cees gaat vervolgens in op de mindfulness en heartfulness als indirecte wegen naar bevrijding. Bij mindfulness kun je gedachten en emoties minder serieus leren nemen, bijvoorbeeld door in te leren zien: ik ben niet mijn gedachten en emoties, ze ontstaan gewoon. Bij heartfulness wordt juist ingezoomd op de pijn, die daardoor veelal verdwijnt.

Deze drie wegen (ACT, mindfulness en heartfulness) vertegenwoordigen zoals gezegd de meer indirecte weg tot bevrijding en hebben gemeenschappelijk dat ze meer dan non-dualiteit inzoomen op de ‘ik’ en de kwestie waar je mee zit. Tegelijkertijd leren deze methoden om meer afstand te nemen tot het probleem en je er niet door te laten gijzelen. Het is er nu eenmaal. Dat doe je door dat wat er in je speelt te observeren en met relativerende humor, (zelf)compassie of provocatie te benaderen. De methoden leren dat je je er niet, of in elk geval minder, mee hoeft te identificeren. Zonder dat het weg moet. Er wordt geen strijd aangegaan met het leven zoals de ‘ik’ dit ervaart, maar er wordt geleerd alles rustig te doorzien, met veel praktische waarnemingsoefeningen en onderliggende theorie.

En dan hebben we het nog niet gehad over ons lijf waarin alles, geheel verzorgd, helemaal vanzelf functioneert. Inclusief alle zowel prettige als onprettige ervaringen. Daar is geen ‘ik’ voor nodig. Als toetje gaat Cees in op het lichaam dat niet liegt en komt trauma aan bod.

Dit boek is in eerste instantie bedoeld voor mensen die werken met mensen, zoals coaches, supervisoren, (psycho)therapeuten, psychologen en andere begeleiders, die non-dualiteit interessant en relevant vinden voor hun beroepspraktijk. Maar het is ook de moeite waard voor niet-helpers die nieuwsgierig zijn naar non-dualiteit, via de directe of indirecte weg, en een uitweg willen vinden uit psychische of emotionele problemen.

We wensen je veel leesplezier!

Cees van Elst

Hartini van Rijssel

Paul Smit

1.

Coaching

CEES VAN ELST

Je kunt een coach of therapeut bezoeken omdat je minder wilt lijden of van je stress of burn-out af wilt. Of je wilt ervaringen uit het verleden verwerken, niet meer rouwen en geen pijn meer voelen. Het gaat dan over gedane zaken waar je vanaf wilt. Of je wilt ergens naartoe, naar iets dat blijkbaar in de toekomst ligt verscholen: gelukkiger zijn, vrijer zijn of meer rust ervaren. Of een andere loopbaan. Of een andere partner. Of een andere leidinggevende. Hoe voorstelbaar deze wensen ook zijn, je kunt ze zien als een vorm van ‘lijden’ of verzet tegen dat wat er is. Dat verzet popt steeds op in je ‘systeem’ (lichaam) als een soort van ‘mentale spam’. Het zijn hardnekkige en zeurende gedachten, gevoelens en ervaringen die je liever niet wilt hebben.

Een gedachte is subjectief.

Een verzameling gedachten wordt een mening.

Een verzameling meningen wordt een overtuiging.

Een verzameling overtuigingen wordt een geloof.

Een geloof is dus een verzameling subjectieve gedachten

en niet de waarheid.

Denk ik...

Paul Smit

Vervolgens ga je dan zoeken naar oorzaken, verborgen op je levenslijn. Denk aan gebeurtenissen in het gezin van herkomst, de opvoeding, de dominante vader, de verslaafde moeder of het pestverleden. Maar al te vaak gaat de coach dan samen met je op zoek naar de activerende gebeurtenis. De vraag die je verrassend genoeg ook kunt stellen luidt: ‘Is die er wel?’ Soms vind je namelijk niets. Maar ook al vind je niets, dan is je brein toch wel zo slim om met iets op de proppen te komen. Je brein wil namelijk graag controle en overzicht en wijst daarom een oorzaak aan. Maar zo’n projectie kan het gevolg zijn van honderden factoren. Daarnaast is je geheugen onvoorstelbaar onbetrouwbaar. Om energie te besparen gooit het brein terwijl je slaapt allerlei informatie in de prullenbak. Dit maakt dat je slechts flarden aan herinneringen hebt, die ook nog eens selectief zijn en door jou op een subjectieve wijze worden geïnterpreteerd. Daar ga je dan met je biografische werk. En als je de oorzaak gevonden hebt en denkt te hebben verwerkt, blijkt er vaak toch nog steeds ongelukkigheid te zijn, waar je dan ook weer vanaf wilt. Met als gevolg dat je nog verder gaat zoeken naar het waarom. Er is altijd wel iets te vinden.

