ONTDEKKINGSREIS NAAR
HET EEUWIG ONVERANDERLIJKE

COLOFON

Vertaald uit het Engels door Simone van der Zande
Redactie: Justus Kramer Schippers
Oorspronkelijke titel: Explorations into the Eternal
Omslagontwerp: Hester van Toorenburg, Studio Hes
Opmaak binnenwerk: Ivar Hamelink

© 1986 Ramesh S. Balsekar
© 2022 Uitgeverij Samsara, Amsterdam

ISBN 978 94 93301 39 9
NUR 728

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd zonder de uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van uitgeverij Samsara, Amsterdam.

www.samsarabooks.com

Voorwoord

Het was tegen het einde van het jaar 1983 dat een jonge Australische student mij belde voor een afspraak en mij vervolgens opzocht. Hij had ‘Ik ben’ (Altamira, Heemstede, 1999) gelezen en ook ‘Vingerwijzingen van Nisargadatta Maharaj’ en wilde met mij praten over Maharaj en zijn leer. Hij vertelde mij dat hij met een paar van zijn vrienden logeerde in een ashram zo’n veertig mijl van Bombay.

Hij bleef meer dan drie uur bij me die ochtend en zijn honger naar informatie omtrent Maharaj en zijn onderricht leek onverzadigbaar. Mijn vrouw bood hem wat te eten aan, hetgeen hij dankbaar aanvaardde, en hij bevestigde zodoende mijn vermoeden dat hij nog niets te eten had gehad sinds het ontbijt in de ashram vroeg in de ochtend. De reis met de overvolle bus en trein naar Bombay had meer dan drie uur in beslag genomen. Voordat hij wegging, vroeg hij of hij me gauw weer mocht opzoeken en een paar vrienden mocht meebrengen. Ik antwoordde dat ik hem en zijn vrienden met plezier zou ontvangen zo vaak ze maar wilden, omdat vanaf het eerste moment dat Maharaj me gemachtigd had over zijn leer te spreken (later, twee dagen voor zijn dood, gaf hij me opdracht hiertoe) dit de meest bevredigende bezigheid in mijn leven is geweest: schrijven en spreken over Maharaj en zijn onderricht, wat moeiteloos en spontaan lijkt te gebeuren.

Hierna kwam hij nog een paar keer tezamen met zijn vrienden voordat hij terug moest naar Melbourne en zijn studie. Zijn vrienden bleven mij echter bezoeken. Er waren een paar Canadezen en Australiërs bij, maar de meeste waren Amerikanen. De gesprekken met deze enthousiaste jonge mensen zijn de inspiratie geweest voor dit boek. Het is mijn diepste overtuiging dat niets toevallig is, dat ieder gebeuren een schakel vormt in het netwerk van gebeurtenissen waar het leven uit bestaat. Al wat gebeurt is zoals het moet zijn. Vanuit het oogpunt van het geheel komt de vraag van goed of fout, juist of onjuist, helemaal niet op, aangezien deze overwegingen zich enkel voordoen in het verdeelde, categoriserende denken van de denkbeeldige entiteit. Vandaar dat ik het gevoel heb dat de bezoeken van deze jonge mensen een dubbele functie vervulden. Ten eerste, de verheldering in mijn eigen bewustzijn die tot stand kwam door de vele vragen die ze naar voren brachten en ten tweede, het daaruit voortvloeiende naar boven komen van Maharaj’ onderricht in de vorm van spontane antwoorden op vragen en problemen. Uit deze gesprekken, die een breed scala aan onderwerpen en situaties besloegen, is dit boek voortgekomen. De twee die mij het vaakst bezochten waren Ed Nathanson (Ananta) en Kent Brocklehurst (Sanak). Het spreekt natuurlijk vanzelf dat iedere gedachte, verhandeling en interpretatie in elk onderdeel van dit boek gebaseerd is op het onderricht van Nisargadatta.

Op een bepaald punt tijdens deze gesprekken scheen het mij toe dat er een voortdurende herhaling plaatsvond van de grondbeginselen van Maharaj’ onderricht. Toen ik echter mijn aarzelende verontschuldigingen aanbood, verzekerden mijn jonge vrienden mij dat deze herhalingen zeer behulpzaam waren omdat die niet alleen dienden als geheugensteuntje, maar dat die bovendien het essentiële en het constante element in de grondbeginselen van Maharaj’ onderricht duidelijk naar voren brachten. Bovendien, zo verzekerden ze mij, gaven de herhalingen hun de gelegenheid om diepgaand de verbindingen te zien tussen denken en woorden, ideeën en kennis. Er zijn momenten waarop het hele onderwerp en zijn ongewoon diepe betekenis absurd eenvoudig en helder lijken, hoewel geenszins gemakkelijk onder woorden te brengen. Wat wij trachten te zien in termen van tijdsduur (door middel van de ene zin volgend op de andere) kan in werkelijkheid enkel in zijn essentie worden begrepen in het kader van eeuwigheid of tijdloosheid. Zodoende kan het gebeuren dat de essentie van de grondbeginselen, die ons eerder ontgaan was, plotseling helder wordt in het bewustzijn wanneer zij voor de zoveelste maal herhaald wordt. En dit kan alleen gebeuren wanneer men steeds totale aandacht geeft aan iedere herhaling en het niet beschouwt als slechts een formule. Het is goed voor te stellen dat dit de werkelijke reden is waarom praktisch iedere leermeester zichzelf voortdurend herhaalt. Ik heb dit persoonlijk meerdere keren ervaren terwijl ik luisterde naar Maharaj’ toespraken. De oorzaak van dit verschijnsel is wellicht het feit dat terwijl we proberen te begrijpen wat iemand ons vertelt, we in wezen proberen onszelf te begrijpen. En door dit niet intentioneel proberen onszelf te begrijpen, komen we plotseling in het bezit van de sleutel die op alle sloten past en die alle deuren van onderzoek opent.

Deze sleutel is eenvoudigweg het volgende. Vanuit het oogpunt van de denkbeeldige persoon komt er nooit een eind aan de problemen. Vanuit het oogpunt van de totaliteit van de manifestatie komen problemen helemaal niet voor. Waarom is dat zo? Omdat bewustzijn het enige is dat bestaat en alles slechts een verschijning daarin is, met inbegrip van de persoon. Zoals ik de woorden van de meester begrepen heb, is dit de rode draad die door het gehele onderricht van Nisargadatta loopt. Dit is de sleutel die op alle sloten past, die ik ontvangen heb van mijn goeroe. Met nederigheid en liefde bied ik je deze sleutel aan die de deur opent naar de vrede die vreugde is, de vreugde die vrijheid is.

Maar wacht even. Wie is er om wát aan te bieden, en aan wie? De sleutel is het begrijpen waar Maharaj op doelde met de regelmatig herhaalde uitspraak ‘Begrijpen is alles’, het waarachtige begrijpen dat de realisatie met zich meebrengt dat er absoluut geen entiteit kan bestaan die iets begrijpt of doet. Alle ‘doeners’ zijn denkbeeldige, gedroomde personages in dit droomspel (lila): de totaliteit van verschijnselen. Werkelijk begrijpen is onpersoonlijk: we kunnen het begrijpen enkel zijn.

Een van de belangrijkste dingen die ik ontdekt heb door het onderricht van Nisargadatta is dat alles wat gecreëerd wordt, of het nu muziek is of schrijf- of schilderkunst, dans, wetenschappelijke ontdekkingen of wat dan ook, onderdeel is van de totaliteit van het functioneren van de manifestatie en dat het ‘wie’ als schepper van zo’n creatie totaal niet relevant is. Hij is enkel relevant in de zin dat een geschikt psychosomatisch apparaat nodig was om een bepaald doel te dienen. Er is een interessante anekdote over dit onderwerp, dat Waarheid niet herkend kan worden door te kijken naar wie haar onder woorden brengt. Want zoals Maharaj vaak zei, waarheid wordt tot onwaarheid (een concept) zodra men haar verwoordt. Woorden kunnen er enkel naar verwijzen. Een taoïstische meester las eens een tekst voor aan zijn monniken waar zij niet bekend mee waren. Toen ze hem vroegen wie de schrijver ervan was, antwoordde hij: “Als ik je zeg dat deze tekst van de Boeddha afkomstig is zul je hem vereren en jezelf ervoor in het stof werpen; als ik zeg dat de tekst geschreven is door een patriarch zul je hem met veel respect bestuderen, hoewel niet met dezelfde verering die je hem zou geven als hij van de Boeddha zelf was; als ik tegen je zou zeggen dat hij geschreven is door een onbekende monnik weet je niet wat voor houding je moet aannemen; en als ik beweer dat de tekst geschreven is door onze kok zul je erom lachen en er de draak mee steken.”

