Mezelf zijn

Eerder verscheen van deze auteur bij Samsara:

Bewustzijn als enige werkelijkheid

De helderheid der dingen

Wat rest is liefde

Bewust bewustzijn zijn

Een meditatie op Ik Ben

© 2021 Rupert Spira

© 2022 Nederlandse vertaling, uitgeverij Samsara, Amsterdam

Oorspronkelijke titel Being Myself

Voor het eerst verschenen bij Sahaja Publications, UK,

en New Harbinger Publications, USA

Vertaald uit het Engels door Han van den Boogaard

Omslagontwerp: Marion Vrijburg

Vormgeving binnenwerk: Erik Thé, erikthedesign.com

ISBN 978 94 93301 44 3

NUR 728

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd zonder

de uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van uitgeverij

Samsara.

www.samsarabooks.com

In Uw licht zullen we licht zien

Psalm 36:9

Voorwoord

Er bestaat een gemeenschappelijk inzicht dat als een rode draad door de spirituele en filosofische tradities van de wereld loopt. Er is door vele namen in vele talen naar verwezen, maar het staat meestal bekend onder de naam ‘eeuwige filosofie’.

De kenmerken ervan kunnen weliswaar teruggevonden worden door middel van een vergelijkende studie van teksten, mystici en wijzen overal ter wereld, maar de belangrijkste leerstellingen ervan kunnen afgeleid worden uit zijn eerste beginselen. Je begint bij het metafysische Absolute, de Ultieme Werkelijkheid ofwel het Opperste Principe waarnaar verwezen wordt aan de hand van termen als de Godheid van Meester Eckhart, het Goede van Plato, het Ene van Plotinus, Ibn al-‘Arabi’s Goddelijke Essentie, Shankaracharya’s Opperste Werkelijkheid zonder eigenschappen, de eeuwige Tao van Lao Tzu en de Oergrond van Dzogchen.

Het Absolute kent noodzakelijkerwijs geen beperkingen, restricties of bepalingen. Het is tegelijkertijd uniek en een allesomvattende totaliteit. Het kan niet anders dan één geheel zijn, want wat eindig en relatief is kan niets gemeen hebben met het absolute en oneindige aspect ervan. Iets wat zich manifesteert verschijnt als gevolg van de oneindigheid of universele mogelijkheden van het Absolute, maar zo’n manifestatie staat niet los van het Absolute, noch valt het ermee samen.

Uiteindelijk is er geen sprake van twee werkelijkheden, het Absolute en de manifestatie; integendeel, alleen het Absolute is werkelijk, maar niettemin verschilt de manifestatie niet van het Absolute. De mens maakt, als onderdeel van de manifestatie, deel uit van de onvermijdelijk paradoxale relatie tussen de manifestatie en het Absolute. Zoals de manifestatie niet verschilt van het Absolute, zo kunnen wij er evenmin los van gezien worden.

De Geest of het Zelf is tegelijkertijd de innerlijke aanwezigheid van het Absolute en de ware grondslag van onze subjectiviteit. Het is het basisbeginsel en de essentie van onszelf, waar we ons hele bestaan aan te danken hebben. Het besef samen te vallen met de Geest of het Zelf vormt zowel onze volmaaktheid en bevrijding als onze terugkeer naar het Absolute, waar we in feite nooit los van hebben gestaan. Dat besef vormt tegelijkertijd de vervulling en de bevestiging van de eeuwige filosofie.