Pijn en lijden kunnen op zo’n dominante manier aandacht vragen, dat je denkt er iets mee te moeten. Je systeem snakt dan naar verlichting of een lichter leven. Je brein wordt niet blij van pijn en lijden en verzet zich tegen wat er is; tegen dat wat je voelt en ervaart in jezelf of in contact met de ander. Er ontstaat strijd met de als negatief ervaren gedachten, gevoelens en emoties. Hoe kan een coach of therapeut je ondersteunen bij je poging het lijden te verminderen?

Je wordt dagelijks overspoeld met prikkels, met informatie, e-mails, berichten op je telefoon. Zelf heb je er ook een dagtaak aan om je digitale imago hoog te houden: met posts op Facebook, filmpjes op TikTok en het plaatsen van je allerbeste en met filters bewerkte foto’s op Instagram. Het irritante daarbij is dat er altijd weer mensen zijn met nóg meer volgers dan jij.

Paul: ‘Ik ben daarom blij om te zien dat mijn zoon van zeventien, net als zijn vrienden, gestopt is met social media. Ze bekijken nog weleens wat, maar het is voor hun brein te vermoeiend geworden om zich nog in die ratrace te mengen. Zij zoeken elkaar nu veel liever in het echt op en zitten in het weekend rondom een kampvuur, iets wat veel natuurlijker voor ons oerbrein is.’

VUCA-wereld

Over die ratrace gesproken: de afgelopen decennia doken in de media en wetenschappelijke literatuur talloze termen op die verwijzen naar een toenemend onvermogen de wereld te begrijpen en om te gaan met de dingen die om ons heen gebeuren. Voorbeelden zijn onzekerheid, turbulentie, snelle verandering, dynamiek, verstoring, complexiteit, hypercompetitie, snelheidsmarkten en flux. Sinds enkele jaren wint het begrip ‘VUCA’ aan populariteit als een parapluterm voor deze ‘oncontroleerbare’ omgeving: hoe doe je dat, leven in een oncontroleerbare VUCA-wereld? VUCA staat voor Volatile (dynamisch), Uncertain (onzeker), Complex (ingewikkeld) en Ambiguous (vaag). Het is een klus om betekenis te geven aan jezelf in deze wereld: hoe geef je er zin aan, hoe ga je wezenlijk de verbinding aan met anderen en blijf je gezond in balans? Ondanks alle vrijheid die wij in de westerse wereld hebben, worden we paradoxaal genoeg steeds meer op onszelf teruggeworpen. Er worden ook nog eens hoge eisen aan ons gesteld. Dit leidt tot eenzaamheid en onzekerheid. Het roept ook de vraag op: wie ben ik in deze wereld? Wat is de zin er eigenlijk van? Daarnaast is er het dilemma dat we veel te veel spullen hebben, die ons niet gelukkiger maken. En als er dan nog een echtscheiding, burn-out, ziekte of trauma bovenop komt, is er vaak geen ruimte meer voor bewustwording. De zoektocht naar zingeving begint. Vragen die dan opkomen zijn: Wie ben ik nu echt? Hoe kan ik daarnaar leven? Hoe kan ik meer lichtheid ervaren? Een behoefte aan zelfrealisatie ontstaat, juist in deze VUCA-wereld.

Zou het in dit licht bezien wellicht kunnen helpen de controle op te geven? Zou het non-duale gedachtegoed hierbij een weg kunnen zijn? Zou het heilzaam zijn de controle (die we toch niet hebben) te leren loslaten? Is coaching niet bij uitstek de begeleidingsvorm die hierbij behulpzaam kan zijn? Tja, coaches stellen blijkbaar ook weleens suggestieve vragen.

