© Doorbraak, Antwerpen, 2024

Opmaak en tekstcorrectie: WIL.T

i.s.m. Lieven De Rouck

https://boeken.cafe

ISBN e-boek 978 949 3306 875

ISBN print 978 949 3306 820

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of worden openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke (elektronische of mechanische) wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever of auteur.

Nadia Sminate en Maaike De Vreese

Vreemde

Vlamingen

Inhoud

Voorwoord

De auteurs aan het woord

Migratie van vroeger tot nu

Twintig jaar inburgeringsbeleid

Is de kloof gedicht?

En lokaal? Wat zeggen burgemeesters en schepenen?

Wat met Brussel?

N-VA drukt zijn stempel

Religie en inburgering

Waarom een boek over inburgering en burgerschap?

Voorstel 1 - Stop de integratie-industrie

Voorstel 2 - Inburgeren in het land van herkomst

Voorstel 3 - Nationaliteit verwerven: cadeau, beloning of sluitstuk

Voorstel 4 - De bevoegdheden migratie en integratie in één hand

Voorstel 5 - Pak moeilijke buurten aan. Een nieuw model van herwaarderingswijken

Voorstel 6 - Elke nieuwkomer moet inburgeren

Voorstel 7 - Werk als sleutel tot integratie: inburgering en activering hand in hand

Voorstel 8 - Burgerschap op school

Voorstel 9 - De overheid moet neutraal zijn: altijd en overal

Voorstel 10 - Nederlands: we leggen de lat hoger

Dankwoord

Epiloog

Eindnoten

Voorwoord

door Bart De Wever, voorzitter N-VA

Wie de geschiedenis van de mensheid bestudeert, weet dat migratie van alle tijden is. Grote omwentelingen hebben altijd migratiegolven teweeggebracht. Denk aan de val van het Romeinse Rijk, de religieuze oorlogen van de zestiende eeuw of recent de oorlog in Syrië en de Russische inval in Oekraïne.

Deze migratiegolven hoeven niet per se negatieve gevolgen te hebben als ontvangende naties de juiste keuzes maken. Jammer genoeg schiet het Europese migratiebeleid tekort en zorgt dat ervoor dat migratie door de Europese bevolking overwegend als iets negatiefs wordt ervaren.

Daar zijn twee redenen voor. We krijgen geen vat op de instroom en het inburgeringsbeleid is jarenlang verwaarloosd.

Elk plan moet beginnen met een beperking van de instroom. We moeten eindelijk eenduidig ‘nee’ zeggen tegen illegale migratie. Want het is een evidentie dat een natie die haar grenzen niet onder controle heeft, geen natie meer is. Er zijn gidslanden. Australië heeft in tien jaar tijd zijn migratiebeleid volledig omgegooid. Via een strenge aanpak van illegale migratie slaagde het erin om de illegale instroom drastisch te beperken. Wie illegaal probeert het land te betreden, verliest elk perspectief op legaal verblijf. Bovendien moet wie legaal wil migreren zijn of haar meerwaarde voor de Australische economie kunnen aantonen. Die twee eenvoudige principes moeten de essentie vormen van het Europese migratiebeleid van morgen.

Wie hier legaal aankomt, moet daarna zo snel mogelijk wegwijs worden gemaakt in onze samenleving. Tot twintig jaar geleden was er nauwelijks sprake van een inburgeringsbeleid in Vlaanderen. De N-VA, net opgericht en nog een kleine partij, maakte er een speerpunt van.

Onder invloed van Geert Bourgeois werd voor het eerst ingezet op een echt inburgeringsbeleid. Dat werd niet door iedereen geapprecieerd. Tijdens de ‘hoogdagen’ van paars-groen zwommen we vaak tegen de stroom in. Maar in twintig jaar tijd hebben we wel een duidelijke stempel kunnen drukken. Terwijl andere regio’s in dit land amper een inburgeringsbeleid hebben, kent Vlaanderen onder meer strikte taalvereisten voor nieuwkomers, een verplicht inburgeringstraject en worden sociale voordelen consequent gekoppeld aan taal- en activeringsvereisten. ‘Voor wat, hoort wat’, is het devies. Dat is in het belang van de betrokkene zelf én van de hele gemeenschap.

