Verslaving als kans

Copyright © 2022 Arold Langeveld
Copyright © 2022 uitgeverij Samsara, Amsterdam
Omslagontwerp: Hester van Toorenburg, Studio Hes
Opmaak binnenwerk: Erik Thé, erikthedesign.com

ISBN 978 94 93301 43 6
NUR 770

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van uitgeverij Samsara, Amsterdam.
www.samsarabooks.com

Wat zoek je met je verslaving?

Even niemand zijn? Of juist iemand anders?

Waarom stop je niet gewoon met zoeken?

En laat je je vinden.

Roland 1

24 januari 1999

‘Aar, Aar… ben je wakker?’

‘Wat is er, Ro? Het is drie uur ’s nachts man. Is ’t belangrijk?’

‘Ja, heel belangrijk. Ik moet je iets vertellen.’

‘Moet dat nu? Kan het ook straks? Ik slaap nog half.’

‘Nee, ik moet het nu kwijt. Ik lig er wakker van.’

‘Oké, oké, ik kom eraan.’

Een paar minuten later zitten mijn broer Roland en ik aan de keukentafel van mijn parterre aan de Hoogte Kadijk in Amsterdam. Rolands ogen zijn betraand, maar hij kijkt blij, zacht en levendig. We zijn stil en kijken elkaar aan. Roland wil praten, maar het lukt hem niet. Hij huilt zonder geluid. Samen wachten we rustig tot zijn stem terugkeert. Als hij is gekalmeerd, spreekt hij op fluistertoon de woorden die ik nooit vergeten zal.

‘Aar… ik weet weer wie ik ben.

Ik ben geen junkie. Nooit geweest ook.

Ik ben.’

INTRODUCTIE

Ik heb geen andere wens dan je te mogen herinneren. Aan de waarheid dat er niets mis is met jou, ook niet als je een verslaving hebt. Dat het er allemaal bij hoorde en het je nu gegund is om in beweging te komen omdat je vastzit. Je zit knel tussen het verlangen om los te komen van je middel en de realiteit waarin je het iedere dag toch weer gebruikt. Ik zou willen dat je ophoudt met het wachten op een wonder van buitenaf en je van binnenuit de beslissing neemt om jouw verslaving als kans te benutten. Door je ervan te bevrijden, schep je een avontuurlijke kans om jezelf te ontmoeten en te leren voelen wat je lang hebt onderdrukt.

Jij en je verslaving trekken misschien al een tijdje met elkaar op. Wellicht ben je de wanhoop nabij omdat je al vele wegen hebt bewandeld om ervan af te komen. Je hebt mogelijk al een of meerdere opnamen in een kliniek achter de rug, de bekende ‘twaalf stappen’ bij herhaling doorgewerkt of al met meerdere therapeuten naar een oplossing gezocht. Of misschien heb je nog nooit iets met je verslaving gedaan en is het lezen van dit boek jouw eerste stap.

Om dit boek optimaal voor jouw persoonlijke bevrijdingsavontuur te kunnen gebruiken, hoop ik dat je openstaat voor de volgende overweging:

‘De verslaving aan mijn middel of mijn gedrag is niet de kern van het probleem. Het gevecht met mijzelf houdt me gevangen. Het leren kennen en doorzien van mijn zelf gaat mij helpen vrij te worden.’

Vanuit mijn persoonlijke en professionele ervaring met verslaving wil ik je de hand reiken om de weg terug te vinden uit het doolhof waarin je bent beland. Je hebt nog geen idee waarom mij dat aan het hart gaat, maar ik heb door twee drugsverslaafde broers, die van grote invloed op mijn ontwikkeling waren, al vroeg in mijn leven mogen kennismaken met de ontwrichtende kracht van verslaving. Ik zag hoeveel ellende hun gebruik veroorzaakte, begreep het niet en wilde het oplossen. Er ontstond hierdoor een onnatuurlijke neiging me verantwoordelijk te voelen voor anderen, wat er uiteindelijk wel toe heeft geleid dat ‘verslaving’ mijn specialisme is geworden. Ik heb door mijn achtergrond mogen ontdekken dat de essentie onder iedere verslaving dezelfde is: het is een afwijzing van het zelf of een afwijzing van het hier-en-nu. Ik heb deze gifbeker zelf ook moeten leegdrinken. Totdat ik zag dat ook ik met vluchtgedrag op mijn zelfafwijzing reageerde, dacht ik dat ik de enige niet-verslaafde van ons drieën was.

Je hebt vast al veel verklaringen, kritiek en (zelf)verwijt voor de kiezen gekregen. Ik voel liefde en mededogen als ik denk aan de strijd die je voert. Daarom wil ik je heel graag anders laten kijken, zodat je openingen gaat zien in de muur waar je nu nog tegenaan loopt. Het is je echt gegund dat je loskomt van je zelfafwijzing en wordt herinnerd aan je onschuld.

Als het je lukt om anders te kijken, opent zich een ander pad naar vrijheid. Wist je dat de oorspronkelijke betekenis van het woord ‘vrij’, ‘geliefd’ en ‘bemind’ is? Zodra je met liefde en zonder veroordeling kunt kijken naar wat je lichaam doet en laat, inclusief het vertonen van verslavingsgedrag, begint de verschuiving waar je naar verlangt. Ik wens dat je jouw afhankelijkheid of die van een dierbare zult omarmen als een bijzondere kans om te stoppen met vluchten en te beginnen met voelen.

Ook wie de pijn ervaart van het leven met iemand die verslaafd is, nodig ik uit om anders te kijken. Je zou erdoor kunnen inzien dat jullie relatie ook voor jou de perfecte omstandigheid is om jezelf te mogen bevrijden van een gedragspatroon dat eigenlijk niet bij je hoort.