Er is nog een anekdote die volgens mij exact de kern van de leer van Maharaj illustreert. Houdini, de gevierde goochelaar, had een nummer dat men beschouwde als zijn meesterwerk. Met kettingen vastgebonden, ingesnoerd in jutezakken of op andere wijze gevangengezet, kon hij zichzelf bevrijden in een kwestie van seconden. Op een keer in Italië echter slaagde hij er urenlang niet in om zich te bevrijden uit zijn gevangenschap. Toen hij zichzelf eindelijk bevrijd had, was hij moe, gefrustreerd en vreselijk kwaad. Hij beklaagde zich zeer verbitterd: “Het was niet eerlijk, ze hebben me in de maling genomen. Ondanks mijn urenlange inspanningen kon ik absoluut niets beginnen en uiteindelijk viel ik in wanhoop op het slot, en wat denk je... de deur ging open: hij was nooit op slot geweest.” Zoals Maharaj wel zei, zit er geen slot op de waarheid en daarom is er geen sleutel, geen inspanning nodig om haar te openen. In antwoord op een vraag zei hij ooit tegen een bezoeker dat hij hem de waarheid in een ogenblik kon laten zien. Hij nam een aansteker en wierp hem op de grond, waarna hij in uiterste concentratie zat met zijn ogen gesloten. Hij herhaalde de procedure en ten slotte zei hij: “Zo, daar is de Waarheid. Toen het geluid wegstierf, waar ging het heen?”

De fundamentele vraag die door de gesprekken met de leerlingen naar voren gebracht werd is: als er geen slot is, wat is dan het nut van een sleutel die op alle sloten past? Hoe werkt die sleutel? Als er feitelijk niets gebeurt en de manifestatie der verschijnselen slechts een begoocheling is of een geluid dat opklinkt en weer wegsterft in zijn oorsprong, hoe moeten we dan ons dagelijks leven leiden? Het leven, zei Maharaj vaak, is als een droom, een toneelspel waarin de diverse acteurs hun rollen spelen terwijl ze nooit helemaal vergeten wie ze werkelijk zijn. De acteur die de rol van koning speelt, vergeet zelfs geen moment dat hij in werkelijkheid een pauper is, maar toch leeft hij de rol van koning en terwijl hij acteert, denkt hij niet aan de ontberingen van het leven van een pauper. Dus er wordt van ons verlangd dat wij ons leven, onze rol, op natuurlijke wijze leven en alles aanvaarden wat het met zich meebrengt, in overeenstemming met het ontwerp van het totale functioneren van de manifestatie. Het enige doen dat er van ons verwacht wordt, en het enige dat we in wezen kunnen doen, is dat we leven in overeenstemming met de intrinsieke aard van het psychosomatisch apparaat en dat we het diepe inzicht in onze ware aard de noodzakelijke veranderingen teweeg laten brengen, zonder denken of wilsinspanning van onze kant. Iedere poging om onze intrinsieke aard te beheersen leidt tot onderdrukking en de schadelijke gevolgen daarvan. De enige vereiste is dat we alles wat er gebeurt in ons leven gadeslaan, inclusief de gedachten en handelingen van het ‘ik’, terwijl we ons zonder pogingen tot ingrijpen ononderbroken gewaar zijn van onze werkelijke identiteit. Zulk gewaarzijn is waarachtig begrijpen. Dan bestaat er geen behoefte om ‘wat is’ te veranderen in wat het ‘ik’ vindt dat er ‘zou moeten zijn’, aangezien dit begrijpen de realisatie met zich meebrengt dat alle ‘ikken’ in het leven tezamen het tijdloze absolute ‘Ik’ zijn dat zichzelf objectief uitdrukt in de vorm van het geheel der verschijnselen.

Het is nu halfvijf in de ochtend, de tijd die traditioneel bekendstaat als de ‘Amrita-Ghatika’, de onsterfelijke tijd, het eeuwige moment, het Hier en Nu, de oneindige vergankelijkheid. Laten we deze Amrita-Ghatika zijn.

Ik wil graag een paar woorden zeggen over de informatie in dit boek die een veelheid van gezichtspunten omvat die relevant zijn voor het wezenlijke onderwerp. Deze informatie is verzameld over een periode van jaren uit een aantal boeken die door mijn handen gingen (de vele toevalligheden die zich hierbij voordeden vormen een verhaal op zich). De aantekeningen die ik destijds maakte, waren puur voor mijn eigen ontwikkeling. Ik had absoluut niet de bedoeling ze ergens anders voor te gebruiken; ik heb nooit het voornemen gehad een boek te schrijven. De reden waarom ik dit vertel is dat ik nu niet specifiek eer kan doen aan de betreffende auteurs en mijn boek dus ook geen bibliografie bevat. Ik ben deze auteurs en hun boeken echter zeer erkentelijk. Als een van mijn boeken anderen in de toekomst op soortgelijke wijze van dienst kan zijn, zou mij dit veel plezier doen. Enkele van de gezichtspunten die ik verwoord heb (op basis van mijn persoonlijke ervaringen en diepste overtuigingen) zullen wellicht niet alleen onaanvaardbaar zijn voor sommige mensen, maar ongetwijfeld ook een aantal traditionele wenkbrauwen doen fronsen. Ik hoop echter dat de opmerkzame lezer, de zoeker met een open en ontvankelijke geest, zich af en toe zodanig in zijn hart geraakt voelt dat hij overspoeld wordt door de pure vreugde van de eeuwigheid.

Bombay

Januari 1986

Ramesh S. Balsekar

Inleiding

Een kleine gedrongen gestalte, een donkere huid en grote stralende ogen en vooral een verbijsterende uitstraling van fysieke en mentale ontspanning: dit was mijn eerste onuitwisbare indruk van Nisargadatta Maharaj. Tijdens een van mijn eerste bezoeken was ik wat vroeger gekomen dan anders en was alleen met Maharaj. Ik wou achter in de kamer plaatsnemen, waar je je enigszins kon verschuilen in anonimiteit, toen hij me wenkte om dichterbij te komen zitten. Toen ik ging zitten, glimlachte hij en wilde weten of ik iets te vragen had.

Terwijl ik naar hem keek en hij welwillend naar mij lachte (enkel de meester en ik leken te bestaan), losten al mijn vragen letterlijk op in het niets en hoorde ik mijzelf tot mijn grote verbazing direct antwoorden dat al mijn vragen verdwenen waren, dat het leek alsof er nooit vragen geweest waren en dat ik het gevoel had absoluut niets nodig te hebben. Meteen daarna kwam de gedachte op: nu zal ik zijn woede in volle hevigheid moeten verduren, hij gaat tegen me schreeuwen of ik soms plotseling een jnani geworden ben daar ik niks te vragen heb. Maar mijn reactie was volkomen onvoorbereid en spontaan geweest en er was niets meer aan te doen, in ieder geval kon ik mijn woorden niet meer terugnemen noch koesterde ik enig verlangen daartoe. Maharaj boog zich voorover, keek mij recht in de ogen gedurende een ogenblik dat een eeuwigheid leek en leunde toen achterover met een soort grom en een bijna onmerkbaar hoofdknikje. Op de een of andere manier scheen alles wat Maharaj daarna zei een diepere betekenis te hebben, scheen eenvoudig en onomwonden doel te treffen, en nochtans was er geen spreker, geen luisteraar en geen doel.

Er was een periode geweest dat het me toescheen dat Maharaj in raadsels sprak of zelfs vragen leek te omzeilen met wedervragen zoals ‘Waarom vraag je je niet af wie deze vraag stelt?’ of ‘Wie is het die dit wil weten?’ Maar plotseling verdwenen deze twijfels en werden vervangen door een gevoel van herkenning. Maharaj zei: “Mentaal begrijpen heeft geen waarde omdat het een tijdelijk verschijnsel is dat uit drie elementen bestaat: de spreker, de luisteraar en dat wat gezegd wordt. Het is intellectuele interpretatie die varieert van persoon tot persoon, maar intuïtief begrijpen is het onmiddellijk zien van de waarheid zonder enige interpretatie.” En men vroeg zich af (zonder zich te realiseren dat ook het zich afvragen een tijdelijk verschijnsel is) of Maharaj slechts speelde met woorden! Met een enorme hoeveelheid compassie drong Maharaj er bij zijn luisteraars op aan de diepere betekenis achter zijn woorden te absorberen. Het woord zelf is slechts het product van conceptualisatie en heeft daarom maar een beperkt nut. Het kan enkel verwijzen en suggereren. Het woord kan de mango omschrijven, maar kan ons hem niet laten proeven. Dat is de reden waarom Maharaj vaak zei dat de luisteraar de betekenis moet absorberen en, nog belangrijker, de intentie achter de woorden, en daarna de woorden overboord gooien. En met betrekking tot de tijd: de betekenis moet spontaan en onmiddellijk geabsorbeerd worden, hetgeen zich afspeelt in tijdloosheid, terwijl intellectuele discussies onvermijdelijk plaatsvinden op het niveau van de concepten en de tijd. De manana (bespiegeling) die Maharaj aanraadde, dient niet te zijn over woorden op zich of de interpretatie ervan, maar over de betekenis die al geabsorbeerd is, en wanneer alle twijfels verdwenen zijn is er nididhyasana (geconcentreerde absorptie en gevestigd zijn in de oorsprong).