Maar hoe kunnen we tot dat eenheidsbesef komen? Iedere traditie, en de weg die daarbij hoort, heeft daar haar eigen manier voor, maar zo’n onderricht en spirituele praktijk kan slechts leiden tot de buitenste begrenzing van dat besef. Van daaraf moet er nog een kloof overbrugd worden. In Plato’s Zevende Brief heeft hij het over de plotselinge overgang van logische beredenering naar verstandelijk inzicht. Zoals bij de beschrijving in Plato’s Symposium van de zieneres Diotima het geval is, waarin zij de Vorm van de Schoonheid intuïtief aanvoelt, komt dat inzicht ‘plotseling’ en maakt het zich aan de ziel kenbaar als een spontane, onmiddellijke aanwezigheid:

Want iets als dit kan niet aan de hand van woorden tot uitdrukking gebracht worden zoals andere ervaringen, maar slechts op basis van een langdurige bekendheid ermee, en een leven in samenhang ermee, als een licht dat van een vuur overspringt en plotseling vlam vat in de ziel en daar zichzelf voedt.

Op vergelijkbare wijze wordt een instructie in Advaita Vedanta voorgelegd in termen van een drievoudig proces van zich verdiepend engagement: het aanhoren van het onderricht, erop reflecteren en er standvastigheid in vinden. Aan de hand van dat engagementsproces – dat tegelijkertijd rationeel en ervaringsgericht is – kan zich rechtstreeks inzicht of realisatie voordoen. Het ‘moment’ waarop het tot stand komt is een mysterie, maar het proces is dat niet: dat is het resultaat van kundig onderricht dat in goede aarde valt.

Rupert Spira is zo’n kundige leraar, iemand die tegelijkertijd spreekt vanuit een diepte van gerealiseerd inzicht en een breedte van praktische ervaring in het begeleiden van zoekers naar dat fundamentele inzicht. Een oude metafysische metafoor gebruikt het beeld van groen hout ten opzichte van droog hout als maatstaf voor de mate waarin de zoeker er klaar voor is. Naarmate het hout langer droogt maakt het meer kans uiteindelijk vlam te vatten. Ruperts onderricht kan beschouwd worden als het afvuren van talloze ‘vonken’ die de zoeker steeds verder ‘drogen’ en – net als bij Plato – uiteindelijk leiden tot het vlam vatten van het eenheidsbesef.

De kern van non-duaal inzicht wordt door Shankaracharya samengevat als “Het Absolute is de enige werkelijkheid; de wereld op zichzelf is niet werkelijk; het individuele zelf verschilt niet van het Absolute”. In Mezelf zijn legt Rupert vooral nadruk op het laatste deel van deze uitspraak en benadrukt hij op die manier dat het individuele ‘ik’ en het Absolute ‘Ik Ben’ in wezen identiek aan elkaar zijn. Alles wat Rupert in het hiernavolgende te zeggen heeft is een verwijzing, een ‘vonk’, ten behoeve van dat wezenlijke inzicht.

Het ogenschijnlijk alledaagse verwijswoord ‘ik’ is een sleutel tot dit besef. Wat is dat ‘ik’? Zoals Ramana Maharshi zoekers herhaaldelijk instrueerde om zichzelf af te vragen ‘Wie ben ik?’, zo kan ook de bekende vraag van Christus, ‘Wie zegt gij dat ik ben?’, persoonlijk opgevat en naar binnen gericht worden. De woorden die vanuit de brandende braamstruik als verschijning van God aan Mozes gericht zijn, geven ten antwoord ‘Ik ben die Ik Ben’, wat opgevat kan worden als ‘Ik Ben is wie ik ben’. Hetzelfde antwoord kan gevonden worden in de extatische uitspraak ‘Ik ben wat Werkelijk is’, en ook in de ‘grootse uitspraak’ in de Upanishads: ‘Ik ben het Absolute’.

Francis Bacon merkte ooit op dat slechts enkele boeken het verdienen ‘herkauwd en verteerd’ te worden. Ik stel voor dit als zo’n boek te beschouwen. Het proces van aanhoren en reflecteren is voor de meeste zoekers geleidelijk en langdurig van aard. Het onderricht is duidelijk, maar ook subtiel; zelfs als het intellectueel begrepen wordt, blijft het ego-gevoel aanwezig. Bovendien zijn Ruperts woorden verwijzingen, maar verhullen ze onvermijdelijk ook. Waar hij ons op wijst is Datgene waarvoor we geen woorden hebben en ten aanzien waarvan taal tekortschiet. Met geduld, diepe beschouwing en ‘overdenking’ kan de verhullende werking van zijn woorden uiteindelijk opgeheven worden en de werkelijkheid die erachter schuilgaat en doorheen schijnt herkend worden. Moge de lezer merken dat dat het geval is.