Ik wil je inspireren niet langer in eenzaamheid in de zee van verslaving door te varen, want je bootje loopt vol en de golven worden steeds hoger. Jij kunt echt kopje-onder gaan wanneer je blijft wachten op een wonder. Je naaste wil je redden en stapt bij je aan boord. Maar nu jullie in hetzelfde schuitje zitten, zullen jullie samen nog sneller zinken. Lucht, licht en liefde zijn de ingrediënten die je nodig hebt om de volwassen beslissing te kunnen nemen de relatie met je middel te verbreken. En als dat is gebeurd, weet je dat je in het schijnsel van de vuurtoren nooit onveilig bent geweest. Het was al die tijd je eigen licht dat je volgde. Als je niet langer tegen de stroom ingaat, ben je begonnen aan de terugreis; naar een plek waar je in werkelijkheid nooit bent weggeweest.

Ik kan niet wachten om je daar te verwelkomen.

Hartegroet,

Arold Langeveld

INLEIDING

‘Ik moet mijzelf aanpakken’, ‘ik moet mijzelf in toom houden’, of ‘ik moet van mijzelf leren houden’. Ik heb me er altijd over verbaasd hoe vanzelfsprekend we het woord ‘zelf’ gebruiken, zonder dat duidelijk is wat we er precies mee bedoelen. Zodra we het over ons zelf hebben, lijken we met z’n tweeën te zijn. In onze spreektaal gebruiken we zinnetjes als ‘ik ga aan mijzelf werken’ en ‘ik wil een betere versie van mezelf worden’. We suggereren daarmee dat er een ik én een zelf is, waarbij niet helder is over wie of wat we het dan hebben. Om antwoord te kunnen geven op die vraag, moeten we terug naar de tijd dat we een zelf als een gegeven zijn gaan beschouwen.

We waren in die tijd nog te jong om te begrijpen wat er gebeurde en misschien hebben we ons juist daarom later nooit meer echt afgevraagd over wie we het hebben als we naar ons zelf verwijzen. Wie, wat en waar is de ik in ons lichaam, het fenomeen dat verantwoordelijk lijkt te zijn voor ons doen, laten, voelen, denken en waarnemen?

We kunnen het ons niet herinneren, maar er was een tijd dat we geen zelf of ik ervoeren van waaruit we ons leven bekeken en we nog niet los stonden van wat we waarnamen. Niets of niemand in ons was toen al met ‘zichzelf’ bezig. Je zou dit een onafgescheiden ‘staat van zijn’ kunnen noemen. Het was een staat waarin we continu één waren met dat wat er was; met een zintuiglijke waarneming, een gevoel, een gedachte of gedrag. Er was toen nog geen ‘zelfbewustzijn’ dat meekeek, dingen afwoog en van een label voorzag of iets veroordeelde, laat staan dat er sprake was van enige vorm van zelfafwijzing. Het was een soort baarmoederlijk omhullende eenheidservaring, die na de geboorte in de fysieke wereld voortduurde; een baby is een met de moederborst waar hij uit drinkt en met de hele wereld waar die borst in rondloopt.

Ik weet niet precies hoe lang die ‘staat van zijn’ heeft geduurd, maar al voor het tweede levensjaar zijn we gaan ervaren dat er een onderscheid tussen onszelf en onze omgeving is.

Het besef dat we zelf iemand zijn, openbaarde zich; een soort energetische verschuiving van het onbegrensde alles naar een zogenaamd begrensde ik in jouw lichaam. Onbewust omarmden we daarna steeds meer ideeën, beelden en conditioneringen over die ik die we van onze omgeving kregen aangeboden. Het begon met een naam, geslacht en leeftijd en vervolgens zag je dat je in vergelijking met andere kinderen bijvoorbeeld klein en mollig of juist groot en mager was. Ook met betrekking tot je karakter ontstonden er zo labels: lief of brutaal, dankbaar of ondankbaar, egoïstisch of sociaal, gevoelig of hard, rustig of druk en slim of grappig. En daar hoorden weer normen bij: lief was goed, stout was fout, rustig was lief en druk was ongewenst, en zo werd aan anderen denken sympathiek en aan jezelf denken als egoïstisch bestempeld. Deze labels waren zonder uitzondering duaal van aard; ze bestonden bij de gratie van hun tegendeel. Daarom werd er ook weleens vergeleken: ‘Kun je nou niet eens een beetje normaal doen, net als je broertje?’.

Deze beeldvorming ging je hele opvoeding door en werd nog sterker in je puberteit, de periode waarin je het fundament van je identiteit opbouwt. Als puber ontdekte je wie je zou kunnen zijn door dingen uit te proberen en de grenzen op te zoeken, waardoor je werd gestraft en vermanend werd toegesproken, of juist beloond als je het goed deed.

Dit is een volkomen natuurlijk proces, met als gevolg dat we als kind al ideeën krijgen over wat ons ‘goed’ en ‘slecht’ maakt. Zo ontstaat er laag voor laag een zelf, een zogenaamd ik dat zich volledig verantwoordelijk voelt voor het doen en laten van zijn lichaam. Hierdoor kwamen er gevoelens van schuld, spijt en schaamte in je op als je iets niet goed gedaan had en manifesteerden zich gevoelens van trots en verdienste als je het, volgens je opvoedende omgeving, goed deed.

Gevoelens die ontstaan in de tijd dat het zelf zich opbouwt, kunnen – wanneer er een veroordeling van wat je deed in zat – als herinnering een leven lang voelbaar blijven. Zo voel ik me bijvoorbeeld nog steeds rot over een voorval van ruim veertig jaar geleden. Ik leende de fiets van mijn vader, die ooit van mijn opa was geweest. Het was een prachtige groene Bridgestone die ik nu nog kan uittekenen; ‘een hele dure’ werd er bij herhaling over gezegd. Ik ging een schaatstocht maken met vriendjes en toen ik aankwam bij het ijs stonden zij al klaar om te vertrekken. Toen we na twee uur schaatsen terugkwamen, was de fiets weg. Ik was ’m in de gauwigheid vergeten op slot te zetten. Nog zie ik de teleurstelling op het gezicht van mijn vader. ‘Hoe heb je dat nou kunnen doen?’, herinner ik me als zijn woorden. Ik voel me er nog steeds ongemakkelijk over als ik bedenk dat het mijn schuld was, alsof ik iets vreselijks had gedaan wat ik had kunnen voorkomen.

