Julius Schellens

EEN NIEUW LEVEN IN EEN NIEUW LAND

OPROER IN DE KEMPEN

Deel II

Colofon

Coverbeeld: Anne Van Moere

Een project van WIL.T voor © Willems Uitgevers, Noorderwijk, 2022

https://boeken.cafe

ISBN

978 949 3306 189 (ebook)

978 949 3306 066 (print)

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of worden openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke (elektronische of mechanische) wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever of auteur.

Inhoud

Woorden van dank 4

Woord vooraf 7

I De Keesstromolen 8

II Hofnar 22

III Vondeling 33

IV De boshut 44

V Verzoening 74

VI Storm 86

VII Het spookt aan de Nete 98

VIII De Nieuwe Steenweg 106

IX Sint-Gummarus van Lier 114

X Om dromen waar te maken, zijn daden nodig 124

Nawoord 134

Woorden van dank

Ik draag dit boek op aan het lerarenkorps van het toenmalig Sint-Lambertuscollege van Westerlo waar ik van 1963 tot 1968 de Oude Humaniora volgde.

Toen begreep ik niet wat ik ondertussen dagelijks ervaar. Door de studie van de klassieke talen Latijn en Grieks kreeg ik een enorme bagage aan kennis en cultuur mee.

Mijn passie voor het schrijven en interesse in geschiedenis kreeg ik daar ongetwijfeld mee.

Vooral zeer erkentelijk ben ik mijn leraars Gaston Verhaegen, Fons Vos, Fons Selderslags, Achiel Vanmechelen en Etienne Even.

De praktische hulp bij het vele opzoekwerk, de suggesties en de steun van mijn partner Anne Van Moere waren van enorm belang bij de samenstelling van het manuscript en de uiteindelijke totstandkoming van deze roman.

Het omslagontwerp is van haar hand.

Door de kritische blik van mijn proeflezers Mieke Pels, Toon Pels, Christ’l Teughels en Tina Vercammen kon ik mijn teksten bijschaven en polijsten.

Hartelijke dank aan iedereen die het schrijfproces volgde en bij wie ik terechtkon met mijn vragen.

De auteur,

Julius Schellens

Citaten

‘Om te weten waar je naartoe gaat, moet je weten waar je vandaan komt.’

Sibo Rugwiza Kanobana

Taal- en cultuurwetenschapper (geboren in Mbandaka, Congo in 1975 en opgegroeid in Brussel)

‘Geluk ligt niet voor het oprapen, het komt voort uit je eigen handen.’

Tenzin Gyatso

Huidig Tibetaans spiritueel leider, 14de Dalai Lama (geboren in 1935)

‘Neem geen genoegen met een minder leven dan waartoe je in staat bent.’

Nelson Mandela

Zuid-Afrikaanse antiapartheidsstrijder en politicus (geboren in Mvezo, 1918)

‘Let als je naar een doel reist goed op de weg, want de weg verrijdt ons terwijl we hem bewandelen.’

Paulo Coelho

Braziliaanse schrijver, (geboren in Rio de Janeiro, 1947)

Woord vooraf

Dit boek is een vervolg op de historische roman Oproer in de Kempen 1798-1830, verschenen in 2021. Enkele personages daaruit maken ook in dit tweede deel hun opwachting, maar beide boeken kunnen afzonderlijk worden gelezen.

Hoe is het Ward vergaan, een oud-strijder van de Boerenkrijg en de Napoleontische oorlogen? En Adriaan, de brouwerszoon uit Hulshout? Aangespoord door Wards avonturen sloot hij in 1830 als vrijwilliger zelf aan bij het Belgische revolutionaire leger dat eerst de Fransen en daarna de al even gehate Hollanders uit onze contreien wist te verdrijven.

Te midden van al dat oorlogsgeweld hebben we Machteld leren kennen, een vrouw om naar te luisteren én om verliefd op te worden. En we maakten kennis met Gommaar, getekend door oorlog en ellende.

In dit tweede deel van Oproer in de Kempen proberen de personages een nieuw leven op te bouwen in een nieuw land. Met vallen en opstaan, zoals dat gaat in het menselijke bestaan.

Dit verhaal speelt zich af in de streek rond Hulshout, Herselt, Westerlo en Heist-op-den-Berg, het huidige Merodegebied in de Zuiderkempen. Het is gebaseerd op ware feiten. Fictie en non-fictie lopen door elkaar, gefantaseerde personages en historische figuren gaan hand in hand.

I De Keesstromolen

Lente 1838.