Als het leven geen zin heeft,

dan maakt het maar zin,

Goddomme

Gummbah

Coaching: een jong en merkwaardig vak

Hoewel de term ‘coach’ voor het eerst al omstreeks 1830 werd gebruikt in de academische wereld, is coaching in haar huidige diversiteit een relatief jonge loot aan de stam van professionele begeleiding en wint ze fors terrein. Coaching heeft wortels in de filosofie en later sociale wetenschappen, maar ook in de biologie, zoals recent in de neurowetenschappen. Vervolgens ontwikkelde het vak zich nogal onstuimig en is het nu onder meer terug te vinden in de wereld van training, advies, onderwijs, organisatiekunde, humanresourcesmanagement, psychologie, psychotherapie, leiderschapsontwikkeling en sport. In de afgelopen periode heeft coaching zich meer ontwikkeld als instrument om succes te bereiken met behulp van bijvoorbeeld de positieve psychologie. Veel coaches hebben een therapeutische of counselingsachtergrond, maar vele gaan er ook zonder enige opleiding als ‘ervaringsdeskundige’ mee aan de slag. Coaching is dus nogal interdisciplinair, waarbij de grenzen tussen de vele begeleidingsvormen, (management)theorieën en psychotherapieën steeds meer vervagen. Anders gezegd: coaching is een ‘ratjetoe’, waarbij coaches allerlei methoden en technieken toepassen.

Voor mij is de essentie van coaching: een coach faciliteert zelfonderzoek, zodat de coachee eigen antwoorden vindt op zijn vragen. Vertrekpunt is de coachee, niet de coach. De coach is zo onvoorwaardelijk mogelijk aanwezig en biedt veiligheid. Soms geeft hij of zij, gevraagd en ongevraagd, wat advies en (soms pittige) feedback. Coaching is een creatief proces, waarbij de gehanteerde methoden volstrekt ondergeschikt zijn aan de ontmoeting. De kernvraag die over het algemeen de basis voor coaching is: wie ben ik?

Zijnscoaching

De essentie van alle vormen van coaching is dat ze mensen bijstaat in hun zelfonderzoek en dat de coaches zichzelf daarbij als instrument inzetten. Volgens ons helpt dit zelfonderzoek in een proces naar zelfrealisatie. Dit zou je Zijnscoaching kunnen noemen. De persoon van de coach zelf is overigens het belangrijkste instrument voor succes en de kwaliteit van de relatie die hij of zij met de coachee aangaat is een goede tweede succesfactor, zo blijkt uit internationaal onderzoek van hoogleraar Erik de Haan. Als derde factor is er de zogenaamde self-efficacy van de coachee: het vertrouwen dat mensen hebben in hun eigen vermogen tot verandering. Zijnscoaching vraagt van de coach ook nog eens een hoge mate van bewustzijnsontwikkeling. Een bekend gezegde luidt: Je kunt mensen zo ver brengen als je zelf bent.

Jan Geurtz legt in zijn boeken uit hoe ons ego ons hierbij in de weg kan zitten, ook (en misschien wel vooral) als we ons opstellen als ‘hulpverlener’. Aangezien wij coaches ook zijn voorzien van een – meestal niet al te klein – ego dat het goede werk nogal eens in de weg kan zitten, is het goed dit ego-bewustzijn een beetje in de gaten te houden. Het wordt ook wel de denkende geest genoemd. Als coaches en therapeuten zijn we er doorgaans op gericht om het ego-bewustzijn van de ander weer ‘beter’ te laten functioneren. Voor je het weet geef je het werk als coach of therapeut vorm vanuit identificatie met rollen als:

Vader of moeder:

je bent nodig, nuttig en een voorbeeld (ouder-rol)

Leraar:

je leert iemand nieuwe inzichten of vaardigheden

Leider:

je geeft leiding aan een proces of inhoud

Controleur:

je controleert de voortgang en of het ‘goed’ gaat

Beschermer:

je biedt een beschermde leeromgeving

Onderzoeker:

je onderzoekt (ego)patronen en de levensgeschiedenis

Schepper:

je schept gunstige omstandigheden of schetst een andere realiteit

Probleemoplosser:

je lost met de coachee problemen op en werkt aan doelen

Genezer:

je probeert lijden te fiksen

Hulpverlener:

je helpt of redt de ander

Identificatie met deze rollen bevestigt één ding: ik ben belangrijk! En die overtuiging versterkt het ego-spel.

Het is goed om dit zelfbeeld te spiegelen bij jezelf. Kijk eens in de spiegel en wees eerlijk: welke rollen zijn heel verleidelijk voor je? Ik ben daarin geen haar beter dan ieder ander, maar merk dat bijvoorbeeld intervisie me wel scherp kan houden.