Het hoeft niet te verwonderen dat de werkgelegenheidscijfers voor mensen met een niet-EU-achtergrond in Vlaanderen een stuk beter zijn dan in Franstalig België. Maar ook hier ligt nog werk op de plank. De kloof met de autochtone bevolking is nog te groot. Die moet worden gedicht om onze welvaart te vrijwaren. Dat is ook in het belang van de nieuwkomer zelf. Een job dient als katalysator voor het inburgeringsproces. Een productieve omgeving met sociale contacten buiten de eigen etnische of religieuze gemeenschap is van onschatbare waarde.

Wij kiezen resoluut voor een inclusief Vlaams burgerschap. Een burgerschap dat nieuwkomers alle kansen op zelfontplooiing biedt en daar duidelijke plichten tegenoverstelt.

We mogen vragen dat nieuwkomers Nederlands leren en een inburgeringstraject volgen.

We mogen vragen dat nieuwkomers hun steentje bijdragen op onze arbeidsmarkt.

We mogen vragen dat ze de Verlichtingswaarden, de basis van ons maatschappelijk stelsel, omarmen. Meer nog, we moeten dat eisen.

Ons Vlaams burgerschap is een kostbaar goed dat we in gezonde staat willen doorgeven aan de komende generaties.

Ik ben Maaike en Nadia dankbaar voor dit boek. Het geeft een duidelijk overzicht vanwaar we op vlak van inburgering in Vlaanderen komen. Tegelijkertijd worden heldere voorstellen geformuleerd die een duidelijk pad richting de toekomst aanwijzen. Een pad dat ik met volle overtuiging onderschrijf.

De auteurs aan het woord

Nadia Sminate

22 mei 1993. Een dag waar ik als jonge tiener reikhalzend naar uitgekeken had. Niet zozeer wegens de diepere betekenis van dit plechtige sacrament, maar vooral vanwege het feest dat verbonden was aan mijn vormsel. Er was een zaaltje gehuurd, de hele familie zou erbij zijn en de cadeautjes waren uiteraard de kers op de taart.

Eerlijk? De motivatie van mij en de meeste klasgenootjes had weinig te maken met ons enthousiasme om ‘de Heilige Geest te ontvangen’. Dat stond toen in schril contrast met hoe onze ouders die dag beleefden. Velen van hen waren strenggelovig opgevoed en hadden in hun kindertijd meer tijd dan hen lief was in de kerk gespendeerd.

Maanden hadden we geoefend. En daar stond ik dan, tussen mijn vriendinnen, in dat lange witte gewaad, aan het altaar. De mama’s en papa’s straalden van trots op de eerste rijen. Fier omdat hun zoon of dochter de doopgeloften zou vernieuwen en zo eindelijk volwaardig deel zou uitmaken van de Katholieke Kerk.

Maar niet alle familieleden deelden dat enthousiasme. Achteraan in de kerk, ietwat onwennig bij al deze liturgische plechtigheden, stond immers een deel van mijn familie. Het contrast met de animo op de eerste rijen was groot. Ik was elf, maar ik herinner het me nog: voor het eerst in mijn leven realiseerde ik me dat het in mijn familie misschien niet zo evident was om mijn zus en mij op te voeden naar aloude tradities van een religie die mijn familie niet aanhing.

Voorheen had ik nooit stilgestaan bij de verschillen tussen mijn familie en die van mijn leeftijdsgenootjes. Als kind zag ik die verschillen ook niet en werd ons nooit de vraag gesteld hoe het was om ‘anders’ te zijn. Nu kijk ik vaak terug op die momenten en besef ik dat mijn ouders bepaalde keuzes gemaakt hebben die ervoor gezorgd hebben dat ik mijn identiteit heb kunnen vormgeven met de zovele mooie elementen die onze samenleving rijk is.

Van bij mijn geboorte werd er bewust gekozen om mijn kleurtje geen belemmering te laten zijn om mij Vlaming onder de Vlamingen te voelen. Mijn voornaam moest universeel klinken, ik werd gedoopt, Nederlands was de voertaal thuis en ik ging zelfs naar een katholieke school.

Misschien niet altijd evidente keuzes voor hen, maar ik ben ze nog steeds dankbaar voor die keuzes. Zoveel jaren later zie ik als mama, als burger, als politica dat heel wat ouders het belang niet lijken te zien van lidmaatschap van deze gemeenschap.