Zoals iedere ochtend voor hij aan het werk ging, keek Adriaan door het venster van zijn korenwindmolen uit over het weidse landschap. Het verwonderde hem dat er de voorbije jaren in zijn dichte omgeving op het eerste gezicht weinig was veranderd. Dat alles schijnbaar zijn normale gang was gegaan sinds de scheuring van de Nederlanden. De gewone Kempenaar leek er zich helemaal niets van aan te trekken wie in Brussel de plak zwaaide. Voor wie echter, zoals Adriaan, geregeld de gazet las, was het duidelijk dat de veranderingen die eerst verder weg in de grotere steden plaatsvonden nu steeds dichterbij kwamen. Zelf keek hij met grote verwachting uit naar de toekomst.

Met veel overtuiging had Adriaan als vrijwilliger meegedaan aan de revolutie van 1830. Toen de Hollanders een jaar later, twee weken na de troonsbestijging van Leopold I, ons land binnenvielen, was hij opnieuw mee ten strijde getrokken. Maar zijn oorspronkelijke enthousiasme had door het krijgsgeweld plaatsgemaakt voor ontreddering, voor het besef van de zinloosheid en de wreedheid van elke oorlog. Hoe edel het doel ook mag zijn. Zes jaar geleden had hij het Belgische leger teleurgesteld en ontmoedigd verlaten. Toch voelde Adriaan zich ook trots omdat hij had meegeholpen aan de onafhankelijkheidsstrijd en de verdediging van zijn land.

Hij was als knecht gaan werken in de Keesstromolen in Bruggeneinde, een gehucht van Heist-op-den-Berg op de grens met Hulshout. Toen zijn baas, molenaar Jos Van Bel, besloot om te gaan rentenieren en te genieten van zijn oude dag, nam Adriaan zijn plaats in. Geen gemakkelijke beslissing op vijfentwintigjarige leeftijd, met lege handen. Hij had sindsdien hard moeten werken om de pacht te kunnen betalen aan graaf d’Ursel, de eigenaar van de molen. Als hij in Hulshout de familiebrouwerij De Hulst van zijn vader had overgenomen, zou alles hem zomaar in zijn schoot geworpen zijn. Maar hij wilde met Machteld een eigen leven opbouwen, en dat leek hen nog te lukken ook.

De herwonnen welvaart in het nieuwe land maakte het hen uiteraard wat makkelijker. Op het gebied van industrialisatie en economie nam België vrijwel meteen een voortrekkersrol op in Europa. En Adriaan hield van zijn stiel, waarvoor hij samen met Machteld gekozen had. Zo nauw betrokken bij het boerenleven en de natuur.

In de onmiddellijke omgeving van de molen stonden geen hoge bomen, alleen wat laag houtgewas. De wieken moesten genoeg wind kunnen vangen om te draaien. Adriaan richtte de blik naar de molens in de omliggende dorpen. Door de wieken in een bepaalde stand te zetten of op een bepaalde manier te bezeilen, seinden de molenaars boodschappen naar elkaar, zoals bij een geboorte of een sterfgeval. Als het feest was of in dagen van rouw werden de wieken vastgezet in een bepaalde stand, soms versierd met bloemen.

Na de lange winter genoot Adriaan van de veranderingen in de natuur. De grond werd weer wak en droeg de kiemen van nieuwe levenskracht. De bruingroene tinten van de weilanden maakten plaats voor frisgroen gras waartussen paardenbloemen hun goudgele kop naar boven wurmden. Hier en daar priemden de eerste heldergele boterbloemen. Langs de straatkant pronkten geelgroene katjes aan de wilgenstruiken. Op vele plaatsen verschenen verse molshopen en mollengangen.

De dagen lengden snel. De natuur kwam weer tot leven. In de kruinen van de weinige canadapopulieren bouwden eksters iedere dag ijverig voort aan hun nesten. Ze waren duidelijk herkenbaar aan hun zwart verenkleed met witte buik en witte schoudervlek, hun prachtige lange, groen glimmende staart en de blauwe metaalglans van de vleugels. Nu kon Adriaan het werk van de naarstige vogels nog volgen, zolang de bloemkatjes aan de takken naar omlaag hingen. Wanneer binnen enkele weken de bladeren zouden uitkomen, zou hij de kruinen niet meer kunnen zien. Maar wel horen: zelfs bij lichte wind maakten de populieren een typisch ritselend en ratelend geluid.