Een onderscheid dat we eerder al noemden is het verschil tussen Zelfontwikkeling en Zelfrealisatie:

Zelfontwikkeling

Zelfrealisatie

Toekomstgericht

Gericht op het hier-en-nu

Streven naar een betere ik

Herkennen van je ware natuur

Doelen stellen

Helderheid en ruimte geven

Resultaat nodig hebben

Het doorzien dat alles is zoals het is

Lijden moet stoppen

Het doorzien van de oorsprong van het lijden

Ook tussen de ego-coach (gericht op zelfontwikkeling) en de Zijns-coach (gericht op zelfrealisatie) zijn er verschillen:

Ego-coach

Zijns-coach

Ongelijkwaardige relatie (expert)

Gelijkwaardige relatie

Coach als redder van coachee

Beiden in hetzelfde schuitje

Heeft resultaat nodig

Heeft niets nodig

Werkt vanuit kennis en (eigen) ervaring

Werkt vanuit gewaarzijn

Heel Holland coacht

Beroepsverenigingen doen hun best om het coachingsvak in goede banen te leiden, zodat het koren zich onderscheidt van het kaf. Dat is nodig omdat er zo’n 63.000 mensen zijn die zich coach noemen. Het is ook geen beschermd beroep, net als de term psycholoog of psychotherapeut. De laatste tijd klinken er in de media nogal kritische geluiden over coaching, en dat is terecht, gezien de onprofessionele fratsen die er geregeld worden uitgehaald. Het palet aan coaches is enorm: paardencoaches, loopbaancoaches, wandelcoaches, ezelcoaches, traumacoaches, burn-outcoaches, yogacoaches, zangcoaches, spreekcoaches, performancecoaches, lifecoaches, businesscoaches, executive coaches, zingevingcoaches, organisatiecoaches, non-duale coaches en ga zo maar door.

In het tv-programma Rambam van BNNVARA was begin 2020 een aflevering te zien met de titel ‘Heel Holland coacht’. Coaches werden hierin te kijk gezet en ik keek met plaatsvervangende schaamte naar de cowboys die zich coach durfden te noemen. De gevaarlijkste soort was de ‘depressiecoach’, die zelf uitsluitend aan het woord was, vage en obligate dingen mompelde en graag direct contant wilde afrekenen, zonder factuur. Gelukkig zijn er ethische gedrags- en beroepscodes, erkende opleidingen, registratie-eisen, nationale en internationale beroepsorganisaties en keurmerken die heel goed werk verrichten.

Hartini: ‘Ik heb als tiener en volwassene heel wat hulpverleners versleten, sinds mijn vader op mijn veertiende overleed. De eerste begon na een aantal gesprekken haar eigen huwelijksproblemen met mij te delen. De volgende keek mij alleen maar heel lang in stilte aan. Vervolgens zat ik in een rouwgroep die eerder een afvalrace leek. Daarna had ik een therapeut die iedere sessie cadeautjes voor me meebracht en weer een ander nodigde mij uit om een keer met hem en zes lotgenoten te gaan lunchen, waarbij de andere cliënten toevalligerwijs allemaal afgezegd bleken te hebben.’

De neiging van een (niet adequaat opgeleide) coach en therapeut is nogal eens om de eigen onverwerkte pijn (volstrekt onbewust) te projecteren of om eigen behoeften en overtuigingen over de cliënt heen te strooien. Als coach is het daarom wijs om zelf eerst geheeld te zijn, emotioneel in balans en je bewust te zijn van jouw eigen subjectieve kijk op de wereld. Die coaches zijn er uiteraard ook.

Zelf heb ik een heel positieve ervaring gehad met een therapeute die me uit mijn mentale kelder heeft begeleid, omdat ik me veilig bij haar voelde. Hierdoor durfde ik (eindelijk) de krochten van mijn persoonlijkheid in te gaan en kon ik een enorme stap in mijn helingsproces maken. Dit is letterlijk levensreddend geweest.

Bij coaching gaat het ons inziens vooral over het faciliteren van zelfreflectie en zelfonderzoek, het beoefenen van een houding, zelfkennis en bewustzijnsontwikkeling. Zaken die al millennia bekend zijn in de non-duale wijsheidstradities en ook binnen de jonge methoden als mindfulness-based cognitive therapy (mindfulness) en acceptance and commitment therapy (ACT). Van de hedendaagse coach vraagt dit te kunnen putten uit zowel de wijsheidstradities als uit moderne psychologische inzichten. En, niet te vergeten, kennis te hebben van de (neuro)fysiologie, want het lichaam liegt nooit.