Maharaj hechtte veel waarde aan spontaniteit; alles wat spontaan gebeurt is goed omdat het niet gekleurd is door tijdsduur, hetgeen de basis is van concepten en dus van de afgescheidenheid en het ego. Spontaan begrijpen leidt tot spontaan handelen en daardoor tot leven in vrijheid ofwel leven als bewustzijn, zonder gedachten, zonder conceptualiseren en dus zonder scheiding tussen het ‘ik’ en de ‘ander’. Maharaj zei vaak dat de snelste en misschien wel enige manier waarop verlichting plaats kan vinden is door te luisteren naar de Satgoeroe in openheid en zonder oordelen. Vooroordelen en stokpaardjes zijn onoverkomelijke obstakels op de weg van de pijl (de woorden van de goeroe) naar het doel dat het hart van de leerling is. Volgens Maharaj zou een volledige en oprechte aanvaarding van de waarheid kunnen leiden tot een ogenblikkelijk ontwaken, maar de meeste leerlingen waren zo zwaar geconditioneerd door theoretische kennis en ideeën dat ze er gewoon niet klaar voor waren. In zijn eigen geval, zoals Maharaj ons vertelde, schoten de woorden van de Satgoeroe onmiddellijk in de roos omdat hij ‘geen bagage’ (in de vorm van vaste ideeën en theorieën) bij zich droeg. Zijn Satgoeroe zei tegen hem: “Als je jezelf losmaakt van de identificatie met je lichaam en stevig gevestigd blijft in het bewustzijn, dat zich manifesteert als gewaarzijn en het gevoel van aanwezig zijn (Ik Ben), zul je ogenblikkelijke vrede en bevrijding van gebondenheid vinden.” En dit is de ‘kennis’ die hij nu doorgaf aan zijn luisteraars. Diep begrijpen en volle overtuiging waren de enige vereisten. Iedere verdere activiteit was niet alleen onnodig, maar kon zelfs een hindernis blijken te zijn.

Velen van Maharaj’ bezoekers vonden het bijna onmogelijk om zijn stellige gezichtspunt te accepteren dat geen persoonlijke inspanningen vereist waren voor verlichting. Ze probeerden hem er op allerlei manieren toe te bewegen hun advies te geven over wat ze moesten doen. Zo lieten zij echter zien dat ze het uitgangspunt van de leer van Maharaj niet werkelijk begrepen hadden, namelijk dat het verlangen om persoonlijke en individuele verlichting te bereiken absoluut onverenigbaar is met de essentie van verlichting: de vernietiging van het ego, van het ik-denkbeeld. Het is om die reden dat Maharaj aan de mensen vroeg het verlangen tot begrijpen op het intellectuele niveau te schuwen, omdat zulk begrijpen duidelijk verwijst naar een individueel ‘ik’ dat begrijpt. Hij vroeg mensen steeds opnieuw om in te zien dat waarneming en de vorming van denkbeelden bij elkaar horende elementen zijn in het proces van conceptualiseren, die leiden tot handelen binnen het mechanisme van tijdsduur waardoor we gebondenheid creëren voor onszelf. Iedere volgende uitdrukkelijke handeling kan deze gebondenheid alleen maar versterken. Wat er werkelijk nodig is, zou Maharaj zeggen, is het tegenovergestelde: ontspannen in het zijn, weten dat we niets zijn, zijn in de leegte van het ongedefinieerde bewustzijn. Ophouden met conceptualiseren zodat al wat gebeurt niet ons doen is, maar het pure functioneren dat wij waarnemen zonder in te grijpen. Met andere woorden, al het denken, al het conceptualiseren en al het handelen spelen zich af in tijdsduur. De realisatie van dit feit is de enige handeling die nodig is om de illusie van een objectief ‘ik’ in de tijd om te zetten in het subjectieve ‘Ik’ van de tijdloosheid. Al het handelen is in werkelijkheid het functioneren van de totaliteit, hetgeen door het gespleten denken van het conceptuele individu opgevat wordt als het handelen van een persoon.

Iedere persoonlijke inspanning, zoals Maharaj duidelijk zag, is het gevolg van identificatie met precies datzelfde denkbeeldige, afgescheiden individu waarvan men zich probeert te bevrijden. Vandaar dat alle inspanningen de gebondenheid alleen maar kunnen versterken. Bovendien kunnen persoonlijke inspanningen enkel plaatsvinden in tijdsduur en de begrenzing van de tijd is opnieuw precies datgene waar bevrijding van gezocht wordt. Daarom, zegt Maharaj, is het enige dat nodig is de heldere realisatie van wat wij zijn, van onze ware natuur die vertroebeld en verduisterd is door een geconditioneerde reflex die maakt dat wij het subject dat wij zijn identificeren met het object (het individu) dat wij denken te zijn. Zo’n realisatie kan per definitie geen inspanning vergen. Het kan enkel plotseling en spontaan gebeuren door onmiddellijk inzien.

Wat er bedoeld wordt met ‘persoonlijke inspanning’ vraagt om enige uitleg. Maharaj zou bijvoorbeeld aan de ene persoon voorstellen te mediteren, terwijl hij tegen een ander zei dat meditatie een obstakel was. Als hij meditatie voorstelde, was het gewoonlijk aan hen die klaagden dat ze voortdurend overspoeld werden door een overmaat van gedachten, net zoals hij wellicht een laxeermiddel zou aanraden aan iemand die last had van constipatie. Maar degenen die trots op zichzelf waren omdat ze regelmatig lange tijden mediteerden met het doel verlichting te bereiken, werden door Maharaj gewaarschuwd dat hun meditatie een belemmering was voor verlichting. Het verschil lag duidelijk in de intentie achter de meditatie. In het laatste geval was er een individuele ‘meditator’ met het specifieke doel verlichting voor ‘zichzelf’ te bereiken. Tegen deze mensen zou hij zeggen: “Oké, je mediteert en raakt in samadhi voor 10 uur of 10 jaar of zelfs 100 jaar en wat dan nog? Je bevindt je nog steeds binnen de begrenzingen van ruimte-tijd.” Hij placht het voorbeeld aan te halen van een hatha yogi die aan zijn bediende om een maaltijd vroeg en vervolgens in samadhi raakte. Na 10 jaar keerde hij terug naar zijn normale bewustzijn en vroeg prompt aan zijn bediende: “Waar is mijn maaltijd?” Daarom waarschuwde hij mensen dat dit soort meditatie niet alleen zinloos is, maar zelfs een uitgesproken hindernis kan zijn, daar het soms bepaalde krachten met zich meebrengt die het ego van de meditator opvijzelen en hem doen afdwalen van zijn oorspronkelijke doel. Een doel dat misschien wel op een misvatting berustte, maar dat niettemin prijzenswaardig was. Wanneer iemand hem echter vertelde dat hij mediteerde wanneer hij er zin in had, niet gericht op iets speciaals en zonder specifiek doel, maar als een manier om zich te ontspannen en de gedachten tot rust te brengen, dan raadde Maharaj hem dat zeker niet af.

Er was een interessant geval van een bezoeker die Maharaj verzekerde dat hij met volle aandacht geluisterd had en helemaal begrepen had wat er gezegd was; dat luisteren naar Maharaj een fantastische ervaring was, maar dat hij geen idee had wat hij moest ‘doen’ in zijn dagelijkse leven. De bezoeker hield vol dat er iets moest zijn dat hij moest doen om in de praktijk te brengen wat hij van Maharaj geleerd had, en hoe hij moest handelen en beslissingen nemen wanneer werk en andere praktische zaken zijn aandacht vroegen. Maharaj glimlachte enkel en vroeg: “Wie stelt deze vraag? Onderzoek het.” Wanneer de bezoeker het gevoel had dat Maharaj de kwestie omzeilde, probeerde hij het nogmaals op een andere manier en dan zei Maharaj: “Doe gewoon waar je zin in hebt.” De bezoeker lachte dan misschien, maar diep vanbinnen had hij ongetwijfeld het gevoel dat het niet fair was dat Maharaj zo’n nonchalant antwoord gaf! Het is verbazingwekkend dat zoveel mensen heimelijk sympathiseerden met de vraagsteller zonder zich te realiseren dat dit, gezien de context, het enige antwoord was dat Maharaj had kunnen geven. Maharaj benadrukte herhaaldelijk dat hij niet sprak als persoon tegen een ander persoon en dat als iemand naar hem luisterde als persoon zij langs elkaar heen praatten. De bezoeker wilde weten wat hij moest doen als persoon in zijn dagelijks leven, terwijl de grondslag van het onderricht van Maharaj was dat, aangezien de persoon een denkbeeldige entiteit is, hij onmogelijk kan leven naar eigen goeddunken (zoals hij meent te doen) maar dat hij feitelijk ‘geleefd wordt’. De pogingen van zo’n ‘geleefde’ marionet om een eigen leven te leiden zijn identiek aan die van een droomgestalte, aangezien beiden reageren op impulsen die veroorzaakt worden door psychische conditioneringen waar zij geen vat op hebben! Het ogenschijnlijk bewuste functioneren van beiden is slechts een beweging in het bewustzijn. Daarom zei Maharaj: “Doe waar je zin in hebt”, hetgeen betekent dat wat er ook gebeurt onafhankelijk is van de wil die de persoon denkt te bezitten. Het enige resultaat van de acceptatie van het concept van ‘daderschap’ is de creatie van het concept van schuld en gebondenheid.

Wat Maharaj ons vertelt is eenvoudig genoeg: de enige manier waarop verlichting kan plaatsvinden is door het overstijgen van conceptualisatie; de enige manier om conceptualisatie te overstijgen is door doelgerichte voornemens te vermijden omdat er zonder voornemens geen ik-concept is; ‘wil’ (voornemens) en ‘ego’ zijn synoniem met elkaar. Zonder voornemens kan er geen conceptualisatie zijn doch enkel handelen dat rechtstreeks ontspringt aan het bewustzijn.

Zoals Maharaj vaak zei: “Begrijpen is alles en verlichting is de realisatie dat verlichting niet iets is dat men kan verwerven” om de eenvoudige reden dat verlichting geen object is; wij zijn verlichting.