Inmiddels ben ik zelf al een tijdje vader en wat ik van mijn zoon aanvankelijk nog als schattig en spontaan kon zien, verbeterde ik later, omdat het me niet meer goed uitkwam. Zo vond ik het eerst helemaal niet erg als mijn zoon op familiefeestjes niet iedereen een kus gaf, maar op een gegeven moment begon ik me er toch mee te bemoeien: ik hoorde mezelf ‘ga oma eens een kus geven’ zeggen. Niet omdat dat van oma zo nodig moest, maar ik wilde het zelf, om te laten zien wat een lief en welopgevoed kind mijn zoon wel was. Ik had blijkbaar deze erkenning nodig, een behoefte die ik delegeerde aan mijn zoon en die inging tegen zijn natuurlijke behoefte.

Een kind krijgt al op jonge leeftijd te horen wat hij moet doen om geliefd te zijn. Dus ging ook mijn zoon – na enig aandringen – dat kusje geven, omdat ik dat wilde en niet hij. Nogmaals: ik weet hoe normaal het is dat we dat zo doen. Maar ik besef ook hoe normaal we het zijn gaan vinden dat een kind zich daardoor al zo vroeg leert aan te passen, door zijn eigen gevoel, impulsen en intuïtie te negeren en hem op die manier te laten gehoorzamen aan wat wij als opvoeder vinden dat hij moet doen en laten. Zo leren we langzaam maar zeker dat positieve en negatieve gevoelens over onszelf lijken samen te hangen met ons doen en laten in de buitenwereld, waardoor we steeds verder van onze binnenwereld verwijderd raken.

Een middel als antwoord

Vroeg of laat vraagt onze binnenwereld om aandacht, doordat zich gevoelens aandienen waar we onder lijden. Maar helaas is het leren omgaan met gevoelens voor de meesten van ons geen structureel onderdeel van onze opvoeding en scholing geweest. Doordat we toen we opgroeiden allemaal de overtuiging hebben meegekregen dat er zowel negatieve als positieve emoties bestaan, proberen we de negatieve weg te drukken en de positieve vast te houden. Dit doen we niet alleen bij onszelf, maar ook bij onze kinderen. Het is hierdoor vanzelfsprekend geworden dat onze gevoelens lijken te worden bepaald door iets wat zich buiten onszelf afspeelt, waardoor we dus ook in die buitenwereld gaan zoeken naar zaken die onze binnenwereld positief moeten beïnvloeden. Deze neiging om zogenaamd negatieve emoties te willen verwijderen door iets van buitenaf tot ons te nemen, heeft ons niet verlaten toen we eenmaal volwassen werden.

Ook als volwassene weten we ons nog steeds geen raad met ongemak, spanning of lijden en willen we daar zo snel mogelijk een eind aan maken. Het komt simpelweg niet in ons op dat je ergens last van mág hebben. Sterker nog, dat je jezelf met het onbehagen kunt verbinden door dit ten volle toe te laten en nieuwsgierig te zijn naar wat je precies voelt. Die mogelijkheid hebben we niet meegekregen, waardoor veel van onze energie gaat naar het willen creëren van ‘goede’ gevoelens en het weg zien te krijgen van ‘slechte’ gevoelens. Hierbij komen middelen of activiteiten op ons pad, met de kans dat deze een snelle oplossing bieden voor de gevoelens of ervaringen die we afwijzen. Wanneer we voelen dat zo’n middel of activiteit ons helpt de ongewenste gevoelens te onderdrukken, kan zich ongemerkt een verslaving ontwikkelen. De essentie onder iedere verslaving is daarbij dezelfde: het is een tijdelijke ‘oplossing’ van buitenaf voor wat zich vanbinnen in ons afspeelt.

Verslaving hoort bij mens-zijn

Je verslavingsgedrag bestaat uit patronen waar je niet voor kiest. Deze patronen hebben zich ergens in je leven meester van je gemaakt. Het woord patroon komt niet voor niets van het Franse woord ‘patron’, wat ‘baas’ betekent en deze patronen lijken dan ook krachtiger te zijn dan het lichaam waar ze in opkomen. Patronen laten ons middelen gebruiken en dingen doen die iets te bieden hebben, maar waar je een prijs voor betaalt als je er mateloos in wordt. Dit gaat over middelen en activiteiten die je misschien nooit als verslavend hebt willen zien, denk aan het streven naar succes, geld, seks, contact, spullen, smartphone, sport, partner, televisiekijken, je kind(eren), je huis, je auto, status, werk, snoep, crypto, avontuur, vrienden, pijnstillers, roddelen, piekeren, je huisdier, zelfhulpboeken, internet, hobby, klagen, beleggen, romantiek of spirituele ervaringen. Het gaat om menselijke behoeften die je – als je er structureel iets in jezelf mee uit de weg gaat – een dwangmatig karakter kunnen krijgen. We ervaren het als normaal dat we daarbij streven naar meer, anders, minder, verder en beter. Dat we zoeken, zoeken, zoeken en maar niet echt vinden. Dit is niemand vreemd.

Iedereen kent de kracht van verslaving. Ik zie verslaving daarom niet als een afwijking of ziekte, maar als een universele en menselijke reactie. Het fenomeen verslaving is standaard meegeleverd met ons mens-zijn en daardoor beschouwen de meeste mensen hun dwangmatige mateloosheid ook als normaal en niet als een verslaving. Denk maar eens aan iets als het gebruik van social media: dat veel mensen acht of meer uren per dag op hun mobieltje kijken zonder dat er alarmbellen afgaan, is op zijn minst opmerkelijk. Het is overduidelijk verslavingsgedrag, al heeft het dan geen zichtbare lichamelijke gevolgen en denken we er niet werkelijk last van te hebben.