2.

De auteurs

Kijk je vanuit een non-duaal perspectief, dan zie je dat alles is zoals het is. Alles is energie in beweging en gaat vanzelf. Aangezien jij die energie bent, valt er niets te zoeken. Er is slechts het waarnemen van dat-wat-is. Maar aan dat besef gaat vaak een enorme zoektocht vooraf. God moet wel een comedian zijn dat Hij deze kosmische grap met ons heeft uitgehaald. We zijn als een golfje in de oceaan dat op zoek is naar water. Een metafoor van de Indiase leraar Ramana Maharshi is die van de film op het witte doek. We focussen op alle scènes die voorbijtrekken en zien het doek waarop ze worden geprojecteerd over het hoofd. Dat doek is er echter altijd; de scènes gaan in een flits voorbij. Je bent het witte doek en niet alleen die projecties daarop. Dus dat wat je zoekt, ben je al. Hoe kwamen wij tot deze ontdekking? Dat belichten we beknopt in dit hoofdstuk.

Paul: ‘In mijn tienerjaren was ik regelmatig te vinden in de bibliotheek, waar ik mij verdiepte in de vele filosofieën en levensbeschouwingen. Ik was op zoek naar de zin en oorsprong van het bestaan en naar hoe mensen keuzes maken. Ik studeerde af met een scriptie over de evolutie van het menselijk bewustzijn, waarin ik concludeerde dat het weliswaar lijkt alsof we een vrije keuze hebben, maar dat dit een illusie blijkt als we dieper kijken.

Ook was ik bezig met hoe ik mij als mens verder kon ontwikkelen. Binnen het spirituele circuit kwam ik de meest uiteenlopende ideeën tegen. Over andere dimensies, engelen en kabouters, van zielenreizen en chakrakleuren tot aan het idee dat de vergevorderden op aarde zouden worden opgehaald en alle andere zielen het nog eens moesten proberen. Mensen keken me soms diep in de ogen en zeiden: ‘Jij hebt echt een hele oude ziel.’ Terwijl ik dacht: ik heb een kater van gisterenavond. Maar goed, het is altijd heerlijk te horen dat mensen je bijzonder vinden. Zo was ik druk in de weer om mijn zelfbeeld op te poetsen. Er was echter één ding dat ik over het hoofd zag. Want wie is die ‘zelf’ eigenlijk? Wie ben ik?

Op m’n 29ste reed ik op de fiets naar de stad om een spijkerbroek te kopen. Zonder dat ik dat van plan was geweest, stopte ik bij een boekhandel. Ik liep naar binnen naar de afdeling esoterie en pakte een boek uit de schappen waarop stond: Wie zoekt zal niet vinden. Ik sloeg het open en het raakte me direct. Ik heb het gekocht en ben het thuis in bad gaan lezen. Ik weet nog dat ik moest huilen en dacht: Wat is dit? Ik huil nooit!

Het boek, geschreven voor Ram Tzu, stond vol grappige en ietwat cynische korte teksten waarin zo’n beetje alles wat ik geloofde onderuit werd gehaald. Ik had mijn hele paradigma gebouwd rond het idee dat ik een afgescheiden persoon was en dit bleek opeens een illusie. Uiteindelijk begreep ik dat het ging over advaita. Dat is een Indiase zienswijze waarvan ik nog niet eerder had gehoord. Op het internet was er destijds nauwelijks iets over te vinden. Ik bestelde het boek Consciousness Speaks. Conversations with Ramesh S. Balsekar, een voormalige Indiase bankdirecteur. Dat boek was anderhalf jaar lang mijn bijbel.

De realisatie dat alles in het universum geheel vanzelf gaat, inclusief “ik”, bracht rust en ontspanning. Het leven gaat gewoon door, je onderneemt nog steeds van alles, gedachten en gevoelens verschijnen en verdwijnen, alleen blijft het niet meer kleven.’

Cees: ‘Ik werk nu ruim dertig jaar als professional coach, teamcoach, trainer en opleider. Als gevolg van een wat ingewikkelde jeugd met de nodige hechtingsproblemen kon je mij gerust een tobber noemen, met een vrolijk masker erop. In mijn opleiding tot docent agogiek en psychologie ging deze “ik” vanzelfsprekend mee in de persoonlijkheidsleer over nature (je erfelijke aanleg) en nurture (dat wat je meemaakt en je vormt). Mijn oriëntatie als coach was aanvankelijk probleemgericht, zo ben ik opgeleid en zo ervoer ik het zelf ook: er is iets waar je vanaf wilt en dat gaan we proberen te fiksen met behulp van allerlei methoden vanuit de psychologie en therapiestromingen. Rogeriaans meehummen, freudiaanse betekenissen, skinneriaans conditioneren, gestaltiaans waarnemen; we waren er maar druk mee. En vanzelfsprekend nam ik dat serieus.