Steeds meer stelde en stel ik me de vraag waarom de ene nieuwkomer graag de cultuur, de waarden, de taal van Vlaanderen tot zich wil nemen en de andere daar lak aan heeft. We wonen hier toch allemaal samen, in onze wijk, in ons dorp of onze stad, in deze Vlaamse gemeenschap?

Zijn er bepaalde factoren die een motor kunnen betekenen voor de integratie van nieuwkomers en zijn er daarentegen omstandigheden die net een rem zijn om zich verbonden te voelen met de Vlaamse gemeenschap?

Pas als jongvolwassene bedacht ik dat een nieuwkomer destijds in het landelijke Londerzeel een rariteit moet geweest zijn. Ik herinner me nog goed dat de schooldirecteur op een avond voor de deur stond. Of mijn vader misschien interesse had om in de ouderraad te zetelen ‘want dergelijke diversiteit hadden ze nog nooit gekend en dat leek hen wel interessant’. Nog een van de momenten waarop ik besefte dat onze plaats in de samenleving op een of andere manier een bijzondere bleek.

Die oriëntatie op en keuze voor de lokale en Vlaamse gemeenschap was even bewust als evident. Er waren toen nauwelijks nieuwkomers in mijn Londerzeel. Vandaag heeft zestien procent van de kleuters in Londerzeel een andere moedertaal dan het Nederlands. In de lagere scholen stijgt dit al naar meer dan 21 procent. Meer dan één leerling op de vijf spreekt thuis dus een andere taal dan het Nederlands. En hoe meer mensen met een andere taal en herkomst, hoe groter de noodzaak om zich de nieuwe taal en cultuur eigen te maken, maar hoe minder die noodzaak door de betrokkenen wordt aangevoeld.

Een andere bepalende factor bij het integratieproces is ontegensprekelijk religie. In mijn familie bleken de religieuze verschillen tussen mijn vader enerzijds en mijn moeder en de rest van de maatschappij anderzijds geen struikelblok. De (strikte) leefregels zoals de ramadan en de rituele gebeden kenden we alleen door onze reizen naar Marokko, maar maakten geen deel uit van ons dagelijks leven. Daardoor was participeren aan het katholieke geloof niet problematisch, ook al beperkte zich dat tot die enkele rituelen en feestdagen.

Betekent dit dat praktiserende nieuwkomers het sowieso moeilijker hebben om zich te identificeren met Vlaanderen? Betekent religie automatisch een rem op integratie? Nee, maar evident is het zeker ook niet.

Ik zie heel wat families die hun eigen geloof belijden binnen de privésfeer en tegelijkertijd samen met de kinderen deelnemen aan ons rijke verenigingsleven.

Helaas staan daar ook families tegenover die religie als de enige leidraad van hun leven zien, waarbij wetten ondergeschikt zijn aan de religieuze plichtenleer. Een letterlijke lezing van religieuze teksten en verstarde levenshouding staan vaak contact met ‘andersdenkenden’ zoals autochtone Vlamingen in de weg. Zo iemand heeft nauwelijks notie van een gedeelde (Vlaamse) identiteit. Zo bouwen we moeilijk een samenleving op.

Die Vlaamse identiteit werd mij in de eerste plaats meegegeven door thuis enkel Nederlands te spreken. Na het Arabisch, Frans en Engels was Nederlands slechts de vierde taal voor de Marokkaanse tak van mijn familie, maar toch was het de voertaal. Toen al had mijn gezin begrepen dat Nederlands de gemene deler is van de Vlaamse Vereniging en dat de kennis ervan je vlotter aan een lidkaart helpt.

Gedurende mijn hele jeugd waren mijn ouders aan het werk. Ik vond dat dan ook een evidentie en het heeft mij mooie herinneringen bezorgd. Denk aan sinterklaasfeestjes, familiedagen en bezoekjes aan de collega’s van mijn ouders. Dat een job hebben helpt om deel te nemen aan een rijk sociaal leven, heb ik aan den lijve ondervonden. Maar ook: het beeld van werkende ouders was voor mij de evidentie zelve.

Het leest allemaal als een schoolvoorbeeld van inburgering en integratie waarbij er geen inburgeringscoach, buddy of participatietraject aan te pas kwam. En dat wás het ook, maar het was ook niet altijd rozengeur en maneschijn.