De vraag van het al dan niet verwerven van iets komt op als dat íets verschillend is van wat we zijn en wat we zijn is het tijdloze subject ‘Ik’. Daarom is verlichting de realisatie dat wat de zoeker zoekt zichzelf is, en dat er dus in werkelijkheid geen zoeker is noch gezochte noch zoektocht. Het is enkel binnen het tijdgebonden conceptualiseren dat zoeker, gezochte en zoektocht bestaan en wanneer het vormen van concepten ophoudt, houdt ook het zoeken op en al wat overblijft is het tijdloze subject dat zich niet gewaar is van zichzelf. Wanneer de specialist aan de patiënt vertelt dat deze niet lijdt aan de ongeneeslijke ziekte waar hij aan denkt te lijden, dat hij alle nodige onderzoeken gedaan heeft en er als deskundige van overtuigd is dat de patiënt volmaakt gezond is, heeft hij de keuze om de diagnose te accepteren en er blij mee te zijn of hij kan deze van de hand wijzen en andere specialisten bezoeken. Als de patiënt vertrouwen heeft in de deskundigheid van de arts en zijn oordeel gelooft, zou hij dan nog iets hoeven ‘doen’?

Op dezelfde manier verzekerde Maharaj zijn bezoekers dat al wat ze hoefden te doen is hem te vertrouwen, en te accepteren dat een diep begrijpen van ‘wat is’ de enige vereiste is. In zijn Gita (de Samhita) zegt Ashtavakra tegen zijn leerling, koning Janaka: “Je behoort niet tot de kaste der Brahmanen noch tot enige andere kaste. Je hebt niets te maken met de vier levensfasen die voorgeschreven zijn door de geschriften (leerling, gezinshoofd, sanyassin en renunciatie). Je kunt niet door de zintuigen worden waargenomen. Je bent het onthechte, vormeloze Zijn, de getuige van alles en iedereen. Wees gelukkig.”

Als er in Ashtavakra’s tijd nog andere gangbare religies waren geweest zou hij er ongetwijfeld met dezelfde autoriteit aan toegevoegd hebben: “Je bent noch hindoe, noch moslim, noch christen” of wat dan ook.

Ashtavakra zegt: “Wees gelukkig.” Maharaj zegt: “Begrijpen is alles.” Ashtavakra zegt niet: “Doe wat ik je zeg en je zult over 10 of 20 jaar gelukkig zijn, of in een volgend leven of in het hiernamaals.” Hij zegt: “Begrijp dat je datgene bent dat niet waarneembaar is voor de zintuigen, dat niet geïdentificeerde vormeloze Zijn, het getuige zijn van alles en iedereen. Wees gelukkig nú, dit ogenblik, want alles wat lijden veroorzaakt, raakt je niet en kan je niet raken.”

Het verlangen naar persoonlijke bevrijding gaat samen met het idee van de noodzaak van persoonlijke inspanning en blokkeert onmiddellijk de eenvoudige realisatie en acceptatie dat we altijd al vrij waren. Wanneer we diep doordrongen zijn van deze eenvoudige realisatie wordt alles weldadig helder, met inbegrip van het onontkoombare feit dat er niet zoiets is als een persoon van wie men kan verwachten dat hij zich inspant, aangezien deze enkel een verschijnsel is in het bewustzijn dat door middel van zijn gewaarzijn in staat is tot het waarnemen en (her)kennen van andere verschijnselen in het bewustzijn.

1
De genade van de goeroe

Er is een vers in de Bhagavad Gita waarin de Heer zegt:

“Is het niet verbijsterend dat slechts een enkeling enige interesse hierin toont (in deze grootse leer van eenheid)? En is het niet nog meer verbijsterend dat onder de weinigen die de leer bestudeerd en diep begrepen hebben, er vrijwel niemand is die over het onderwerp spreekt en haast niemand om het te horen, laat staan iemand die het niet alleen beseft, maar ook werkelijk ervaart in de praktijk? Is dit niet het grootste wonder van de wereld?”

Nisargadatta Maharaj was een van die zeldzame wijzen die, nadat verlichting had plaatsgevonden, gemakkelijk toegankelijk was voor degenen die de noodzaak van een gids voelden om heel diep in te kunnen gaan op de betekenis en het doel van het bestaan in deze gemanifesteerde wereld. Wat voor mensen waren het die de moeite namen om Maharaj’ bescheiden onderkomen te vinden om daarna zo vaak mogelijk de lezingen bij te wonen?

De gemiddelde bezoeker was een ‘zoeker’ die zich veel inspanningen getroost had voordat hij uiteindelijk aan Maharaj’ voeten belandde.

“Maharaj zegt vaak dat zeer weinigen van hen die bij hem komen beginnelingen zijn met betrekking tot spirituele kennis. Over het algemeen zijn het degenen die overal al geweest zijn op zoek naar wijsheid, veel gelezen hebben, veel goeroes ontmoet hebben en enig idee hebben waar het om draait, maar zelden een duidelijk beeld van waar ze naar op zoek zijn. Velen van hen aarzelen niet om te erkennen dat al hun inspanningen vruchteloos waren en dat ze zich gefrustreerd en teleurgesteld voelen. Er zijn er zelfs die zich afvragen of ze niet slechts een hersenschim najoegen. Niettemin schijnen zij ondanks al hun frustraties en mismoedigheid toch te weten dat het leven een ultieme betekenis heeft. Maharaj voelt zich diep begaan met zulke mensen en stelt persoonlijk belang in hen. Maar degenen die bij hem komen uit oppervlakkige nieuwsgierigheid of met de bedoeling om tijdens feestjes over hem te kunnen praten en interessant te doen worden door hem totaal genegeerd.”

Veel van de nieuwe bezoekers waren behoorlijk van hun stuk gebracht door de buitengewone combinatie van omstandigheden en gebeurtenissen waardoor ze niet alleen in Maharaj’ verblijfplaats belandden, maar die hen om te beginnen al naar Bombay leidden. Het leek er beslist op dat de ontmoetingen tussen de goeroe en de leerlingen geen toevallige gebeurtenissen waren. Dit verschijnsel wordt gemakkelijker te begrijpen als we de relatie tussen de goeroe en de leerling beschouwen als niet tussen het ene individu en het andere (zoals we gewoonlijk geneigd zijn te doen), maar als onderdeel van de totaliteit van het functioneren van de manifestatie. Zoals Maharaj placht te benadrukken, bestaat het individu als onafhankelijke entiteit in werkelijkheid niet.

Wanneer hij tegen een leerling sprak, sprak bewustzijn tegen bewustzijn (en niet de ene persoon tegen de andere) en tenzij dit feit duidelijk begrepen werd en voortdurend in gedachten gehouden, kon er niets van waarde uit de gesprekken voortkomen.

Het werd niet ontkend dat de goeroe in het begin door de leerling beschouwd wordt als belichaming van de Waarheid in de vorm van een mens die de werkelijkheid kent en ervaart; die in staat is de twijfels en moeilijkheden van zijn leerlingen weg te nemen. En het is onvermijdelijk dat de leerling tijdens het proces een persoonlijk gevoel van liefde en respect voor de goeroe ontwikkelt. Het punt dat Maharaj echter voortdurend benadrukte was dat de leerling zijn liefde en eerbied voor de persoon van de goeroe geen belemmering moest laten zijn voor het heldere inzicht dat de goeroe geen individu is en dat de goeroe zelf, aangezien hij geïdentificeerd is met de Werkelijkheid, anderen inclusief de leerlingen ook ziet als puur bewustzijn. Daarom zal, tenzij de leerling klaar en voorbereid is om de onwaarheid van zijn eigen individualiteit in te zien, de relatie die er is op het relatieve vlak tussen de goeroe en de leerling geen vrucht dragen in absolute zin. Dit vruchtdragen houdt in dat de kennis die misschien intellectueel gezien niet nieuw was voor de leerling, maar nog vaag in zijn toepassing, plotseling duidelijk in focus komt, en in die focus lost de individualiteit van de leerling op.

Het is goed dat we ons meteen midden in de goeroe-leerlingrelatie hebben gestort, maar globaal gezien zijn er vier aspecten aan de zaak:

a) Waarom zoekt iemand überhaupt een goeroe?

b) Vindt iedere zoeker zijn goeroe?

c) Wat doet de goeroe werkelijk?

d) Is de goeroe werkelijk noodzakelijk? Deze aspecten staan eigenlijk allemaal in verband met elkaar.

a) Waarom zoekt iemand überhaupt een goeroe?