Ik ging op zoek op de alternatieve markt van welzijn en geluk en deed een opleiding tot reikimaster, ging naar aura- en handlezers, dook in vorige levens en maakte echt heel bijzondere en waardevolle dingen mee. Dat leek steeds even te helpen. Maar wat er hielp was de aandacht en erkenning, weet ik nu. Je rijpt je rot. Maar de echt diepe pijn die in mij huisde werd steeds niet geraakt, hooguit leidde dit alles mij er langzaam maar zeker meer naartoe. Ik las Eckhart Tolle en dat opende iets in mij; De kracht van het NU heb ik wel vier keer verslonden. Wat me zo raakte wist ik niet, maar dat het gebeurde en als waarheid voelde, ervoer ik. Het was een eerste proeven aan non-dualiteit, al wist ik dat toen nog niet. Ook de kennismaking met mindfulness was een essentiële stap in mijn ontwikkeling. Ik ervoer de mindfulnessoefeningen als ‘Eckhart Tolle in de praktijk’: ik kon gewoon leren zijn, met of zonder pijn. Maar het leven heeft altijd weer verrassingen in petto, die de pijn weer triggerden, Eckhart Tolle ten spijt. Ik ging in psychotherapie (psychosynthese) en dat heeft mijn leven gered, althans zo heb ik het ervaren. De sluizen gingen open, de pijn werd langzaam gekend, het verhaal eindelijk verteld en het hechtingstrauma zoveel als toen mogelijk geheeld.

Was ik er toen vanaf? Nee, maar ik kon er in redelijk goede harmonie mee leven. Toen de pijn vaker weg was dan voorheen, voelde ik me vrijer om de weg van non-dualiteit verder te verkennen. In 2004 ontmoette ik Isaac Shapiro en werkte ik mee aan de documentaire The Silence over zijn satsangs tijdens stille retraites. Vol in de weerstand, maar nieuwsgierig genoeg, viel ik tijdens een van de ontmoetingen onder grote spanning in “Zijn”. Het is nog gefilmd ook. Het begon met de vraag van Isaac: “Who are you?” Eerst gaf ik een rationeel antwoord. De volgende vraag was: “Let’s save us both a lot of time: what is it that’s looking through those eyes?” Ik viel compleet stil. “It’s I”, zei ik toen. “Okay, describe that I?” Ik: “I just am.” Diep geraakt was dit mijn meest essentiële duik in Zijn.

De “ik” was even helemaal verdwenen. Deze ervaring heeft veel voor me betekend, ook in hoe ik naar coaching ben gaan kijken. Ik vind mezelf geen non-dualistisch coach, die per definitie de non-duale weg gaat met coachees, maar daar waar het kan wordt er geproefd aan bewustzijn: de directe weg als dat kan, de indirecte weg als dat (eerst) nodig is. Zolang de “ik” met pijn wordt ervaren, kan dat de non-duale weg ook blokkeren, zo leerde ik van Isaac. En dus coach ik niet om de pijn heen.’

Hartini: ‘Dat het lichaam nooit liegt en alles onthoudt, heb ik letterlijk aan den lijve mogen ondervinden. Het begin van mijn leven (zo’n dertien maanden) is een groot blanco hoofdstuk. Mijn begin is onbekend, omdat ik als baby in Indonesië werd afgestaan en vervolgens een x-aantal maanden in een tehuis doorbracht waar ik niet de aandacht en liefde van mijn geboorteouders heb ervaren. Een gemis en leegte waar ik tot op de dag van vandaag nog mee struggel. Dit is een worsteling, ondanks de mogelijkheid om uit te kunnen zoomen en in te zien dat ook dit poppetje onderdeel is van de zee en van het bewustzijn. Het inzicht helpt mij om de hevige emoties van deze pijn, verdrietige gevoelens en soms nog steeds de leegte, er te laten zijn. Het helpt mij zelfs om mijn eigen vermijdende, niet-helpende gedrag waar te nemen en er niet tegen te vechten of het te veroordelen. Of als ik er toch over oordeel, daar dan weer naar te kijken en het later op afstand neutraal te kunnen aanschouwen of er soms om te kunnen (glim)lachen. Evengoed kan “ik” dagelijks met de illusie van vrije wil de “keuze maken” om gedrag te kiezen, waarbij ik niet vermijd maar de emoties er enkel laat zijn en dingen doe die mij verder helpen onderweg. Want dat ik nog steeds onderweg ben, zal ik niet ontkennen. Wellicht is dit ego al redelijk uitgespeeld, heling is bij vroegkinderlijk trauma een omvangrijke en misschien levenslange weg. Bij latere gebeurtenissen, zoals in mijn geval een illegale adoptie naar een compleet andere cultuur, de ziekte van mijn (Nederlandse) moeder en het jonge overlijden van mijn (Nederlandse) vader en beste vrienden, kan immers zo’n oude wond (angst voor verlies) opnieuw geraakt worden en verwijzen naar innerlijk werk dat nog gedaan mag worden.