Mijn zus en ik waren natuurlijk geen nieuwkomers, maar mijn vader was dat wel. Kansen werden geboden, maar evengoed waren de uitdagingen soms groot. Er waren momenten en incidenten waardoor mijn zelfvertrouwen in die tijd toch deuken heeft opgelopen.

Maar ik voelde me niet het slachtoffer van een collectief negatief gevoel ten opzichte van mijn persoon of mijn familie. Integendeel, Vlaanderen bood mij kansen. Verder studeren, op kot gaan, internationale uitwisselingen... Het kan in Vlaanderen allemaal. Indien de thuissituatie weinig financiële ruimte biedt of andere problemen kent, doet de gemeenschap een extra inspanning.

In Vlaanderen heeft één op de vijf inwoners een migratieachtergrond. Niemand, tenzij in de ranzige marge van het publieke debat, trekt het diverse Vlaanderen in twijfel. We maken onlosmakelijk deel uit van een open en inclusieve samenleving, waaraan ook ik elke dag een bescheiden bijdrage wens te leveren. De identiteit van dat Vlaanderen geven we dan ook samen vorm.

Samen. Want het zwart-witverhaal over onderdrukking en allochtoon versus autochtoon is niet het échte verhaal in het dagelijkse leven. Het echte verhaal zijn sportclubs waar jong en oud, blank en zwart en alle andere tinten welkom zijn en elkaar ontmoeten. Buurtfeesten waar tussen pot en pint geklaagd wordt over het verkeer en de dorpspolitiek. Vrijwilligers die in taalklassen (andere) nieuwkomers Nederlands leren.

Dit verhaal wordt elke dag geschreven door talloze Vlamingen, ongeacht kleur of herkomst. Dat is de Vlaamse gemeenschap die ik elke dag aanschouw en waarvoor ik blijf vechten.

Maaike De Vreese

Ik groeide op onder de kerktoren van het pittoreske Loppem en ging tot mijn twaalfde naar de katholieke Sint-Maartensschool. Er was ook geen andere optie. Iedereen gedoopt, samen naar de mis, op onze knieën tijdens de biecht, elk van ons, geen ontsnappen aan. Typisch Vlaanderen.

Niet elk dorp heeft een middelbare school, dus ik verliet elke ochtend steevast de vertrouwde heimat en fietste naar Brugge. Opnieuw ging ik naar een katholieke school. Ook hier was er geen sprake van andere religieuze overtuigingen, en kinderen of jongeren met een andere nationaliteit of afkomst waren de uitzondering. In mijn klas bijvoorbeeld zat maar één meisje met een andere nationaliteit.

Ze was geboren in Burundi en op haar elfde is ze hier bij familie terechtgekomen. Onmiddellijk omringd door kinderen die alleen het Nederlands machtig waren, leerde ze binnen de kortste tijd de taal, zonder enig accent. Hoewel, dan lieg ik. Je kon wel degelijk een sappig Brugs accent horen, dat ze ondertussen goed weet te verbergen. We volgden Latijn-wiskunde en gingen samen aan de universiteit in Gent criminologie studeren. Ze is nog steeds mijn beste vriendin.

Na mijn studies ging ik aan de slag bij de Dienst Vreemdelingenzaken. De eerste zes maanden als attaché op de dienst Regularisaties. De dossiers van A tot Z onder de loep nemen en ze beoordelen op ontvankelijkheid en gegrondheid. Is het relaas dat voorgelegd wordt correct? Is men intussen al geïntegreerd?

Duizenden bewijsstukken bekeek ik van mensen die na jaren verblijf hier nog steeds in de illegaliteit leefden. Een inkijk in hun persoonlijke verhaal en leven. Confronterend en leerrijk.

De vreemdelingenwet en de impact ervan kreeg ik in heel korte tijd volledig onder de knie. Dossiers, stapels papier, maar ik wilde zien hoe de realiteit eruitzag, wat er zich in Vlaanderen achter die dossiers afspeelde.

Daarom solliciteerde ik bij de gerechtelijke sectie en kon er even later aan de slag. Deze dienst verleent aan de politie- en inspectiediensten bijstand bij acties omtrent mensenhandel, mensensmokkel, illegale tewerkstelling en illegaliteit. Een ervaring die mij heel wat minder fraaie kanten van onze migratie- en multiculturele samenleving liet zien. Een schril contrast met mijn eigen jeugd en beschermde omgeving.