Abnormaal, afwijkend en zorgelijk of zelfs ziekelijk vinden we een verslaving pas als het om obsessief gebruik van bijvoorbeeld drank, drugs, pillen, seks, gamen, kopen, eten (en niet-eten), porno of gokken gaat, en dan in zo’n frequentie en intensiteit dat er sprake van ‘schade’ is. Dan pas gaan we ons zorgen maken, de omgeving doorgaans eerder dan de gebruiker zelf. Persoonlijk maak ik een onderscheid tussen middelen en activiteiten die we gewoon lekker vinden en gebruik en gedrag waarmee we ongewenste gevoelens onderdrukken. In het laatste geval verschijnen er gevoelens die we bij het merendeel van onze geaccepteerde gewoontes en verslavingen niet tegenkomen: schuld en schaamte.

Schuld en schaamte

Het afgelopen jaar vertelde ik in mijn omgeving geregeld dat ik over verslaving aan het schrijven was en altijd kwamen er dan verhalen los; verhalen over het eigen gebruik van mijn gespreksgenoten en over de verslavingen van mensen in hun omgeving. Ik ben benieuwd naar jouw verhaal. Misschien denk je dat het bij jou allemaal wel meevalt en heb jij zelf ook wel door dat je soms een beetje te veel drinkt, maar betwijfel je of je het een echte verslaving kunt noemen. Of misschien weet je heel goed dat je vastzit in je gebruik en voel je dat de tijd is gekomen om dit serieus te gaan nemen. Of leef je met iemand die je ten onder ziet gaan aan zijn verslaving en weet je niet hoe je moet omgaan met jouw gevoel van machteloosheid hierover?

Hoe jouw relatie tot verslaving er ook uitziet, ik wil dat je weet dat ik met je meeleef. Ik ben ervan overtuigd dat we meer op elkaar lijken dan je op het eerste gezicht zou denken. Bijna ieder lichaam doet dingen waar ons verstand het niet mee eens is: van chocoladekoekjes eten tot whisky drinken, verleidingen kennen we allemaal en we vallen er massaal voor. We schamen ons ervoor en veroordelen het. Daarom hebben we ons weleens een periode op wilskracht en discipline in toom kunnen houden, om later het hoofd te moeten buigen als zo’n oud patroon het toch weer van ons overnam.

Ik probeer altijd heel goed te luisteren en te kijken naar mensen die met hun verslaving worstelen, zonder er veel op in te gaan en zonder er iets aan te doen, laat staan er iets van te vinden. Door niet te oordelen en niets te bestrijden, ontstaat er vertrouwen, waardoor ik mee mag kijken naar de donkerste plekken in het leven van mijn cliënten. Daar waar de schaamte zo groot is, dat die het daglicht nooit eerder verdragen kon. Door de talloze sessies die ik als counselor mocht begeleiden, ben ik steeds beter gaan begrijpen waar verslaving werkelijk over gaat. Het werd een confronterend, vaak hartverscheurend en ontroerend maar ook enorm hoopgevend avontuur. Ik heb mogen zien waardoor er zoveel verwarring op de loer ligt als het over verslaving gaat en waarom het zo onmogelijk lijkt om met zachte ogen naar de verslaving van een ander en die van onszelf te kijken.

Ik voel me dankbaar voor de ontmoetingen met alle prachtige mensen die op mijn pad zijn gekomen, ieder met zijn eigen unieke verhaal. Wat ze deelden was een diepgaande identificatie met hun gebruik en hun gevoel van schuld en schaamte als direct gevolg daarvan. Door ook deze gevoelens van schuld en schaamte weer te verdoven, zijn ze vast komen te zitten in de verstikkende leefstijl die met verslaving gepaard gaat. Samen met hen zocht ik alternatieven voor de geijkte behandelingsmethodes, wat heeft geleid tot verrassende inzichten en een andere benadering van verslaving dan ik voor mogelijk hield.

Een ander perspectief

In dit boek zal ik dit andere perspectief op verslaving met je delen. Je zult al lezende merken dat ik een aantal inzichten bij herhaling toelicht. Dat herhalen gebeurt niet zomaar; deze andere benadering van je verslaving staat waarschijnlijk zo haaks op wat je als jouw realiteit bent gaan zien, dat ik je wil verleiden om jouw ‘mindset’ open te stellen voor een andere zienswijze.

Daarom vraag ik je om open te staan voor de mogelijkheid dat je gebruik niet de kern van je probleem is. Je gebruik is een reactie op de pijn, het verdriet, de verveling, de leegte en de machteloosheid die eronder schuilgaat en camoufleert de verwarring die je ervaart over wie je bent. Het is een vlucht voor wat zich in en buiten je manifesteert en waarvan niemand je geleerd heeft hoe je daarmee om zou kunnen gaan.

Ik weet niet of sommige mensen meer verslavingsgevoelig zijn dan anderen. Maar ik zie wel dat het voor sommigen moeilijker is hun gevoeligheid toe te laten, waardoor ze denken een middel nodig te hebben om met hun sensitiviteit om te kunnen gaan.

Aan de naasten van mensen met een verslaving vraag ik om nieuwsgierig te blijven als mijn boodschap weerstand bij je oproept. Natuurlijk is je frustratie begrijpelijk! Ik heb zelf een groot deel van mijn leven behoorlijk geleden onder de verslaving van mijn broers en ik snap daardoor dat het idee van acceptatie en het voor jezelf mogen kiezen verwarring bij je op kan roepen. Het was voor mij een openbaring om te ervaren dat ik door de aanvaarding van hun levensloop mezelf kon bevrijden van machteloosheid, stress en een misplaatst gevoel van verantwoordelijkheid.