Dit gaat in feite over de vraag wat we verwachten van het leven. In wezen wil de gemiddelde mens slechts één ding: geluk. Het woord ‘geluk’ betekent misschien iets anders voor verschillende mensen op verschillende tijden, maar het feit blijft dat de gewone mens één fundamenteel doel heeft en dat is geluk vinden. Dag in dag uit gaat hij door het leven met de vaste overtuiging dat het te vinden is in en met behulp van de materiële objecten van de wereld. Wat wordt er bedoeld met het woord ‘geluk’? Waar gaat het iemand nu werkelijk om in deze verwoede zoektocht? Het antwoord moet onvermijdelijk zijn dat de mens bevrediging wil, de vervulling van een verlangen of van iets wat hij op dat moment beschouwt als zijn behoefte, of dat nu voedsel is of onderdak, seks, geld of macht, status, of wat dan ook. Er komt echter een punt waarop iemand doodmoe is (fysiek en mentaal) van deze voortdurende zoektocht, omdat hij merkt dat er nooit een einde aan komt! Ofwel zijn de fundamentele doelen niet te realiseren, ofwel is er zodra het ene doel bereikt is reeds verlangen naar een ander. Hij komt tot de onontkoombare en wellicht alarmerende conclusie dat geen enkele vorm van genot duurzaam geluk kan verschaffen; dat elk soort genot de wortels van pijn en kwelling in zich draagt. In dit stadium neemt iemands zoektocht een wending naar een soort geluk dat waarachtig en duurzaam is. Hij weet dat het bestaat, want op bepaalde heldere momenten heeft hij glimpen opgevangen van dat soort geluk dat niet afhankelijk was van enig materieel object van zintuiglijk genot en dat zonder aanwijsbare reden pure vreugde was. Het is in de zoektocht naar deze diepe, duurzame, pure vreugde dat een mens de hulp zoekt van iemand die al ondergedompeld is in dit soort vreugde en geluk dat niet in relatie staat tot genot en pijn. Zo ‘iemand’ is de zelfgerealiseerde goeroe. En zo ‘iemand’ was mijn goeroe Nisargadatta Maharaj.

b) Vindt iedere zoeker zijn goeroe?

Het antwoord is ja, afhankelijk van de oprechtheid van de zoeker, de intensiteit van zijn behoefte en zijn vermogen om leiding te ontvangen van de goeroe. Wanneer hem gevraagd werd of iemand meer dan één goeroe kan hebben, verwees Maharaj naar het feit dat enkel de Satgoeroe bestaat, en dat is het bewustzijn dat elk levend wezen doordringt, het weten dat ‘Ik Ben’, het gevoel levend te zijn en aanwezig. Behoudens deze Satgoeroe is het mogelijk, zou hij zeggen, en soms zelfs noodzakelijk, om meer dan één goeroe te hebben, afhankelijk van iemands omstandigheden, spirituele ontwikkeling en intrinsieke neigingen. Maar het essentiële punt dat onthouden dient te worden is dat vanuit het oogpunt van de goeroe er eigenlijk geen leerlingen zijn, omdat hij niemand beschouwt als buiten hemzelf bestaand; het is enkel vanuit het oogpunt van de zoeker dat er een goeroe is. De genade van de goeroe is als een oceaan; het is helemaal aan de leerling hoeveel van de oceaan hij wil en kan dragen! En zelfs dit is slechts een concept. Er is werkelijk geen dualiteit van goeroe en leerling en deze realisatie brengt de zoektocht tot een einde.

Het probleem lijkt echter te blijven bestaan vanuit het oogpunt van de zoeker, aangezien een aantal vragen onbeantwoord blijft. Bijvoorbeeld, hoe kan een zoeker zijn goeroe herkennen van de talloze spirituele leraren die hij wellicht ontmoet? Of stel dat een zoeker concludeert dat iemand een waarachtige goeroe is, te oordelen naar de gemoedsrust die hij in zijn aanwezigheid ervaart en het respect dat hij voor hem voelt, wat als deze als leermeester ongeschikt blijkt te zijn voor die bepaalde zoeker? Vermoedelijk zou het lot van de zoeker in zo’n situatie bepaald worden door de mate van zijn eigen rijpheid. Verder is het nog mogelijk dat de zoeker geen verbetering in zichzelf ziet ondanks dat hij de goeroes aanwijzingen opvolgt, terwijl er toch een aanzienlijke verbetering heeft plaatsgevonden, al is het dan niet evident voor de zoeker zelf. En bovendien, wie bepaalt of de goeroe al dan niet geschikt en waarachtig is? Uiteindelijk blijft de vraag over: Wie moeten we accepteren als goeroe? In de traditionele zin van het woord is een goeroe iemand die geautoriseerd is om leerlingen te initiëren en ze een dagelijkse discipline voor te schrijven, en in die zin lijkt een geldige inauguratie noodzakelijk om hem autoriteit als goeroe te verlenen, ongeacht of hij nu werkelijk zelfgerealiseerd is of niet.

Er is een interessante uitspraak gedaan door Ramana Maharshi toen men verwees naar het feit dat hijzelf geen goeroe als zodanig had. Ramana zei: “Het hangt ervan af wat je bedoelt met de term goeroe; hij hoeft niet noodzakelijkerwijs een menselijke vorm te hebben, en ik zou zelfs ooit zo’n goeroe gehad kunnen hebben. En bovendien, heb ik geen hymnen gezongen tot de Arunachala-heuvel?”

De kern van de hele kwestie is dat vragen nooit op zullen houden als de dingen beschouwd worden vanuit het oogpunt van een individu, terwijl vragen niet eens op zullen komen bij beschouwing vanuit het oogpunt van het functioneren van de manifestatie als geheel. Het individu is uiteindelijk slechts een klein deel van de totale manifestatie, en alles wat bekeken wordt vanuit zijn oogpunt zal onvermijdelijk binnen een zeer beperkt kader vallen. Het vraagstuk van verlichting wordt over het algemeen beschouwd vanuit het oogpunt van het individu, maar het feit blijft echter dat het individu als autonome of onafhankelijke entiteit gewoon niet bestaat. Het individu is enkel een verschijnsel in het bewustzijn, net als elk ander object of gebeuren. Hoe kan er verlichting zijn voor een verschijnsel? De kwestie van ‘verlichting’ (of wat daarvoor doorgaat) komt in het juiste perspectief te staan als ze gezien wordt als een gebeurtenis binnen het functioneren van de totaliteit om het evenwicht te handhaven in de manifestatie. Telkens wanneer zo’n gebeurtenis van verlichting plaatsvindt, zijn het enkel de andere individuen die het beschouwen als een bepaalde naam en vorm die verlicht is geworden. Het betreffende individu is in feite verdwenen als individuele entiteit voordat verlichting plaatsvindt; sterker nog, verlichting kan niet plaatsvinden zolang er enige identificatie is met een bepaalde naam en vorm als een op zichzelf staande entiteit.

Wat zou dan de houding moeten zijn van de zoeker op zoek naar een goeroe? Het antwoord lijkt verbazingwekkend simpel: het enige wat hij hoeft te doen is standvastig in gedachten te houden dat de mens geen afzonderlijk bestaan heeft buiten zijn bestaan als deel van de totale manifestatie; dat hijzelf als individu geen enkele keus heeft over de omstandigheden waarin hij zich bevindt en dat het daarom niet juist of gepast lijkt dat hij ergens naar zou streven of zich zou inspannen, afgezien van het in gedachten houden van dit essentiële gegeven. Met andere woorden, het enige wat hij in werkelijkheid kán doen, is zichzelf vrijhouden van allerlei concepten die slechts een belemmering kunnen zijn voor de werking van de totale manifestatie. Op zijn eigen tijd zal het functioneren van deze totaliteit alles doen wat nodig is, en als dat omvat wat bekendstaat als bevrijding zullen de noodzakelijke gebeurtenissen, met inbegrip van de ontmoeting met de goeroe, van nature en onvermijdelijk plaatsvinden. Zo’n houding zal de noodzakelijke grond voorbereiden zodat de woorden van de goeroe wortel kunnen schieten en ontbloeien in verlichting.

c) Wat doet de goeroe werkelijk?

Het onverbloemde antwoord op deze vraag zou zijn dat aangezien de goeroe geen individu is maar puur bewustzijn, hij eigenlijk niets doet behalve toekijken of getuige zijn van het feit dat advies gegeven wordt aan een individu en dat dit advies ontvangen wordt in overeenstemming met diens ontvankelijk vermogen. Zoals Nisargadatta Maharaj vaak zei: “Het enige wat ik doe is een spiegel omhooghouden waarin je je werkelijke zelf kunt zien.” In hoeverre het zaad van het advies van de goeroe daarna wortel schiet en zich ontwikkelt tot verlichting is afhankelijk van het plan van de Voorzienigheid of Prakriti (de Natuur).

Het is noodzakelijk om diep in te gaan op de vraag wat de goeroe feitelijk zou moeten doen, want vaak gaat de zoeker naar de goeroe in de hoop en misschien zelfs in de overtuiging dat als hij eenmaal door de goeroe geaccepteerd is, het de verantwoordelijkheid van de goeroe is om hem bevrijding of verlichting te verschaffen. Dit is een volkomen onjuiste veronderstelling, deze verwachting dat de goeroe hem zou voorzien van een object genaamd bevrijding (verkeerd geïnterpreteerd als puur genot of geluk) die hij voor eeuwig zou kunnen genieten. Zo’n verwachting heeft bijna onvermijdelijk enorme frustratie tot gevolg, leidend tot een zoektocht naar een effectievere, ‘machtigere’ goeroe! In feite is verlichting verre van iets dat genoten wordt door een individu, maar is het een gebeurtenis, een beweging in het bewustzijn die een brug slaat tussen het relatieve gemanifesteerde en het absolute ongemanifesteerde, hetgeen de totale ontbinding inluidt van precies die entiteit die ze wilde ‘genieten’.