‘We komen je wel oppikken aan het Zuidstation en zetten je na de actie daar weer af. Je kunt beter niet alleen over straat lopen’, zei de commissaris uit Molenbeek. Het was niet de eerste en nog minder de laatste keer dat men ongerust was over mijn veiligheid.

Een aantal weken ervoor coördineerde ik samen met de politie in Borgerhout een actie. Ik zat enkele straten verwijderd van het politiekantoor in de combi en werd gevraagd richting het commissariaat te komen om enkele identiteitspapieren te bekijken. Te voet vertrok ik richting de Handelstraat. Onderweg liep een inspecteur mij in tegenovergestelde richting tegemoet. ‘Toen ik hoorde dat je alleen onderweg was, ben ik je komen zoeken. Het is hier niet veilig op straat.’

Die dag controleerden we een plaatselijke vishandel, uitgebaat door twee Marokkaanse broers. De controle verliep zeer moeizaam. Uiteraard had het soort controle daar iets mee te maken. Maar er was meer. De uitbater achter de balie weigerde me aan te kijken én te antwoorden op mijn vragen. Ik werd gewoonweg genegeerd. ‘Antwoord dan toch op de vragen van mevrouw’, zei de inspecteur naast me en hij herhaalde de vraag. Op de vragen van een man antwoorden was blijkbaar wel mogelijk. Dit soort incidenten heb ik ontelbare keren meegemaakt.

Geconfronteerd met deze realiteit, werd ik mij ook steeds meer bewust van samenlevingsproblemen waar ik voorheen nooit bij stilstond omdat ze evident leken.

Ik werd overtuigd van het belang van één Vlaamse samenleving in plaats van een amalgaam of archipel van verschillende samenlevingen naast elkaar, bijvoorbeeld.

Het belang voor een vrouw om gelijk aan een man bejegend te worden en de noodzaak om die verworven gelijkwaardigheid tot op het bot te verdedigen. Het belang voor nieuwkomers om zo snel mogelijk onze taal te leren om je omgeving te begrijpen en jezelf verstaanbaar te maken, om zelfstandig deel uit te maken van onze samenleving, onafhankelijk van anderen.

Het belang ook van een correcte overheid die positief noch negatief discrimineert en mensen en bevolkingsgroepen op eenzelfde manier behandelt, onafhankelijk hun roots of afkomst.

‘Moet je niet in de klas zitten?’ Voor me zitten twee meisjes, ze zijn twaalf en vijftien. De oudste is zwanger. Ze spreken amper Nederlands maar kunnen duidelijk maken dat hun ouders hier ook ergens zijn. Niet op school, wel op hun rooftocht in de trein kwam ik ze tegen. Na een bestuurlijke aanhouding en een gesprek met enkele mensen van de jeugdsectie van de politie werden ze weer de trein op gestuurd, deze keer naar huis. Geen uithuisplaatsing, geen verdere opvolging, geen gesprek met de ouders...

In België wonen er naar schatting dertigduizend Roma. Een heel diverse groep, maar met toch terugkerende patronen en kenmerken. Deelname aan het onderwijs verloopt erg moeizaam. De opvattingen en gebruiken zijn extreem patriarchaal tot ronduit vrouwonvriendelijk. Mannen domineren en vrouwen hebben amper vrijheid en rechten. Ze worden geacht zo snel mogelijk te huwen en kinderen te krijgen, waardoor tienerzwangerschappen vaak voorkomen. Het is een parallelle samenleving, ergens tussen ons, maar zeker niet te midden van ons.

De ervaringen met migratie en integratie, met andere gemeenschappen, herkomsten, culturen, verblijfsstatuten, met een parallelle en bijna verborgen wereld zal ik nooit vergeten. Het maakt me niet alleen vastberaden, maar wapent me ook om in het Vlaams Parlement te weten waarover ik spreek als ik vragen stel en voorstellen doe in de Commissie Inburgering.

Vastberadenheid is nodig.

In Brugge is het helemaal zover nog niet, maar Vlaanderen kent wijken waar je niet zomaar komt, die ronduit onveilig zijn en met gemeenschappen die op zichzelf leven. Nochtans zijn er al veel inspanningen geleverd om dat tegen te gaan. Veel budgetten uitgetrokken en projecten opgezet. Hoe is het dan toch zover kunnen komen en hoe kunnen we ervoor zorgen dat we één inclusieve Vlaamse samenleving zijn?