Peter Samsel

Ithaca, New York

september 2020

Dankbetuiging

Ik wil graag al degenen danken die geleide meditaties uit mijn bijeenkomsten hebben uitgeschreven. Sommige daarvan vormen de basis van dit boek. Met name wil ik Ed Kelly, Leslie Tuchman, Monica Timbal, Michael Oliver, Annabelle Williams, Will Wright en Terri Bennett bedanken. Ook wil ik mijn dank uitspreken naar Jaqueline Boyle, Rob Bowden, Caroline Seymour, Kyra O’Keeffe, Linda Arzouni, Ruth Middleton, Stuart Moore en Peter Samsel, die allemaal direct of indirect een bijdrage hebben geleverd aan deze publicatie, die zonder hen niet tot stand zou zijn gekomen. Ik ben hun zeer dankbaar voor hun zorg, vrijgevigheid en integriteit.

Aan de lezer

De beschouwingen in dit boek zijn afkomstig uit geleide meditaties die Rupert Spira gedurende de afgelopen jaren tijdens bijeenkomsten en retraites heeft gegeven. Ze zijn oorspronkelijk spontaan tot stand gekomen, maar zijn voor deze verzameling bewerkt om herhaling te voorkomen en ze van gesproken woord om te zetten in geschreven woord.

Meditatie vindt plaats in de ruimte tussen woorden, maar blijft aanwezig tijdens het uitspreken van de woorden zelf. Daarom zijn deze overdenkingen oorspronkelijk uitgesproken met lange stilten tussen bijna iedere zin, waardoor luisteraars de tijd kregen de uitspraken te onderzoeken aan de hand van hun eigen ervaring. De meditaties in dit boek zijn weergegeven met vele onderbrekingen tussen zinnen en onderdelen om zo een vergelijkbaar contemplatieve benadering op te roepen en mogelijk te maken.

HOOFDSTUK 1

HET GEVOEL VAN MEZELF ZIJN

Iedereen heeft het gevoel van ‘mezelf zijn’. Het gevoel van ‘mezelf zijn’ is onze meest alledaagse, intieme en vertrouwde ervaring. Het zit verweven in iedere ervaring, ongeacht de inhoud ervan. Het vormt de achtergrond van iedere ervaring.

Het gevoel van ‘mezelf zijn’ verlaat ons nooit en kan niet los van ons bestaan.

Als ik eenzaam ben is het gevoel van ‘mezelf zijn’ aanwezig, maar wordt het tijdelijk ingekleurd door het gevoel van eenzaamheid. Als ik verliefd ben is het gevoel van ‘mezelf zijn’ aanwezig, maar raakt het vermengd met het gevoel van verliefdheid. Het gevoel van ‘mezelf zijn’ is evenzeer in beide gevoelens aanwezig.

Als ik honger of pijn heb, moe of opgewonden ben, blijft het gevoel van ‘mezelf zijn’ aanwezig, zij het vermengd met de ervaring van vermoeidheid, honger, opwinding of pijn. Ja, iedere ervaring is doordrenkt van het gevoel van ‘mezelf zijn’.

Zoals een scherm gekleurd wordt door de beelden die erop verschijnen, zo wordt ons weten bepaald of geconditioneerd door gedachten, gevoelens, gewaarwordingen, waarnemingen, activiteiten en relaties.

En zoals de beelden voortdurend veranderen maar het scherm hetzelfde blijft, zo verandert de ervaring voortdurend maar blijft het feit dat ik ‘mezelf ben’ altijd hetzelfde.

‘Mezelf zijn’ is de altijd aanwezige factor binnen alle veranderende ervaringen.