Gelukkig kwamen lichaamsgerichte therapie, familieopstellingen en non-dualiteit op mijn pad, maar ook zeker ACT heeft mij zeer nuttige technieken aangereikt waarmee ik aan de slag ben gegaan om non-dualiteit te concretiseren.

Musiceren en componeren zijn bovendien werkende copingstrategieën die mij door veel lijden hebben geholpen, zonder dat ik toentertijd nog wist hoe dit werkte. In de muziek kan ik alles vertellen waar woorden tekortschieten, want praten is vaak een ingewikkelde manier van communiceren en brengt ons meestal verder van ons Zijn dan we denken.

Als ACT-coach en psychosociaal therapeut help ik momenteel coachees op hun persoonlijke weg manieren te vinden om vanuit het non-duale gedachtegoed en ACT te leren omgaan met de uitdagingen van het leven. Een leven dat voor hén waardevol ingevuld kan worden.’

3.

Het brein

PAUL SMIT

Voordat we ingaan op coachen vanuit non-dualiteit, is het handig een aantal basisprincipes over ons brein te belichten. Dan kunnen we de thema’s in de rest van het boek eenvoudiger uiteenzetten.

Het onbewuste brein

Op onbewust niveau verwerkt ons brein 11.200.000 bits per seconde. Op bewust niveau slechts 60 bits per seconde. Omdat we ons niet bewust zijn van wat er op onbewust niveau allemaal gebeurt, lijkt het voor ons mensen alsof we rationele wezens zijn die zelf bewust kiezen wat ze denken, voelen, kiezen en doen. Vanuit de neurowetenschap weten we inmiddels dat ons onbewuste brein alles doet, waarna het pas in ons bewustzijn verschijnt.

De vrije wil is daarom een illusie. Alles gaat gewoon zoals het gaat. Het is een goocheltruc van het brein, dat ons achteraf het idee geeft dat wij zelf een bepaalde keuze maakten. Ook verzint het brein voortdurend achteraf een verhaal over waarom we doen wat we doen. Dit heet cognitieve dissonantie. De vrije wil is slechts een beleving. Sterker nog, het idee van een ‘ik’ is ook een constructie van het brein. Er is niet eens een ik die een vrije wil zou kunnen hebben.

Als je leert fietsen, dan focust het brein met de 60 bits per seconde op de handeling die je verricht. Dit kost behoorlijk wat energie en ook moeite. Naarmate je vaker oefent, maakt je brein verbindingen aan en nemen de 11.200.000 bits per seconde het over. Op een gegeven moment gaat het allemaal vanzelf. Uiteindelijk zit je op je fiets te bellen. Jouw 60 bits zijn bewust aanwezig bij het gesprek, terwijl de 11.200.000 bits per seconde jouw fiets besturen. Ons brein is een zelflerend systeem. Zijn er eenmaal verbindingen aangemaakt, dan zitten die er voor altijd. Heb je ooit gitaar leren spelen, dan kun je voor altijd gitaar spelen. De verbindingen worden weliswaar iets zwakker als je lange tijd niet oefent, maar ze blijven aanwezig.