Maar als ik in mijn dichte omgeving kijk, bijvoorbeeld naar mijn opgroeiende kinderen en hun omgeving, ben ik niet pessimistisch.

Ook mijn kinderen groeien op in Brugge. Ze gaan er naar de dichtstbijzijnde gemeenteschool. De tijd dat alle kinderen gedoopt waren, samen naar de kerk gaan en op de knieën biechten is voorbij. De tijd dat de klasjes slechts bestaan uit oer-Vlaamse kinderen zonder enige allochtone roots ook. Bijna elke religie is aanwezig in elke klas. Nassim, Tarik en Kawtar gaan naar de islamitische lesjes. Pieter, Ella en Femke zijn gedoopt en doen hun communie. De Oekraïense kinderen zijn orthodox en Ina, Sara en Gust gaan naar de zedenleer.

Tijdens de levensbeschouwelijke vakken worden de kinderen dus van elkaar gescheiden. Persoonlijk vind ik het jammer dat ze niet samen stilstaan bij zingeving en religie. Dat we tot nu toe zeer belangrijke scharniermomenten in het leven van een kind naar Vlaamse traditie niet samen vieren. In een recent verleden vierden we, samen met de hele klas/gemeenschap, op deze momenten de belangrijke overgangen in het leven van een kind. Samenvallend met het begin en het einde van de lagere school, maar ook het begin en einde van de kindertijd. Alle kinderen zij aan zij samen met de ouders, van welke sociale klasse ook.

In de kleuterklas bij mijn zoon is het publiek even divers. Waar wij in de klas zaten met Pieter, Bernard en Bram, komen de namen Hamza, Abdulraheem, Mohamed... er vlot uit. Kleur, daar heb ik hem nog nooit over horen praten, dat ziet hij niet. ‘Er is één kindje dat van ver komt, mama. Hij komt elke dag met het vliegtuig, uit Egypte.’

‘En de andere kindjes?’ vraag ik hem.

‘Maar nee, mama, die wonen toch hier. Alleen Mohamed, hij is hier nog maar net, hij spreekt een andere taal.’

Spreek je onze taal, dan ben je één van ons. Het is een kinderlijke vanzelfsprekendheid. Er is nog werk aan de winkel. Maar wie weet wordt het ooit, en snel, een vanzelfsprekendheid tout court.

En wie weet draagt dit boek, geschreven vanuit een oprechte betrokkenheid bij deze uitdaging, daartoe bij.

Migratie van vroeger tot nu1

Tien jaar geleden kwam Marina in de filmzalen.

De tienjarige Rocco groeit op in een bergdorp in Calabrië, tot zijn vader, die in de steenkoolmijnen in België werkt, op een dag beslist om zijn gezin te laten overkomen naar Waterschei. Zo komt Rocco in Limburg terecht.

‘Ik ben zeker niet tegen de multicultuur van vandaag. Maar het is zo moeilijk. Je wortels worden gewoon afgesneden door naar een onbekend land te verhuizen. Niets is meer zoals je het gekend hebt. En die wortels heb ik zelf moeten herstellen.’

Rocco Granata in De Morgen, 19 oktober 2013, naar aanleiding van Marina

Die film bracht niet alleen het verhaal van Rocco Granata. Hij verbeeldde ook het verhaal van duizenden mijnwerkers in de Limburgse mijnen in de jaren veertig en vijftig. Hoe zij terechtkwamen in barakken, op vele plaatsen niet welkom waren. Maar vooral: hoe zij aan hun lot werden overgelaten. Hen wegwijs maken in het Huis Vlaanderen, uitleg over de regels en afspraken? Dat gebeurde niet.

De migratie naar Vlaanderen eindigde ook niet met Salvatore Granata en zijn vele lotgenoten. De film ging dan ook niet alleen over de mijnwerkers, maar over bijna alle nieuwkomers, aldus Rocco Granata zelf. Het verklaart volgens hem ook het succes van de film.