Sommige schijnbaar warrige nestconstructies hadden zelfs een dakbedekking. Mannetje en vrouwtje ekster werkten er gezamenlijk meer dan een maand aan. En daar lieten ze het niet bij, wist Adriaan. Ze bleven elkaar ook levenslang trouw. Hun samenhorigheid ontroerde hem en hij bewonderde ook hun schranderheid. Met spijt en schuldgevoelens herinnerde hij zich hoe hij in zijn jeugd zo dikwijls eieren had geroofd uit hun nesten terwijl het woedende ouderpaar hem krijsend belaagde.

De boeren waren minder opgezet met het kabaal. Ze zegden dat de eksters veel schade toebrachten aan hun graangewassen en er niet voor terugschrokken eieren te roven uit hun kippenhok. Ze beweerden ook dat de brutale schelmen verzot waren op al wat blonk. Dat ze zilveren eetgerei en zelfs sieraden van de boerin stalen om ze onderaan in hun nest te verstoppen.

Ach, een boer klaagt altijd, bedacht Adriaan met een glimlach. Te nat, te droog, te koud, te warm… Maar wel pronken met de kwaliteit van de vruchten van het land.

Aan het Kempense bijgeloof dat eksters ongeluk zouden brengen, hechtte Adriaan al helemaal geen geloof. Zijn jonge gezin ging het alleszins voor de wind.

Machteld, altijd al geïnteresseerd in natuur en geschiedenis, had opgezocht waar de naam van de houten standaardmolen zijn oorsprong vond. Keesstro is een duinriet dat overvloedig groeit op de turfgronden van de naburige Goorheide, naast andere biezenvariëteiten en het pijpenstrootje. Machteld kon er tijdens hun wandelingen met de kinderen op zondagnamiddag uitgebreid over vertellen. Haar kennis haalde ze uit oude planten- en kruidenboeken die ze gekregen had van Dorothea Van Gennip, van wie ze bijles gekregen had. Die ongetrouwde mejuffrouw had Hollandse wortels. De invloed daarvan was nog duidelijk te horen in het verfijndere taalgebruik van Machteld, zeker in contrast met het ruwere Kempense dialect van haar streekgenoten.

Dorothea had op het kantoor van de brouwerij gewerkt, een herinnering die Adriaan liever niet oprakelde. Maar dat is het vervelende aan herinneringen: ze zijn er, of je het nu wilt of niet. Hoe hij zijn dagen had moeten doorbrengen in hetzelfde bureel als die kwezel… Hij kreeg er nog altijd koude rillingen van.

Gelukkig had hij het plannetje van Dorothea’s ouders heel gauw doorzien. Afkomstig uit ‘s-Hertogenbosch wilde de renteniersfamilie een huwelijk arrangeren. Moeder Van Gennip droomde ervan om hun verworven kapitaal van de tapijtweverij samen te voegen met het vermogen van een welstellende brouwersfamilie. Adriaan en Dorothea waren beiden enig kind.

Maar hij had haar afgewezen, waarna de oude vrijster vernederd was ingetreden als non. Tot groot verdriet van Adriaans moeder, die Dorothea al beschouwde als haar schoondochter en een uitstekende partij voor hem. Madame Van Gennip reageerde met woede en onbegrip. Beide moeders zagen een huwelijk met veel pracht en praal aan hun neus voorbijgaan. In plaats van de goede naam en luister van hun families nog te vergroten, vreesden ze door Adriaans weigering voor een waar dorpsschandaal, met veel roddels en hoongelach.

Machteld had hem geholpen om de twijfels van zich af te zetten en hem ervan overtuigd dat hij de juiste beslissing had genomen. Natuurlijk hadden zijn ouders graag gehad dat hij als enig kind zijn vader was opgevolgd in de brouwerij, zei ze. Maar hij mocht toch ook verwachten dat die hun wens opzij zouden schuiven en zijn keuze voor een zelfstandig leven zouden respecteren.

Adriaan deed zijn uiterste best om zich niet schuldig te voelen. Maar dat was gemakkelijker gezegd dan gedaan. De ene dag viel het hem al wat gemakkelijker dan de andere om te blijven geloven in zijn keuze. Turend naar buiten, zonder echt iets te zien, werd hij soms overvallen door een gevoel van eenzaamheid, alsof hij er helemaal alleen voor stond. Op dagen dat alles tegenzat, vroeg hij zich af waarvoor hij het allemaal deed. Loonde het wel de moeite? Om zichzelf niet te verliezen in nodeloos getob en sombere gedachten, en te voorkomen dat hij de mooie vooruitzichten zou verwaarlozen, kende hij maar één recept: doorbijten en hard werken, zonder op- of omzien.