Hartini: ‘Al vanaf mijn vijfde speel ik viool en als kind oefende ik anderhalf uur per dag. Laatst speelde ik weer eens een concert van Bach dat ik had ingestudeerd toen ik elf was. Mijn spiergeheugen wist van bijna ieder loopje nog met welke vingerzetting ik de tonen het beste kon spelen. Aan mijn leerlingen leg ik tegenwoordig uit dat ze er niks aan kunnen doen als ze foutjes maken, omdat hun brein dit bij voorbaat al heeft “besloten”. De focus ligt dan ook niet op “de fouten”, omdat hierdoor de angst toeneemt en de leerlingen juist daardoor meer fouten gaan maken. De kunst is om te oefenen, zodat verbindingen in het brein sterker worden en je helemaal automatisch beter viool gaat spelen.’

Met die 60 bits kunnen we maar focussen op één ding tegelijk. Je kunt niet een gesprek voeren met je collega en tegelijkertijd een rekensom oplossen. We kunnen alleen iets tegelijkertijd doen wanneer de 60 bits taak A verrichten en de 11.200.000 bits taak B. Dit maakt dat je kunt autorijden en whatsappen tegelijk. Iets wat je overigens beter niet kunt doen, omdat je reactiesnelheid er enorm door afneemt. Als je oplet, zie je ook dat vrijwel alles geheel vanzelf gebeurt. Je lichaam is zich de hele dag aan het aanpassen en verandert continu. Ademen gebeurt, bloed stroomt, cellen sterven en worden opgeruimd, haren groeien, eten wordt verteerd. ‘Jij’ bent daar helemaal niet bij nodig, het gaat allemaal vanzelf. Ook datgene waarvan je het gevoel hebt dat ‘jij’ dat doet, gaat vanzelf. Inclusief de beleving achteraf dat ‘jij’ voor die handeling hebt gekozen.

In therapie en coaching ligt de focus meestal op de 60 bits. De coachee komt met een verhaal en tijdens de sessie wordt gekeken hoe dat verhaal kan worden aangepast. Veel coaching is in onze ogen dan ook niet meer dan verhalenmakerij. Niets mis mee, want een uur over je verhaal praten terwijl iemand aandachtig luistert, kan al veel ontspanning en ontlading brengen. Maar oude pijn en trauma blijven opgeslagen zitten in ons lichaam. Bevrijding gaat daarom vaak voorbij aan woorden. In dit boek besteden we daarom ook aandacht aan onze fysiologie. Onze 60 bits kunnen absoluut behulpzaam zijn bij het verkrijgen van nieuwe inzichten, maar de werkelijke transformatie vindt plaats op onbewust niveau. Ditzelfde geldt voor de non-duale zienswijze. Met onze 60 bits kunnen we naar dat inzicht wijzen, de uiteindelijke integratie houdt in dat woorden niet meer nodig zijn. Het is dan simpelweg ‘gezien’.

Het gelaagde brein

De opbouw van ons brein is volgens de Amerikaanse arts en neurowetenschapper Paul MacLean tijdens de evolutie van de mens in hoofdlijnen als volgt verlopen:

1.Reptielenbrein (instinctieve brein, routinebrein)

2.Zoogdierenbrein (limbisch systeem, emotionele brein)

3.Neocortex (rationele brein, cognitieve brein)

Het meest recent ontwikkelde deel van ons brein is de neocortex, toch alweer zo’n 100.000 jaar geleden. Dit wordt ook wel het rationele of bewuste brein genoemd. We kunnen daarmee denken, plannen en complexiteit overzien. De neocortex wordt ook wel de ‘verhalenmaker’ genoemd. Hij verzint bij alles wat je denkt, voelt en ervaart voortdurend verklaringen en verhaaltjes.

De in de neocortex ontstane gedachten kunnen we onderverdelen in drie categorieën: Ten eerste zijn er de spontane gedachten die vanuit het niets opkomen. Ten tweede zijn er de doelgerichte gedachten. Je moet je boodschappen doen en er ontstaan gedachten over welke producten je moet kopen. Ten derde kunnen we denken over ons denken. Dit is heel nuttig als we coachen vanuit ACT, mindfulness en non-dualiteit. We kunnen uitzoomen en rustig onze gedachten analyseren en dan meestal tot de conclusie komen dat we ze niet al te serieus hoeven te nemen. Gedachten ontstaan geheel vanzelf, ze ploppen uit het niets op. Al denken veel mensen dat ze zelf hun gedachten creëren, waarna ze deze bloedserieus nemen. De neocortex zorgt enerzijds voor veel gepieker, anderzijds helpt hij ons om te plannen en complexiteit te overzien en remt hij onze impulsen enigszins. De neocortex is daarom heel handig, al is hij wel het minst krachtige deel van ons brein.