‘Weet ge waarom ‘Marina’ zo veel succes heeft? Omdat die film niet alleen over mijn leven gaat. Die gaat over het leven van zo véél mensen die als kind ontworteld zijn. Ik hoor dat zelfs Turken en Marokkanen zeggen dat ‘Marina’ van hén is. Die zijn als kind ook een soort pater familias moeten worden omdat hun ouders de taal niet spraken en zij intussen wel. Die hebben net als ik vader moeten zijn van hun vader, van hun moeder en van hun zuster. Als kind, hé.’

Rocco Granata in Het Laatste Nieuws, 28 december 2013

Oorlog en steenkool

Een oorlog elders heeft hier verregaande gevolgen. Rusland valt Oekraïne binnen en West-Europa ervaart een vluchtelingencrisis, inflatie en een energiecrisis. Gezinnen, bedrijven, publieke organisaties zoals scholen of welzijnsinstellingen kampen allemaal met de gevolgen. En zoeken binnen de eigen mogelijkheden naar oplossingen. Zelfs de vraag naar steenkool zit terug in de lift.

Met steenkool begint ook dit verhaal. En met oorlog, de Tweede Wereldoorlog (1944). Na de bevrijding van België was de nood aan energie om het land herop te bouwen groot. Maar steenkool was nauwelijks aanwezig, behalve in moeilijk te delven mijnen. De productie haalde maar één tiende van het vooroorlogse peil. Daar waren vele redenen voor, zoals problemen inzake gereedschap en transport, maar vooral een tekort aan arbeidskrachten. De job van mijnwerker was enorm zwaar, ongezond, onveilig en onderbetaald. Er waren met andere woorden te weinig mijnwerkers en bovendien waren er vaak stakingen. Zelfs loonsverhogingen konden niet baten.

Men zocht dus elders naar arbeiders. Eerst was dat letterlijk dwangarbeid. België had ongeveer vijftigduizend Duitse krijgsgevangenen die in de mijnen werkten. Tijdens en zelfs na de oorlog werden Duitsers verplicht in onze mijnen te werken als een vorm van herstelbetaling. Dit duurde tot drie jaar na het einde van de oorlog. Toen zij daartoe niet meer verplicht werden, kregen ze de kans om als vrije burger tegen betaling verder te werken. Minder dan vierduizend Duitsers gingen hierop in. Op dat moment moest het Belgische regime weer elders kijken.

Na de Tweede Wereldoorlog waren er ook heel wat ontheemden: burgers die zich door de oorlog buiten hun thuisland bevonden en die niet konden of wilden terugkeren wegens de situatie in dat land. Vaak waren het Oost-Europeanen in Duitsland. Zij kregen een job in de Belgische mijnen aangeboden. Als ze het vijf jaar volhielden, kregen ze zelfs het staatsburgerschap. 35.000 ontheemden belandden zo in de mijnen. Al zouden ze er niet allemaal lang blijven. En ook deze reserve aan arbeidskrachten raakte snel uitgeput.

Van dwangarbeid naar gastarbeid

Samen met de Belgische Steenkoolfederatie Fédéchar (Fédération Charbonnière de la Belgique) moest België opnieuw op zoek.2 In 1946 sloot België een akkoord met Italië. Italië was een economisch drama met een enorme structurele werkloosheid, zeker na de wereldoorlog. Vooral Zuid-Italië was de facto een ontwikkelingsregio, met dorpen zonder scholen, erbarmelijke woonomstandigheden en een ‘economie’ gericht op landbouw. Om die redenen was Italië traditioneel een emigratieland. Tussen 1870, de eenmaking van Italië, en 1939 waren niet minder dan twintig miljoen Italianen geëmigreerd.3

Met dit akkoord uit 1946 werden de gastarbeiders exclusief in functie van tewerkstelling in de mijnen gerekruteerd. Het was uitdrukkelijk niet de bedoeling dat ze elders een job zouden zoeken.

Het akkoord bracht tienduizenden Italianen naar België. Hoewel er in tijden van laagconjunctuur ook Italianen terug naar hun thuisland gingen, werkten in de jaren vijftig haast vijftigduizend Italianen in de Belgische mijnen. Zeventig procent belandde in Wallonië, want in Vlaanderen had alleen Limburg steenkoolmijnen. In 1956 was meer dan de helft (56 procent) van de mijnwerkers vreemdeling. In sommige mijnen werkten alleen vreemdelingen.