Vrede sluiten met de huidige realiteit

Als counselor ben ik al jaren geleden gestopt mijn aandacht te richten op een illusoire toekomst waarin het anders moet zijn dan het nu is. Dat we in het hier-en-nu kunnen vinden wat we in de toekomst zoeken, is de basis van mijn werk. Als er een methode zou bestaan waarmee iedereen gegarandeerd van zijn verslaving zou kunnen afkomen, dan was deze vast al ontdekt en op grote schaal ingezet. Als er iemand is die deze code had willen kraken, dan was ik het wel, maar er is geen code, er bestaat geen ‘one size fits all’-oplossing en er is ook geen stappenplan dat voor iedereen werkt. Er zijn geen vaste wetten in verslavingsland. Hoe langer je rondloopt in deze specifieke tak van zorg, des te meer je ontdekt hoeveel we nog niét weten en dat je bij iedere cliënt dus bereid moet zijn om al je kennis overboord te gooien om daarna samen te zoeken naar een persoonlijke benadering. Ik heb te veel wonderlijke dingen zien gebeuren om nog enig houvast aan verwachtingen en voorspellingen te kunnen ontlenen, maar weet tegelijkertijd inmiddels zeker dat bepaalde beslissingen onafwendbaar zijn voor wie zijn verslavingsgedrag wil laten verdampen en vervangen door liefdevolle omgang met zichzelf en zijn omgeving.

Ik hoop van harte dat je openstaat voor een gedachtegoed dat zoveel verder gaat dan het beperkte idee van de puur lichamelijke verslaving of ziekte. Je had je er misschien al bij neergelegd, doordat je is verteld dat je ‘machteloos’ bent en dat je verslaving een levenslange ziekte is; een ongeneeslijke ziekte die je uit levensbehoud en met discipline en wilskracht moet bevechten.

Ik wil je laten kennismaken met een ander vertrekpunt, met een manier van denken waarin vraagtekens worden gezet bij het bestaan van een ik dat schuld draagt voor hoe je leven gelopen is. Laten we de mogelijkheid onderzoeken dat je ten diepste onschuldig bent en dat je gebruik en verslaving nooit hebben kunnen bepalen of veranderen wie jij werkelijk bent.

Ik vraag je alleen maar open te staan voor de reële mogelijkheid dat het middel waar jij afhankelijk van bent geraakt zijn functie verliest als je je ware identiteit ontdekt. Als je je realiseert wie je bent zonder je verhaal over je zogenaamd mislukte zelf. En dat je inziet dat er pas verandering kan komen wanneer je niet meer in conflict bent met het zelf dat je afwijst. De eerste stap die hierin gezet mag worden, is het vrede sluiten met je huidige situatie, inclusief de aanwezigheid van een verslaving. Het hoort er blijkbaar allemaal bij en vormt geen onoverkomelijk probleem als je bereid bent om je verslaving als kans te zien en te stoppen met denken dat het verkeerd is gegaan en dat er iets ‘mis’ met je is. Dit zou het begin kunnen zijn van het bewandelen van een pad in het teken van zelfacceptatie, zelfcompassie en zelfliefde; een nieuw pad dat je in staat stelt om je verleden te verwerken en je huidige leven zo vorm te geven, dat je je erin thuis kunt voelen. Een leven dat je zo vormgeeft, dat je geen reden meer ervaart om er van weg te willen vluchten. Het maakt niet uit hoe je daar komt. Misschien stop je met gebruiken en word je daardoor herinnerd aan wie je bent. Of je herinnert je al eerder wie je bent en stopt het gebruik met jou?

Een eerste opening in het kluwen aan vergissingen over jezelf is je mogelijk al gegund als je het idee loslaat dat je een ‘verslaafde’ bent. Je ‘hébt’ een verslaving en je ‘bent’ zoveel meer dan dat! Ik wil de ‘verslaafde’ daarom niet meer gebruiken in dit boek. Dat klinkt misschien een beetje geforceerd, maar het is belangrijk voor ons dat we er afscheid van nemen. Simpelweg omdat ‘de verslaafde’ niet bestaat.

Natuurlijk zou dit boek vol kunnen staan met bevindingen vanuit de wetenschap over verslaving. Met name in de neurowetenschap is hier de laatste decennia onderzoek naar gedaan. Maar liever beschrijf ik wat ik zelf heb ervaren in relatie tot de verslavingen van mijn cliënten, mijn broers en mijzelf. Dat is een voor mij toegankelijke werkelijkheid waar ik je graag in meeneem.

Opmerking 1: Omdat ik toch een woord moeten gebruiken wanneer ik ‘iemand met een verslaving’ wil aanduiden, kies ik voor het woord ‘gebruiker’.

Opmerking 2: De woorden ‘gebruik’ en ‘middel’ zijn in dit boek ook van toepassing op gedrag of een activiteit waar je verslaafd aan kunt raken. Denk hierbij aan verslaving aan bijvoorbeeld gokken, porno, gamen, eten, beleggen, seks, kopen, versieren, werken, social media, et cetera. Ik noem verschillende voorbeelden van middelen en gedrag. Omdat niet ieder bestaand middel of gedrag en het bijbehorende gebruik uitgebreid aan bod kan komen, kun je kijken of je de symptomen en de onderliggende zelfafwijzing kunt herkennen om toch tot inzicht te komen, ook als jouw specifieke verslaving niet genoemd wordt.

Opmerking 3: De voorbeelden uit de praktijk zijn geanonimiseerd en zodanig veranderd dat niemand de betrokkenen erin kan herkennen.

Opmerking 4: Ten behoeve van de leesbaarheid is bij de verwijzing naar personen gekozen voor het gebruik van de ‘hij’-vorm. Het spreekt vanzelf dat hier ook elke andere persoonsvorm gebruikt kan worden.