Ook de breuk met zijn ouders bleef knagen. Moeder had nog geprobeerd om Adriaan om te praten toen hij als molenaarsknecht ging werken. Toen hij het molenbedrijf enkele jaren overnam, zakte hun verhouding tot onder het vriespunt. Toen hij vertelde dat Machteld haar intrek bij hem zou nemen in afwachting dat ze zouden trouwen, werd Adriaan zelfs de deur gewezen. Een groter onheil had hun familie niet kunnen treffen, vond moeder Augusta. Samenhokken voor het huwelijk, en nog wel met een geitenhoedster, de dochter van een avonturier uit de Herenbossen… Hij, die toch van betere afkomst was en had gestudeerd in de Latijnse school van Hulshout, iets wat geen van zijn leeftijdgenoten in het dorp gepresteerd had.

Moeder stond in haar keuken van hem afgekeerd, kwaad, verdrietig, doodongelukkig. Haar rug vertelde het hem allemaal. Hij had nog geprobeerd het uit te leggen. Haar rug antwoordde niet meer en toen ze zich omkeerde, sprak uit haar ogen onversneden afkeer. Sindsdien had hij leren leven met een traliewerk tussen haar en hem.

Augusta zocht steun en troost bij Wilhelmina Van Gennip. Die was haar nederlaag nog niet vergeten en zag nu haar kans schoon om zoveel mogelijk ruzie te stoken. Ze liet er geen gras over groeien en kon de pastoor overhalen er zich mee te bemoeien. Zijn aanvankelijke aarzeling hielp ze snel uit de wereld met het dreigement dat ze haar financiële bijdrage voor een nieuwe kazuifel en liturgisch vaatwerk zou intrekken. De dorpsherder had zich zo verheugd op een nieuw brokaten misgewaad voor de kerkelijke feestdagen dat hij die kans niet kon laten voorbijgaan. Hij ontbood Machteld naar de pastorij.

Met een norse uitdrukking op haar gezicht liet de oude huishoudster het in haar ogen zondige meisje binnen. Zonder een woord van welkom of begroeting wees ze met een verkrampte vinger naar Machtelds beslijkte schoeisel, daarna naar de voetmat. Met een korte hoofdbeweging wees ze vervolgens de deur van de spreekkamer aan.

De pastoor gebaarde dat ze kon plaatsnemen op de stoel voor zijn bureau. Hij zat duidelijk met iets verveeld en verlegde enkele boeken en papieren. Machteld vermoedde waarom ze was geroepen en wachtte af. Na minutenlang stilzwijgen leek de eerwaarde de gepaste woorden eindelijk gevonden te hebben.

‘Machteld, ik heb u laten komen om iets zeer belangrijks met u te bespreken. Ik mag hopen dat ge bereid zijt goed te luisteren naar wat ik te zeggen heb zodat ge zult inzien dat ge verkeerd bezig zijt. Trouwens, hoe oud zijt ge nu al?’

‘Eenentwintig, meneer pastoor.’

‘Dan zijt ge oud genoeg om me te begrijpen en te beseffen dat wat ge zinnens zijt, verkeerd is.’

Machteld wachtte geduldig.

Na een korte aarzeling vervolgde hij: ‘Tot enkele jaren geleden kreeg u hier in ditzelfde bureel meermaals per week bijles van juffrouw Dorothea Van Gennip. Ze heeft u veel bijgebracht zodat ge de kans kreegt meer kennis op te doen dan de meeste andere meisjes.’

Machteld wilde iets zeggen, maar de pastoor verhinderde dat.

‘Laat me uitspreken. Dorothea heeft van u een welopgevoed mens gemaakt. Daarom begrijpen we uw gedrag niet. Gij zijt er zelf de oorzaak van dat de juffrouw gestopt is met lesgeven aan u. Ze is ingetreden in het klooster en stelt haar leven in dienst van God, ook als schooljuffrouw. Dat is natuurlijk goed. Maar daardoor ben ik mijn helpster kwijt om na schooltijd in de kerk onze jeugd wat kennis van de godsdienst bij te brengen. Hebt ge er nu geen spijt van dat ge zo ondankbaar zijt geweest?’

Hoewel Machteld een sermoen had verwacht, was ze verrast door zijn scherpe toon. Maar dat kon haar strijdlust niet temperen.

‘Meneer pastoor, natuurlijk ben ik mejuffrouw Dorothea dankbaar. Ik begrijp echter niet waarom u beweert dat ze door mijn schuld zou weggegaan zijn.’

De priester priemde met een vermanende vinger in haar richting.