* * *

We hebben weliswaar allemaal dat gevoel van ‘mezelf zijn’, maar niet iedereen ervaart zijn zelf helder. In de meeste gevallen is ons zelfgevoel vermengd met de inhoud van de ervaring: gedachten, gevoelens, gewaarwordingen, waarnemingen, activiteiten en relaties.

Onze alledaagse ervaring van het zelf bevat twee elementen: ons altijd aanwezige, onveranderlijke zijn, en de eigenschappen die het ontleent aan onze voortdurend veranderende ervaring, die het lijkt te conditioneren en beperken.

Iedere ervaring is van nature beperkt, en die vermenging van het zelf met de kenmerken van de ervaring creëert een beperkt zelfgevoel. Dat is het ogenschijnlijk afzonderlijke zelf of ego, ten behoeve waarvan de meeste activiteiten en relaties worden ondernomen en in het leven geroepen.

Bevrijd van ervaringskenmerken heeft ons zelf geen eigenschappen en kent het daarom op zichzelf geen beperkingen. Het is gewoon onbegrensd of oneindig zijn: transparant, leeg, stil en bewegingloos.

Omdat het niets van de onrust van onze gedachten en gevoelens deelt, is ons wezenlijke zelf of zijn van nature vredig. Zoals de ruimte van een kamer niet onrustig kan worden van mensen of objecten die zich erin bevinden, zo kan ons zijn niet verstoord worden door iets wat in de ervaring plaatsvindt.

In afwezigheid van enig gevoel van gemis is ons zijn van nature vervuld en heeft het niets nodig van de ervaring om zichzelf mee aan te vullen, zoals niets in een film iets toevoegt aan of iets wegneemt uit het scherm.

Vrede en geluk vormen dus de natuurlijke toestand van ons wezenlijke zijn en bezielen de gedachten, gevoelens, activiteiten en relaties van iemand die helder weet wat zijn zelf behelst.

* * *

Als we ons wezenlijke zelf de ruimte bieden om vermengd of geïdentificeerd te raken met de kenmerken van de ervaring, wordt de natuurlijke toestand van vrede en geluk die er eigen aan is verhuld of verborgen.

Zoals water zelf geen smaak heeft maar de smaak aanneemt van alles waarmee het vermengd raakt en bijvoorbeeld koffie of thee lijkt te worden, zo heeft ons wezenlijke zelf of zijn geen eigenschappen van zichzelf, maar neemt het de kenmerken van de ervaring aan en lijkt het een persoon, een eindig zelf of ego te worden.

Als er bijvoorbeeld een gevoel van verdriet, eenzaamheid of angst opkomt, kennen we ons zelf niet langer zoals het in wezen is: transparant, stil, vredig, vervuld. Ons kennen van ons zelf raakt vermengd met en veranderd door dat gevoel. We zien ons zijn over het hoofd ten gunste van het gevoel.

Sterker nog, we lijken het gevoel te worden. ‘Ik voel verdriet’ wordt ‘Ik ben verdrietig’. We raken ons zelf kwijt in de ervaring. We vergeten ons zelf. Maar dat vergeten overschaduwt het gevoel van ‘mezelf zijn’ nooit volledig. Het raakt slechts gedeeltelijk buiten beeld, want zelfs in de meest donkere gevoelens ervaren we nog steeds het gevoel van ‘mezelf zijn’.

In een depressie bijvoorbeeld wordt onze ervaring zozeer ingekleurd door duisternis dat onze aangeboren eigenschappen van vrede en geluk bijna volledig buiten beeld raken. Ons zelf lijkt dan bezoedeld of verduisterd te zijn.

Maar zoals de aard van water hetzelfde blijft als het vermengd wordt met thee of koffie, zo blijft ons wezenlijke zelf in zijn oorspronkelijke toestand als het vermengd raakt met de inhoud van de ervaring. Je hoeft te midden van alles wat ervaren wordt alleen maar voeling te houden met je wezenlijke zelf of zijn.

* * *