Roland 2

December 1998

Mijn broer Roland was al ruim twintig jaar verslaafd, zo’n twaalf jaar van die tijd aan heroïne en de laatste acht jaar aan methadon. Hij kreeg de hoogst toegestane dosis via de methadonbus. Roland sliep nu bij mij in Amsterdam, omdat hij meedeed aan de nu nog steeds bestaande training met de naam Essence. Het was een wonder dat hij hieraan meedeed. Ik was hem een week of vier eerder tegengekomen in het Indonesische restaurant Sarinah in Den Haag. Ik had die vijfdaagse Essence-training toen net zelf gevolgd en vol met geluksstofjes door wat ik allemaal had beleefd, vertelde ik geëmotioneerd over mijn ervaring. Aan het eind zei ik in mijn enthousiasme dat hij deze training ook zou moeten doen en dat ik die wel zou willen betalen. Roland zei tot mijn stomme verbazing meteen ‘ja!’. Zijn reactie was wonderlijk, want zijn verslaving vervulde hem al zo lang met schaamte, dat hij al jaren niet meer in staat was geweest mij langer dan een paar vluchtige seconden aan te kijken. Ik had hem nota bene net verteld dat werkelijk contact – met anderen en ook met jezelf – zo’n beetje de basis vormde voor die training. Ik voelde me gespannen over hoe hij die week zou doorkomen, als hij er überhaupt naartoe zou gaan…

Deel 1

VERLANGEN NAAR NIETS

Meteen na het ontwaken doe ik iedere dag opnieuw iets wat ik mijzelf kwalijk neem. Ik zie mijn hand naar mijn telefoon reiken. Als eerste check ik WhatsApp en mijn mail, daarna volgen Nos.nl, Twitter, Instagram en op een slechte dag ook nog LinkedIn. Ik haat het en veroordeel het in mijzelf. Maar toch doe ik het, omdat ik dan nog even ben verlost van het moeten beginnen aan de dag. Het biedt me een soort verlenging van de slaapstand, waarin ik nog niet bezig hoef te zijn met mezelf en mijn leven. Ik ben dan niet op zoek naar iets specifieks, maar scrol doelloos door mijn social media en vaak doe ik dat gedurende de dag als ik me verveel nog wel een paar keer. Aan het einde van de dag doe ik het ook, vlak voordat ik ga slapen. Heel soms heb ik even een ‘helikopterview’ en zie ik het mezelf doen, wat dan genoeg is om de telefoon resoluut weg te leggen. Maar meestal blijf ik zomaar een half uur of langer surfen en voel ik me daar ongemakkelijk bij, omdat ik niet blij word van wat ik aan het doen ben. Dat rotgevoel onderdruk ik door ermee door te gaan. Ben ik dus ‘verslaafd’ aan dit obsessieve gedoe en zou ik mijn gebruik van mijn smartphone een verslaving kunnen noemen?

Online kom ik meerdere definities van ‘verslaving’ tegen. Volgens Wikipedia is het ‘een toestand waarin een persoon fysiek en/of mentaal van een gewoonte of middel afhankelijk is. Wanneer de persoon deze gewoonte of substantie niet heeft, zal het gedrag van de persoon voornamelijk gericht zijn op het verkrijgen en innemen van het middel of het handelen naar de gewoonte, ten koste van andere activiteiten’. Een GGZ-instelling benoemt het als volgt: ‘Een verslaving is het lichamelijk en/of geestelijk afhankelijk zijn van één of meerdere middelen. De afhankelijkheid daarvan gaat gepaard met het gedwongen doorgaand gebruiken van het middel of middelen’. In de laatste versie van de DSM (het diagnostisch en statistisch handboek van psychiatrische aandoeningen) komt de term ‘verslaving’ niet eens meer voor, daarin wordt gesproken van een ‘stoornis’.

In mijn beleving ligt het veel genuanceerder en is verslaving zoveel alledaagser en alom aanwezig dan deze definities doen vermoeden. Ze lijken te verwijzen naar een aandoening waar een minderheid, een enkeling in de verte, mee te kampen heeft: een stoornis waar ‘verslaafden’ aan lijden, een zogenaamd levenslange ziekte die je moet blijven bevechten. Zelf zou ik liever spreken van een universele dwangmatigheid die ik niet alleen bij mezelf herken, maar ook bij ieder ander die ooit mijn pad kruiste.

‘Verslaving’ is een woord met een negatieve lading. ‘Slaaf’ maakt er niet voor niets deel vanuit; een machteloos wezen dat is overgeleverd aan een macht buiten hemzelf die bepaalt wat hij doet en laat. Een slaaf is niet de baas over zijn leven, maar wordt gestuurd, beloond en gestraft door iemand die machtiger is dan hij. Hierbij lijkt er sprake te zijn van twee personen: de slaaf en zijn baas, dus is er in het licht van verslaving de persoon die het middel gebruikt en de persoon die zou willen dat dit niet gebeurt. Die twee zijn met elkaar in conflict. De spanning die dit conflict geeft, ontaardt meestal in de enige actie die voor onmiddellijke bevrijding en ontspanning zorgt: het toegeven aan het verlangen naar het gevoel dat het middel te bieden heeft. Het alternatief om dat vanuit wilskracht en discipline niét te doen, geeft die bevrijding van spanning immers niet.

Omdat ik van mening ben dat iedereen verslaafd is, gebruik ik meestal woorden waar iedereen zich in kan herkennen en die niet alleen binnenkomen bij de mensen die al in de problemen zijn gekomen door hun verslaving. ‘Verbinding’ is zo’n woord en ‘gebruik’, want middelen ‘gebruiken’ doen we allemaal. En wanneer we dat doen, verbinden we ons met zo’n middel. Bij een verslaving is er sprake van frequent gebruik, waardoor er een hechte verbinding met dat middel ontstaat. Sommige verbindingen zijn van korte duur, maar andere blijven een leven lang aanwezig. Ook kan de ene verbinding nauwelijks effect op je leven hebben terwijl de andere levensbepalend kan zijn. Gezonde en ongezonde gewoontes komen en gaan vanzelf. Soms ga je een bepaalde periode bijvoorbeeld helemaal op in een datingsite en zit je uren per dag te scrollen. En dan ineens stop je daarmee, wat echt niet altijd gebeurt doordat je een partner gevonden hebt. Zo kan er ook een periode zijn waarin je iedere dag wilt hardlopen. Dit kan weken, maanden en zelfs jaren duren, maar dan ineens neemt het af. Ga maar eens na hoe vaak je al verbindingen bent aangegaan met middelen, activiteiten en mensen die na verloop van tijd vanzelf ophielden en werden vervangen door andere. Ze hebben je een periode iets te bieden en je lijkt er afhankelijk van te zijn, tot ze geen functie meer hebben en jouw verbinding met het middel verdwijnt doordat het overbodig is geworden.