Hier zien we nogmaals het misverstand in de poging om de rol van de goeroe te beschouwen vanuit het oogpunt van de individuele zoeker. In de traditionele betekenis wordt het woord goeroe gebruikt als ‘verdrijver van de duisternis der onwetendheid’ (Sanskriet: guru, gu = de duisternis der onwetendheid, en ru = de verdrijver). De onmiddellijke vraag die voortkomt uit deze definitie zou zijn: Kan de goeroe feitelijk de onwetendheid van de leerling verdrijven? Het enige dat de goeroe kan doen is de leerling erop wijzen wat zijn ware aard is. Hij kan zijn onwetendheid niet verdrijven, anders zou er van de goeroe verwacht worden dat hij de onwetendheid van ál zijn leerlingen verdrijft, ongeacht hun capaciteit of rijpheid. Het wijzen naar de waarheid door de goeroe is als het wijzen naar een bestemming door iemand die de weg heeft afgelegd en weet dat de weg naar de bestemming leidt, en is in die zin niet alleen belangrijk, maar zelfs noodzakelijk. Maar men begaat de fout van de goeroe te verwachten dat hij de leerling draagt naar de bestemming. Wat de goeroe wel doet, is dat hij de capaciteit erkent van elke zoeker en terwijl hij de een naar de hoofdweg verwijst, stelt hij mogelijk aan een ander voor een bijweg te nemen. Aan velen zal hij ongetwijfeld suggereren dat ze hun bestemming niet zullen bereiken als ze van plan zijn zware bagage mee te torsen in de vorm van trots over intellect en geleerdheid, of over yatra’s (pelgrimstochten) die ze gemaakt hebben naar heilige plaatsen, of zelfingenomenheid over het vermogen te kunnen reciteren uit een groot aantal heilige geschriften of een enorme hoeveelheid sociaal werk dat ze gedaan hebben, enzovoort.

Wat er precies bedoeld wordt met woorden als de ‘capaciteit’ of het ‘vertrouwen’ van een zoeker is haast onmogelijk te definiëren. Een essentiële vereiste is echter ongetwijfeld een niet te sterke aanwezigheid van een ‘ik’, precies dat ‘ik’ dat bevrijding zoekt!

Op dit punt moet er een duidelijk onderscheid gemaakt worden tussen een goeroe als Nisargadatta Maharaj en de religieuze goeroes die regels voorschrijven met betrekking tot iemands gedrag en houding. Telkens wanneer er een vraag gesteld werd over de morele waarde van een bepaald soort gedrag of handeling wees Maharaj er onmiddellijk op dat alle normen op dualiteit gebaseerd zijn, terwijl hij zich niet bezighield met ethische of morele waarden. Wanneer een zoeker eenmaal werkelijk zijn ware aard begrepen had, alsmede de aard van de manifestatie als zodanig, zouden alle problemen aangaande sociaal, moreel of ethisch gedrag zichzelf spontaan oplossen. Er zijn in de afgelopen eeuwen vele religieuze leiders geweest, zou Maharaj zeggen, maar is er ook maar de geringste verandering opgetreden in de fundamentele aard van de mens? Een goeroe als Nisargadatta Maharaj houdt zich niet bezig met het veranderen van de wereld, maar enkel met het terugbrengen van de leerling naar de oorsprong van de manifestatie (waar de mens deel van uitmaakt) en het mogelijk maken van een helder zicht op ‘wat is’, ofwel de Waarheid.

d) Is de goeroe werkelijk noodzakelijk?

Voordat deze vraag beantwoord kan worden, is het noodzakelijk de vraag zelf te onderzoeken. Als de vraag verwijst naar de behoefte van de zoeker is het antwoord eenvoudig genoeg. Zelfs met betrekking tot technische of academische onderwerpen wordt, ondanks alle beschikbare boeken, persoonlijke instructie door experts als absoluut essentieel beschouwd. Hoeveel meer noodzakelijk moet de goeroe dan zijn op een gebied dat totaal buiten het bereik van het denkvermogen ligt, waar het denkvermogen moet wijken voor het voelen en de intuïtie? De vraag krijgt echter pas werkelijk betekenis vanuit het oogpunt van de totaliteit van de manifestatie. Vanuit dit standpunt gezien zijn de goeroe en de leerling beiden even noodzakelijk om het fenomeen van verlichting te veroorzaken.

In zijn algemeenheid zijn er met het oog op de behoefte aan een goeroe drie typen mensen te onderscheiden.

Aan het ene uiteinde bevindt zich de mens die geen interesse heeft in een goeroe of in spirituele ontwikkeling. Hij wordt zo in beslag genomen door de materiële dingen van deze wereld dat hij enkel in de goeroe geïnteresseerd zou zijn als hij iets voor zichzelf (geld, status, roem of macht of wat dan ook) uit zo’n connectie zou kunnen halen. In het midden bevindt zich de mens die zowel in deze wereld als in het hiernamaals geïnteresseerd is; het beste van beide werelden! Hij verlangt de weelde van deze wereld, maar wil ook een behoorlijke plek voor zichzelf veiligstellen in de ‘andere wereld’ of in een volgend leven of wat dan ook. Aan het andere uiteinde bevindt zich de mens die zich realiseert, intuïtief ofwel als gevolg van een traumatische ervaring, dat het leven geen rozentuin is en een manier zoekt om eraan te ontkomen. Elk van deze drie typen zal zich gedragen in overeenstemming met zijn aard, zijn psychische structuur, die weer voor een groot deel afhankelijk is van de genen en tot op zekere hoogte van de conditionering die hij ondergaan heeft sinds zijn geboorte. Waar het om gaat is dat het evolutieproces het gewicht bepaalt van elke categorie mensen op een bepaalde tijd en de snelheid waarmee zij van de lagere naar de hogere categorie gaan (vanuit de Vedanta zou men deze drie categorieën benoemen als de adhamadhikari, de laagste; de madhyamadhikari, de middelste; en de uttama-adhikari, de hoogste categorie). Het evolutieproces zelf is onderdeel van het functioneren (in tijd) van de totale manifestatie (in ruimte), zoals de orde in de bewegingen van de sterren en planeten in het heelal.

Dit functioneren wordt Prakriti genoemd of Prajnya. Het fenomeen van verlichting, en dus ook de relatie tussen de goeroe en de zoekers, is onderdeel van dit onpersoonlijk functioneren van Prakriti. Wanneer dit onpersoonlijke functioneren van de manifestatie wordt genegeerd of vergeten, ontstaan er allerlei problemen. Bijvoorbeeld, in plaats van het evolutionaire proces van doorstroming van de psychosomatische apparaten van de ene categorie naar een andere (van de lagere via de middelste naar de hoogste en van daaruit naar verlichting) te bezien als een onpersoonlijk gebeuren, wordt het proces gezien als de overgang van een individuele ziel van het ene lichaam naar het andere, en zo ontstaat het concept van wedergeboorte met zijn onvermijdelijke problemen.

Enkel wanneer het evolutionaire proces gezien wordt als het onpersoonlijke gebeuren dat het is, komt de relatie tussen de goeroe en de leerling in het juiste perspectief te staan. Een verlichte goeroe zoals Nisargadatta Maharaj ziet de relatie inderdaad als een onpersoonlijk, evolutionair proces, maar de leerling die naar de goeroe gaat, ziet het niet op die manier. Hij gaat naar de goeroe als een persoon die verlichting zoekt, als was het iets dat hij als persoon kan ervaren en genieten. De goeroe legt dan geleidelijk en stelselmatig aan de leerling uit dat de individuele entiteit geen onafhankelijk bestaan heeft, buiten het bestaan als verschijnsel in bewustzijn, en dat het diepe begrijpen van dit feit op zichzelf de verlichting of ontwaking is die hij zoekt. Een dergelijk begrijpen vernietigt namelijk de gebondenheid van de dualiteit, die te wijten is aan het misplaatste geloof van de leerling dat hij een entiteit is, afgescheiden van alle andere mensen en de gehele rest van de manifestatie.

Om terug te komen op de behoefte aan een goeroe vanuit het oogpunt van de individuele zoeker, waarom ga ik überhaupt naar de goeroe? Het directe antwoord is: omdat ik ongelukkig ben en ik wil gelukkig zijn. Ik weet niet precies wat ik wil, misschien is mij over verlichting verteld of heb ik erover gelezen, maar wat het ook is, ik ben ernaar op zoek, ik wil het, en ik denk dat de goeroe het mij kan geven. In het gewaarzijn van mijn diepe pijn, mijn diep ongelukkig zijn, geloof ik dat de goeroe mij de middelen zal aanreiken om te ontsnappen. Wat de goeroe in feite doet is dat hij mij duidelijk maakt dat ik probeer te vluchten voor mijn pijn, maar dat er geen vlucht mogelijk is, dat de enige manier om deze pijn aan te pakken is door terug te gaan. Omkeren, zoals Nisargadatta Maharaj zei, en voor mijzelf uitvinden wat deze pijn precies is, uitvinden wat de oorzaak, de bron, ervan is en hem bij de wortel wegsnijden. Dit is waarom de goeroe noodzakelijk is. Wat er gebeurt als iemand de goeroe ontmoet, is dat het zoeken, het najagen, het vluchten stopt. Dan begint men de pijn recht in de ogen te kijken. Degene die je helpt om te vluchten voor je pijn door het voorschrijven van de een of andere methode is geen verlichte goeroe, want iedere methode wordt op een gegeven moment tot een mechanische oefening, een dodelijke routine. De enige effectieve methode, als het al een methode genoemd kan worden, is er een die niets mechanisch heeft, maar vereist dat je je pijn onder ogen ziet, hem analyseert, hem zo door en door begrijpt dat hij in dat begrijpen oplost.