‘Doe nu niet alsof ge van niks weet. Ge hebt door uw losbandig gedrag de verloofde van Dorothea verleid. Nochtans een jongen uit een fatsoenlijke en godvrezende familie. Enkel en alleen daarom is hun huwelijk afgesprongen.’

‘Dat zijn verzinsels van haar moeder, madame Van Gennip’, wierp Machteld tegen. ‘Louter kwaadsprekerij. Er is tussen Adriaan en Dorothea nooit iets geweest dat liefde genoemd kan worden. Adriaan en ik daarentegen houden van elkaar. En dat heeft niets met geld te maken. Wij willen gewoon onze eigen weg gaan, zelfs zonder steun van zijn ouders. Dat bewijst toch dat ik niet uit ben op zijn geld of zijn erfenis!’

De geestelijke liep rood aan. Hij was tegenspraak kennelijk niet gewend. Omdat hij inzag dat zijn beschuldigingen geen vat hadden op het jonge meisje, veranderde hij het geweer van schouder en vervolgde dreigend: ‘Er is me ter ore gekomen dat ge ongetrouwd uw intrek wilt nemen bij Adriaan in de molen. Beseft ge dan echt niet dat ge in zonde zult leven? Ik zal verplicht zijn te weigeren jullie nog de communie uit te reiken. Ik ontzeg jullie voortaan de toegang tot onze kerk. Als er uit jullie zondige buitenechtelijke verbintenis kinderen geboren worden, zal ik ze niet dopen.’

Zijn verdere dreigementen met God en gebod hadden Machteld echter niet van haar stuk kunnen brengen.

Kort daarna waren ze getrouwd. Ze hadden de pastoor van de Strokapel in Ramsel, een minzaam man, bereid gevonden het huwelijk in te zegenen. Hij was een weldenkende herder die de kunst verstond om zijn schapen bij de kudde te houden. Begripvol paste hij te strakke kerkelijke wetten soepel toe naargelang van de omstandigheden. Hij was ervan overtuigd dat door te enge geboden gelovigen soms afhaken.

Een groot huwelijksfeest was het niet geworden. Daar hadden ze het geld niet voor, maar dat vond het jonge koppel niet erg. Machtelds vader was aanwezig geweest met nog enkele vrienden. Ze hadden de molen een dag stilgelegd, de wieken in feeststand gezet en ze versierd met bloemen en wimpels.

De pastoor van de Strokapel had daar ook hun twee kinderen gedoopt. Augusta had geweigerd om de doopvieringen van haar kleinkinderen bij te wonen. Ze had ze nog altijd niet willen zien en dat deed Adriaan nog het meest pijn.

Vader was milder en probeerde er op die feestelijke gelegenheden zoveel mogelijk bij te zijn. Maar dikwijls moest hij toch de kant van zijn vrouw kiezen, om de kerk in het midden te houden. Ze regelden het zo dat Adriaan hem af en toe in het geheim in de brouwerij kon opzoeken als moeder niet thuis was. Meestergast Fons kwam Adriaan telkens omzichtig op de hoogte brengen als er zich een gelegenheid voordeed.

Adriaan slaagde er meestal in om al die kopzorgen van zich af te zetten door zich te concentreren op zijn drukke bezigheden, de woorden van Machteld indachtig: ‘Samen zullen we, met vallen en opstaan, onze weg vinden. Gelijk de Nete al eeuwenlang haar eigen loop zoekt volgens haar zelfgekozen bedding, onstuitbaar en onverstoorbaar dag na dag.’

Met trots en voldoening overzag Adriaan het onberispelijk onderhouden molenerf, waar alles netjes op zijn plaats stond of lag. Nergens slingerde er alaam rond. De grote vrachtwagen en de lichte koets, de cabriolet, stonden afgelijnd naast elkaar onder een afdak, beschut tegen weer en wind. Hij had ze evenals het Brabantse trekpaard en het lichtere rijpaard overgenomen van zijn voorganger Van Bel. Met het kleine rijtuig deed Machteld haar boodschappen en bezoeken. Ze woonden nogal afgelegen. Hij had haar de knepen van het mennen geleerd. Tot voor kort zadelde ze regelmatig de zwarte hengst en als een volleerde ruiter maakte ze tochten in de dichte en soms verdere omgeving. Dat baarde in het begin nogal wat opzien. In de omliggende landelijke dorpen was men zoiets van een vrouw niet gewoon, tenzij ze van het kasteel was. Met nu twee kleine kinderen in huis en weer zwanger kon dit voorlopig niet meer. Maar Machtelds vader Ward, die als cavaleriesoldaat in het leger van Napoleon had gediend, bleef wel vol lof over haar rijkunst.