Heb je de moed om te durven zien dat het mechanisme onder jouw verslavende verbinding hetzelfde is als dat van een iemand met een alcohol-, drugs- gok-, seks-, werk- of pillenverslaving? Zou je met meer compassie kunnen kijken naar je medemens die niet zijn smartphone of dagelijkse yoga, maar rode wijn als verslavende verbinding heeft ‘gekozen’? Dit omdat hij er hetzelfde uithaalt, namelijk het even ergens in opgaan om daarmee tijdelijk van zichzelf af te zijn. Of misschien juist om een leegte waarin hij zichzelf zou kunnen tegenkomen even niet te hoeven ervaren?

De grote gemene deler van het aangaan van dit soort verbindingen is het beoogde effect dat het middel (of de handeling) je te bieden heeft:

1.Een verlangen naar niets: het verlangen naar een gevoel van rust dat ontstaat door ‘te verdwijnen’. Het gebruik van het middel heeft als doel je te laten vervloeien met je zintuiglijke ervaringen, tot je geen afgescheiden centrum meer ervaart dat zich bewust is van zichzelf.

2.Een verlangen naar iets: het uit de weg gaan van de inhoud van het hier-en-nu, om zo het ‘gewone’ van het huidige moment te doorbreken. Het doel van het gebruik is een andere ervaring van je zelf en het hier-en-nu dat je waarneemt.

Bij ‘gebruik’ denken we meestal aan substanties, zoals alcohol, drugs, pillen en sigaretten. Maar ‘gebruiken’ kan ook een bepaald gedrag betreffen, zoals gokken, gamen of het aangaan van relaties. Bij zo’n ‘gedragsverslaving’ is het dan niet alleen de activiteit zelf die je realiteitsbeleving tijdelijk verandert, maar ook de verwachting en de opwinding die eraan voorafgaan. Ik heb dat zelf zo ervaren in de jaren negentig, toen het epicentrum van mijn eigen vluchtgedrag en mateloosheid zich afspeelde: de gapende leemte aan zelfliefde die ik destijds voelde, vulde ik met het willen krijgen van erkenning van anderen… van vrouwen om precies te zijn. Ik zal uit respect voor de mensen die ik daarmee heb beschadigd niet in detail treden, maar ik kan je zeggen dat ik erg ver ging in mijn hang naar avontuur waar dit zich in uitte. Eronder zat een diep verlangen naar ‘verdwijnen’ en naar de ervaring even helemaal goed te zijn zoals je bent. Doordat mijn zelfafwijzing destijds tegen zelfhaat aan schuurde, was ik onverzadigbaar in het steeds opnieuw aangaan van relaties. Ik compenseerde mijn waardeloze zelfbeeld door liefde buiten de deur te zoeken, omdat ik deze in mezelf niet vinden kon. In deze verslaving aan romantiek wist ik het waardeloze gevoel over mijzelf steeds voor heel even op te heffen door de (lichamelijke) liefde van een ander te veroveren. Eigenlijk had dit niet zoveel met liefde voor een ander te maken, maar eerder met een dwangmatige behoefte aan troostende versmelting die me even van mijn zelfafwijzing verloste. Het was ‘de belofte’ die het proces vanaf het begin al spannend en daarmee aantrekkelijk kon maken. De spanning die al vooraf tijdens het ‘flirtchatten’ vrijkomt, lijkt op die van een middelenverslaving. In de roes vergat ik mijn sores en maakte mijn negatieve zelfbeeld plaats voor de opwinding van het avontuur. De jacht was daarbij overigens mooier dan de vacht, want het was natuurlijk geen duurzame ‘oplossing’: het gevoel van waardeloosheid kwam altijd direct weer terug na de vervloeiing waar ik voor even in opging. Daar kwam dan een schuldgevoel bij omdat ik niet kon voldoen aan de verwachtingen die ik in het contact gewekt had. Ik verlangde wel naar échte intimiteit maar was er ook bang voor. Omdat ik niet beschikbaar was voor mijn eigen gevoel, kon ik dat ook niet zijn voor het gevoel van de ander.

Het onschuldige begin

Een verslaving is een mogelijk gevolg van frequent gebruik van een bepaald middel. Zo’n middel gebruikte je ooit voor het eerst op een moment dat je niet in staat was de mogelijke gevolgen te overzien. Je had destijds zeker de intentie niet om er verslaafd aan te raken, maar toch is dat wel wat je is overkomen. Je eerste sigaret rookte je niet in de hoop dat je ooit een pakje per dag zou roken en je eerste biertje dronk je niet om later als alcoholist de cafés af te struinen en daardoor het contact met je kinderen kwijt te raken. Toen je je eerste mobieltje kocht om bereikbaar te zijn, kon je niet vermoeden dat je ooit acht uur per dag in social media op zou gaan. En toen je voor het eerst crypto kocht, kon je niet weten dat dwangmatig speculeren je dagelijkse leven zou gaan bepalen.

Door de neurowetenschap weten we dat onze hersenen niet goed zijn ingericht om keuzes op basis van de mogelijke effecten op lange termijn af te wegen. We kiezen doorgaans voor wat ons op korte termijn het meeste comfort, plezier, opwinding of avontuur lijkt te bieden. Dus kijk eens terug en denk aan je eerste biertje, je eerste jointje of je eerste lijntje coke. Of aan je eerste stukje chocola, je eerste smartphone en de eerste keer dat je porno keek. Kun je zien dat je er nooit voor gekozen hebt om verstrikt te raken in een verslaving?

Je dronk dat eerste biertje omdat je met je voetbalelftal een toernooi had gewonnen, waarna er bier werd gehaald. Of je beste vriendin zat op het schoolplein van je middelbare school ineens te roken, waardoor ze zo volwassen leek en je ook een trekje nam. Vies dat je het vond! Maar je wilde net als je vriendin cool kunnen zijn in de pauze.