Dit brengt ons naar de manier waarop de goeroe het probleem van de pijn duidelijk maakt aan de leerling. Net zoals de mensen ruwweg in drie hoofdgroepen onderverdeeld kunnen worden met het oog op de intensiteit (of het ontbreken daarvan) van hun behoefte aan de goeroe, kunnen ze ook onderverdeeld worden in verschillende groepen naargelang hun intuïtieve en intellectuele vermogen om het probleem te begrijpen. Nisargadatta Maharaj zei dat de meest directe en snelste methode die van zelfonderzoek is: wat is dit ‘ik’ dat meent te lijden? Maar niet iedereen is in staat om dit soort richtlijnen te volgen. Hij was genoodzaakt mensen met beperkte intellectuele vermogens te adviseren kralen te tellen, Gods naam te herhalen, Bhajan te doen, et cetera met het doel helderheid te scheppen in hun psyche. Hier komt weer de kwestie van evolutie naar voren, waar eerder over gesproken is. Men vraagt zich wellicht af of dit soort methode iemand ‘voorziet’ van de verlichting die hij zoekt. Als de aard van het proces van evolutie binnen de totaliteit van het functioneren duidelijk begrepen is, zal men algauw beseffen dat de vraag op een misverstand berust, want geen enkel individu kan bestaan als onafhankelijke entiteit met een zelfstandig ‘zijn’. Het enig mogelijke antwoord op zo’n vraag is dat verlichting door middel van wat men Bhakti noemt zeker plaats kan vinden als ze past in het plan van het functioneren van de manifestatie of Prakriti of Voorzienigheid of God, of met welke naam het ook genoemd wordt. Het proces van evolutie voltrekt zich onophoudelijk en het is om die reden dat de Heer in de Bhagavad Gita zegt: “Wanneer hun Bhakti diep en oprecht genoeg is, schenk ik hun het diepe intuïtieve inzicht om mijn ware aard te doorgronden.”

Dan is er nog wat bekendstaat als Raja Yoga, waarvan het doel is om bepaalde kwaliteiten te ontwikkelen die van de zoeker een goede burger maken en hem bevrijden van zijn psychologische conditionering, waarna hij in stille meditatie gaat om zijn psyche te zuiveren. Hier hebben we te maken met de vraag wat werkelijke meditatie inhoudt en wat dit soort meditatie tot stand kan brengen. Nogmaals, zoals Maharaj aangaf bestaat het gevaar dat de meditatie ontaardt in een mechanische oefening ofwel dat ze een zijspoor wordt vanwege de aantrekkelijke gevolgen die de diepe concentratie van de geest kan hebben. Zoals Maharaj zei, is meditatie zinvol in zoverre dat ze de psyche zuivert, maar werkelijke meditatie is het voortdurend getuige zijn van alles wat zich afspeelt, terwijl men zich realiseert dat het bewegingen zijn in bewustzijn. Meditatie in elke andere zin is op haar best tijdsverspilling, een tijdelijke vlucht uit lijden, en is in het ergste geval een uitgesproken hindernis. “Je kunt 10 uur in meditatie zitten of 10 dagen of 10 jaar of 1000 jaar, maar wanneer je terug bent in ruimte-tijd, wat dan?” zou Maharaj vragen. “Ben je ook maar iets dichter bij het vinden van je ware aard of de wortel van je lijden?”

2
Het levend wezen is bewustzijn

Het is tijdens de afgelopen paar honderd jaar de innige hoop van de wetenschapper geweest om te bewijzen dat levende wezens niets anders zijn dan de som van hun stoffelijke componenten door in het laboratorium de rudimentaire plasmacel te produceren uit anorganisch materiaal. De wetenschapper is zich ervan bewust dat als zo’n plasmacel eenmaal geproduceerd is, evolutie de rest zal doen. Het is echter niet gebeurd en het is ook niet waarschijnlijk dat het in de nabije toekomst zal gebeuren.

De kloof tussen het levende en het niet-levende, tussen het bewuste en het niet-bewuste, het denkende en het nietdenkende, blijft even onoverbrugbaar als voorheen. Zoals een wetenschapper het eens beschreef, zullen de kiezelsteen en de kastanje, hoewel ze overeenkomsten vertonen in kleur, gewicht en grootte, fundamenteel ongelijk blijven in de zin dat de kiezelsteen eeuwenlang kiezelsteen blijft terwijl onder gunstige omstandigheden van bodem, vochtigheid, licht en warmte, de kastanje uitgroeit tot een magnifieke boom. Zoals Nisargadatta Maharaj zei, vertegenwoordigt dit het verschil tussen de beschouwing van het heelal als de som van de stoffelijke componenten en het heelal in zijn totaliteit. Het verschil tussen de kiezelsteen en de kastanje symboliseert het fundamentele verschil tussen leven en dood, tussen leven en bewustzijn enerzijds en materie anderzijds. In zekere zin is dit het probleem van de relatie tussen lichaam en geest, ofwel lichaam en bewustzijn.

Er is vastgesteld dat de werking van het zenuwstelsel onderworpen is aan mechanische wetten en processen en dat de stimuli die door de zenuwvezels gaan om de vereiste data aan de hersenen door te geven waardoor de zintuigen kunnen waarnemen, elektrisch van aard zijn en nauwkeurig gemeten kunnen worden. In de hersenen zelf vinden elektrische processen plaats die in nauw verband staan met gedachteactiviteit en die geregistreerd kunnen worden door middel van een eeg. Maar dit heeft allemaal slechts betrekking op de impulsen van buitenaf en hun transmissie naar de hersenen, en dus op waarneming, en blijft zeer oppervlakkig. Het gaat niet diep genoeg om ons iets te vertellen over het effect van waarneming op het denken en voelen, over de interpretatie van de zintuiglijke data in de hersenen of over wat dan ook, afgezien van het mechanisme van waarneming op zich. Met andere woorden, alle wetenschappen tezamen spelen niet klaar wat een enkele tarwekorrel doet; ontkiemen onder gunstige omstandigheden. Noch kunnen ze ook maar iets uitleggen over de creatie van nieuwe ideeën of over het tot stand komen in het innerlijk van bespiegelingen en beslissingen, onafhankelijk van uiterlijke factoren. Zoals professor Eccles zei, zijn we gedwongen het gedrag van de individuele deeltjesmaterie in de actieve hersenschors te beschouwen als iets dat buiten het domein van de fysica valt. Waar dit allemaal op neerkomt is dat we nog steeds dezelfde vragen stellen als Aristoteles tweeduizend jaar geleden: hoe is het bewustzijn verbonden met het lichaam? Het lijkt erop dat de wetenschappers niet alleen het probleem van het verband tussen bewustzijn en hersenen niet opgelost hebben, maar dat ze zelfs geen idee hebben hoe ze het moeten benaderen.

Is het mogelijk dat alle pogingen om de aard van het denken te doorgronden fundamenteel misplaatst zijn, aangezien de denker en de gedachte een en dezelfde zijn, aangezien er geen subject-objectrelatie kan zijn in zo’n onderzoek waarbij het gezochte hetzelfde is als de zoeker? Hoe kan het oog zichzelf zien als er geen spiegel is? Het is heel boeiend om de ontwikkeling van een baby te bestuderen. Een enkele cel doorloopt in een tijd van negen maanden de opeenvolgende embryonale stadia om zich uiteindelijk te ontwikkelen tot een menselijk individu. Deze ontwikkeling vindt automatisch en zonder onderbreking plaats en zet zich door na de geboorte. In de loop van de eerste dagen, weken en maanden neemt de baby snel in gewicht toe en ontwikkelt geleidelijk aan zijn andere capaciteiten, inclusief de mentale vermogens, die het jonge kind het gevoel geven dat het zijn wil uit kan oefenen. Net als die van een plant is de ontwikkeling van het kind niet echt te wijten aan een oorzaak van buitenaf, maar aan zijn eigen intrinsieke energie die besloten lag in die enkele cel waaruit het zich heeft ontwikkeld. Deze intrinsieke levenskracht binnen het groeiende embryo bevat de zichzelf regulerende eigenschappen die ervoor zorgen dat het eindproduct beantwoordt aan de norm, ongeacht eventuele gevaren die zich tijdens de ontwikkeling voordoen. Het zijn de chromosomen van de bevruchte eicel die de mogelijkheden van het nieuwe individu bepalen. Dit gegeven werd regelmatig benadrukt door Nisargadatta Maharaj.