Niemand begint zomaar aan heroïne of wodka, daar zijn altijd mildere middelen aan voorafgegaan. Het gaat om middelen die je iets te bieden hadden: een ander zelfbeeld, een vrijere versie van jezelf, ontspanning, even geen gedachten, een stoer en zelfverzekerd gevoel, troost of de ervaring van het meedoen en het erbij horen.

Het begint altijd met een ‘goed gevoel’ en precies daar ontstaat de ruimte voor een proces; langzaamaan of juist heel snel ontstaat er een verbinding tussen jou en het middel, er ontstaat een verbinding. Sommige verbindingen zijn van zeer korte duur. ‘Ik heb een paar keer geblowd maar vond er niets aan, werd er suf van,’ vertrouwde een vriend van mijn zoon me ooit toe. En dus werd de verbinding weer verbroken. Dat hoeft natuurlijk niet voor altijd te zijn; sommige middelen doen later opnieuw hun intrede, waarna er alsnog een langduriger relatie wordt aangegaan. Maar soms ontstaat er al direct een hechte band, simpelweg doordat het middel meteen heel veel te bieden heeft. In het begin heeft het er dan nog alle schijn van dat hier op geen enkele manier een prijs voor zal moeten worden betaald en lijkt er nog geen vuiltje aan de lucht.

Een jongen van zeventien met ADHD beschouwde nederwiet en speed (amfetamine) als zijn redding. ‘Het was alsof die radio in mijn hoofd voor het eerst uitging,’ vertelde hij. ‘Een radio die de juiste frequentie maar niet vinden kon, dus nu had ik eindelijk rust.’ Hij begon te spijbelen om vaker te kunnen blowen en werd uiteindelijk van school verwijderd, waarna hij nog meer ging gebruiken. Mij bereiken zoveel van ditzelfde soort verhalen waarbij het middel eerst een ‘oplossing’ was, maar daarna tot problemen leidde.

Het zelf

Als er iets is wat ons allemaal overkomt in de periode dat we opgroeien, is het dat er een ’zelfbeeld’ ontstaat: een ogenschijnlijke splitsing tussen wat we nu ervaren en het zogenaamde zelf als centrum van die ervaring. Iedereen loopt rond met het idee een zelfervarend en zelfhandelend individu te zijn, waarbij er een zogenaamde kern in jou is die waarneemt, denkt, voelt en doet: een ik die verantwoordelijk is voor het aanmaken van gedachten, gevoelens en handelingen, iemand in jou die kijkt, hoort, proeft en voelt. Het is een volstrekt natuurlijk proces dat je dat zo bent gaan ervaren. Het je verantwoordelijk voelen voor het doen en laten van je lichaam heeft onder andere als functie dat je op die manier leert van je ‘fouten’, zodat je niet steeds opnieuw dezelfde hoeft te maken. Ook voor je overleving is het best handig dat je jouw lichaam als werkelijk ‘los’ van al het andere ervaart, anders zou je misschien niet opzij springen als je op straat loopt en er een auto op je af komt. Maar waar ik geen constructieve functie in kan ontdekken, is dat er door ons doen en laten een beeld van een zelf gecreëerd wordt dat schuldig lijkt te zijn aan de dingen die niet goed zijn gegaan. Het nadeel van het accepteren van zo’n zelfbeeld is dat je er daarna mee in gevecht raakt. Terwijl het beeld niet meer is dan een beeld, lijd je er toch aan wanneer het de kop opsteekt.

De meesten van ons lopen bewust of onbewust rond met een beeld van een zelf dat tekortschiet, van een ik dat beter, gelukkiger, rijker, succesvoller, aardiger, mooier, slimmer of belangrijker zou moeten zijn.

Als tegenhanger dragen we ook positieve beelden mee van een goed en gewaardeerd zelf waar we wel tevreden over zijn, waardoor we dus meerdere plaatjes hebben omarmd van wie we denken te zijn.

Wanneer je hecht verbonden bent met een middel is één van die plaatjes of beelden misschien dat van ‘de verslaafde’: de zwakke, de schuldige, de slappeling of de loser. Maar is er doordat er verslaving in je leven is verschenen ook logischerwijze ‘een verslaafde’ ontstaan? Ik kan de vraag niet vaak genoeg stellen: hebben we het hier over een werkelijk zelf, of over een beeld dat je blijkbaar zo serieus neemt dat je ook werkelijk ervaart ‘een verslaafde’ te zijn?

Het identificeren met een beeld van jezelf heeft gevolgen. Omdat het niet te doen is om met alleen maar zelf-ondermijnende gedachten en gevoelens rond te lopen, creëren we ook een beeld van een ‘goed zelf’ waar we aan willen voldoen. Een jongen van zestien zonder interesse in sport die uit een gezin stamde waarin de anderen allemaal op hoog niveau hockeyden, vertelde me dat hij dit compenseerde met het maken van veel grappen. Zo zijn we bijna allemaal iets gaan doen om ons negatieve zelfbeeld draaglijk te maken. Hiermee proberen we onszelf te verbeteren, sterker te maken, aan te vullen en te helen. Daar lijkt helemaal niets mis mee, ware het niet dat we onszelf een vraag zijn vergeten te stellen voordat we begonnen aan dit avontuur van zelfverbetering: wie of wat is dat zelf waarmee ik aan de slag ga? En voor de open geesten onder ons: bestaat dat zelf waaraan je wilt gaan werken überhaupt?

Het proces waarin je je steeds bewuster wordt van je zelf heeft een paradoxaal gevolg, want hoe meer je met dit zelf bezig bent, des te groter wordt het verlangen om je van dat zelfbewustzijn te verlossen. We zoeken namelijk in alles naar de bevrijding van het zelf dat iets bereiken moet. Pas als dat is gelukt, valt het streven tijdelijk weg. Alles wat we zoeken, doen we om even niets te hoeven zoeken.