We zijn zo volkomen geïdentificeerd met ons lichaam dat we het idioot zouden vinden als iemand ons zou vragen: “Afgezien van je naam en vorm, wie (of wat) ben je?” We zijn gewend ons lichaam te zien als vaste stof met een bepaald volume en gewicht dat onderhevig is aan pijn en genot en uiteindelijk aan verval en dood. Maar is het lichaam werkelijk zo vast? Hoe ‘vast’ het ook mag lijken, het blijft een feit dat het zich ontwikkeld heeft uit een enkele cel. De elektronenmicroscoop, die enkele duizenden malen vergroot, laat het menselijk lichaam zien als een soort fantasielandschap dat in niets lijkt op hoe we het lichaam waarnemen met onze ogen. De poriën van de huid zijn als gapende oceaangrotten en een bundel zenuwvezels die zich over een stukje spierweefsel slingert is als een zeeslang liggend op een reusachtige walrus. Wat eruitziet als duizenden kikkervisjes die onstuimig tegen de stroom in zwemmen zijn spermazaadjes die vechten om te overleven ondanks een overweldigende tegenstand. Het geheel biedt een aanblik van een monsterlijk zeeschouwspel. Daaronder echter is er ogenschijnlijk nog steeds vaste stof, aangezien de sterkte van vergroting die deze vaste stof zou kunnen penetreren nog niet beschikbaar is. Maar gegevens die de elektronenmicroscoop tot dusver heeft onthuld, wijzen er duidelijk op dat het ‘vaste’ lichaam oplost in een soort nevel waarbij spiervezels een kristallijnen uiterlijk aannemen dat laat zien dat ze bestaan uit lange spiraalvormige moleculen die onderling verbonden en op hun plaats gehouden worden door onwaarneembare golven met een trilling van vele triljoenen malen per seconde. Binnen in de moleculen bevinden zich de atomen, hun innerlijk versluierd door vage nevels van elektronen. Dan lost het omhulsel zich op en is er slechts de leegte. In de diepte van die leegte, zo vertelt ons de subatomaire fysicus, bevindt zich een kern in de vorm van een oscillerend veld. Deze begint op te lossen en onthult op zíjn beurt weer georganiseerde velden, protonen, neutronen en nog kleinere deeltjes, die elk eveneens oplossen in niets anders dan het ritme van de universele hartslag. Dit moet zijn wat de mysticus intuïtief heeft aangevoeld! Bij het beschouwen van de vraag waar het lichaam van gemaakt is, is de onontkoombare conclusie dat er helemaal geen vaste stof is, niet op het meest sublieme niveau van het lichaam noch in het hart van het universum. Dit lijkt minder verbazingwekkend als we ons herinneren dat, zoals Nisargadatta Maharaj zei, de personages in een droom ons even ‘vast’ (oftewel tastbaar!) voorkomen.

De compacte kern binnen in het hart van het atoom is dus helemaal geen vaste stof, maar eerder een dynamisch patroon van geconcentreerde energie, kloppend en vibrerend met een onvoorstelbaar hoge frequentie, een waarlijk uitzinnige dans, de Dans van Shiva, waarin schepping en vernietiging doorlopend en nagenoeg gelijktijdig plaatsvinden. Dit is wat Sir James Jeans ertoe bewoog het heelal mentaal te noemen in plaats van stoffelijk of, zoals Nisargadatta Maharaj zou zeggen, chittamatra (enkel bewustzijnsinhoud) of vijnaptimatra (enkel verschijning).

Ook de astronoom toont ons dezelfde betoverende transparantie (waar uiteindelijk de ogenschijnlijk vaste objecten uit lijken te bestaan) als hij ons vertelt dat sterrenstelsels, wanneer die soms frontaal op elkaar afkomen, gewoon als twee zomerwolken door elkaar heen gaan. Het menselijk lichaam heeft, net als alle levende objecten, zijn eigen elektromagnetisch veld en om die reden worden wij in verschillende mate beïnvloed door de trillingsvelden die elkaar overal in de ruimte kruisen. Niet alleen door nabije gebeurtenissen zoals de wentelingen van de aarde om haar as en de wisseling van de getijden en seizoenen, maar zelfs door de ververwijderde uitbarstingen van de zon, die we zonnevlekken noemen. Er lijkt weinig twijfel te bestaan dat, zoals de oosterse mysticus altijd beweerd heeft, elk van ons direct ofwel indirect in relatie staat tot alles wat er is. Het is door middel van de zintuigen dat de diverse samenhangende trillingsvelden (die ogenschijnlijk het totaal van een individuele entiteit vormen) met elkaar in verbinding staan en met de ritmen van het gehele universum.

Het lijkt er dus op dat er onmogelijk een afgescheiden persoonlijke identiteit kan zijn als ieder menselijk lichaam niets anders is dan leegte, een geconcentreerd energiepatroon. Maar het wonder dat nisarga of de natuur is, ziet kans ervoor te zorgen dat elk individueel lichaam en elke persoonlijke identiteit een essentieel kenmerk heeft waardoor ze zich onderscheidt van alle andere. Persoonlijke identiteit is in feite de basis van menselijke relaties. De botanist vertelt ons dat zelfs elk blad aan een boom op de een of andere manier ten minste een fractie verschilt van alle andere. De kans dat twee vingerafdrukken identiek zijn is berekend op minder dan een op zestig biljoen en men heeft gemerkt dat ook hersengolfpatronen duidelijk distinctief zijn. Een goede stemafdruk identificeert met zekerheid de spreker en er wordt beweerd dat het ademhalingspatroon van een pasgeboren baby even onderscheidend is als een vingerafdruk! Daarom lijkt het erop dat het evolutieproces zelf ervoor gezorgd heeft dat er binnen elke soort individuele variaties zijn, door middel van een serie ritmische golffuncties die een persoonlijke, innerlijke hartslag vormen die op verschillende manieren met alles en iedereen ter wereld gesynchroniseerd is. Het zijn wellicht deze innerlijke hartslag en de mate van synchroniciteit met een ander persoon of object die onmiddellijke aantrekking, afstoting of onverschilligheid teweegbrengen.

De ‘veelheid in de eenheid’ van de oosterse mysticus wordt duidelijk wel geaccepteerd door de moderne wetenschapper, maar net als de leek ziet hij zichzelf geconfronteerd met schijnbare absurditeiten in de conclusies van de kwantumtheorie. Hij moet ze echter wel accepteren aangezien de theorie werkt!

Met name een formulering van de fysicus J.S. Bell (Bells theorema) benadrukt dat ‘geen enkele theorie over de werkelijkheid die aansluit bij de kwantumtheorie kan vereisen dat in ruimtelijke zin op zichzelf staande gebeurtenissen ook daadwerkelijk op zichzelf staan’. Dit betekent eenvoudigweg dat gebeurtenissen op grote afstand van elkaar onderling verbonden moeten zijn. Het suggereert zelfs dat ieder elektron moet ‘weten’ wat ieder ander elektron in het heelal doet om te kunnen weten wat het zelf moet doen op ieder moment. Bovendien impliceert het dat elk subatomair deeltje in verbinding staat met alles ‘wat is’. De mysticus begrijpt het probleem intuïtief en ook de oplossing die in het probleem besloten ligt: al wat er is, is de oerenergie, hetgeen niets anders is dan bewustzijn dat vanuit of binnen zichzelf het heelal (chittamatra) heeft voortgebracht als verschijning (vijnaptimatra). Met andere woorden, het enige wat er is, is bewustzijn, dat met betrekking tot levende wezens gewaarzijn genoemd kan worden, een aspect van bewustzijn dat een levend wezen in staat stelt andere levende wezens te (her)kennen. Dit is in feite de kern van het onderricht van Nisargadatta.

Als het lichaam vanuit een wetenschappelijk oogpunt wordt gezien als leegte, als een pulserende energie, dient de vraag zich aan: Wat is dan een levend wezen? Misschien beantwoordt de vraag zichzelf. Als in het levende wezen het zintuiglijk waarneembare organisme, het ‘wezen’, slechts leegte is, dan is het niet meer dan een verschijning gelijk een luchtspiegeling op woestijnzand en moet het ‘levend wezen’ zijn wat er overblijft: leven, ofwel gewaarzijn of bewustzijn. Als het stoffelijk wezen slechts een verschijning is, een fenomeen, dan is het vrij duidelijk dat we niet kunnen verwachten dat het enige actie op eigen initiatief onderneemt, als een onafhankelijke entiteit. Dit wordt geïllustreerd door het vaak vertelde verhaal van de Chinese meester Chuang-tzu over de zeug die stierf terwijl haar biggetjes nog gezoogd werden: de biggetjes verlieten gewoon het lichaam omdat hun moeder daar niet meer was! Het lichaam werd levenloos omdat het leven er niet langer in was. Dit leven in het lichaam wordt door de oosterse mysticus beschouwd als het bewustzijn (of het ‘Hart’ of de ‘Geest’), hetgeen niet het persoonlijke element is in elk levend wezen, maar de universele oerenergie die in ieder levend wezen pulseert, alsmede in ieder deeltje van het gehele universum. Dit onpersoonlijke of universele bewustzijn is dus wat het levende wezen werkelijk is. En alles wat er is, al wat bestaat, is in feite niets anders dan het universele bewustzijn.

Dit onpersoonlijke bewustzijn is in rusttoestand het Absolute ongemanifesteerde Subject. Als er beweging in optreedt, wordt het zich bewust van zichzelf (‘Ik Ben’) en tezelfdertijd manifesteert zich in die eerste flits van gewaarzijn het universele bewustzijn door zijn pure subjectiviteit te objectiveren, oftewel op te splitsen in de dualiteit van subject en object. De mysticus die de flits van gewaarzijn intuïtief bevroedt, zou misschien begrijpend glimlachen naar de fysicusastronoom die deze flits ziet als de ‘big bang’ van het gemanifesteerde universum. Wanneer de manifestatie plaatsvindt, identificeert het universele of onpersoonlijke bewustzijn zich met elk object en zo ontstaat het concept van het egocentrische ‘ik’ in mensen, waardoor de wereld der verschijnselen ‘echt’ lijkt. Dit proces waarbij het bewustzijn zich identificeert met een individueel object en dat object (in tegenstelling tot alle andere objecten) beschouwt als ‘ik’ in subjectieve zin, betekent eigenlijk het objectiveren van pure subjectiviteit, waardoor een ogenschijnlijke scheiding wordt gecreëerd tussen ‘ik’ en de ‘ander’. Het is dit ik-concept of ‘zelf’ of ‘ego’ dat de gebondenheid vormt waarvan bevrijding wordt gezocht.