Maar zowel de werkomstandigheden en veiligheid in de mijnen als de leefomstandigheden in de barakken lieten te wensen over. De afspraken daaromtrent tussen de beide overheden werden niet echt nageleefd door de Belgische overheid en de werkgevers, vooral op vlak van huisvesting. De kritiek van de Italiaanse regering zwol jaar na jaar aan. Daarmee daalde ook haar bereidwillige samenwerking.

Na de mijnramp op 8 augustus 1956 in Marcinelle, waarbij 262 mijnwerkers omkwamen, onder wie 136 Italianen, was de Italiaanse regering in alle staten. Toch wilde men de emigratie naar België geen halt toeroepen. Als Italië al dreigde met stopzetting van de emigratie, dan was dat vooral om betere werk- en woonomstandigheden af te dwingen.

In 1957 tekenden België en Italië zelfs een tweede akkoord. Het klopt wel dat beide landen steeds meer naar andere landen keken voor respectievelijk migranten en een bestemming voor emigranten.

De Belgische overheid begon immers nieuwe arbeiders te rekruteren op basis van bilaterale akkoorden met Spanje (1956), Griekenland (1957) en later ook buiten Europa: met Marokko (1964), Turkije (1964), Tunesië (1969), Algerije (1970) en Joegoslavië (1970).

Maar snel na het afsluiten van de akkoorden met Spanje en Griekenland bleek dat de Belgische steenkoolindustrie weinig toekomst zou hebben. Met de Eenheidswet van Eyskens kwam er een einde aan het subsidiëren van verlieslatende sectoren. De helft van de Waalse mijnen zou vanaf 1958 gesloten worden en het aantal mijnwerkers daalde drastisch. Er was dan ook een andere energiebron die het zou overnemen: petroleum.

Van de laars naar de Maghreb

Met de jaren zestig kwamen de Golden Sixties: alle sectoren bloeiden en groeiden. Vreemdelingen werkten in de tanende steenkoolindustrie, maar ook in de bouw- en metaalindustrie. In het kader van deze economische heropleving kwam Marokko in de jaren vijftig toch weer in beeld.

Marokko was economisch en technologisch onderontwikkeld en verkoos, net als Italië, emigratie voor zijn leger aan structurele werklozen. Door de sterke bevolkingsgroei werd dit ‘leger’ steeds groter.4

De Belgische regering gaf de voorkeur aan Marokko boven Algerije. Algerije verkoos immers zelf circulaire migratie, waarbij de mijnwerkers zouden terugkeren na ervaring te hebben opgedaan. Dit terwijl de Belgische regering wel degelijk een voorkeur had voor immigranten die zouden blijven. In tegenstelling tot de opvatting die nog steeds gemeengoed is als zou het altijd de bedoeling zijn geweest om de gastarbeiders te laten terugkeren. Het woord ‘gastarbeider’ was dus van meet af aan op zijn minst verwarrend te noemen.

Een demografisch probleem

Het migratiebeleid heeft niet alleen een economische, maar ook een demografische component. Zo verscheen in 1962 het confronterende Rapport van professor Sauvy, ‘over het probleem van de economie en de bevolking in Wallonië’ dat de beleidsmakers in Wallonië aanmaande tot actie. Er was sprake van een demografische achteruitgang: Vlaamse gezinnen waren groter dan Waalse en de Waalse bevolking was en werd ouder. Daardoor zou Wallonië helemaal geen interessante regio meer zijn voor investeerders.

Maar ook: de politieke macht zou dan helemaal verschuiven naar Vlaanderen. Dat kon men uiteraard niet laten gebeuren. De aanbevelingen uit het rapport-Sauvy werden niet allemaal gevolgd, maar er werd zeker politiek gevolg gegeven aan het rapport. Het werd ook duidelijk dat in Wallonië stilaan anders naar immigratie werd gekeken. De communautaire angel onder de migratieproblematiek was dus al aanwezig en zou nooit helemaal verdwijnen, of alleszins met de regelmaat van de klok terugkeren.5

Vanaf toen zette men ook om demografische redenen in op migratie. Daarom ging men niet zomaar immigranten rekruteren, maar lag de focus op gezinshereniging bij de arbeidsmigranten die er al waren. Voorheen moest een migrant hier drie maanden verblijven om zijn gezin te laten overkomen. Dat werd nu één maand. Die politiek zou de bevolking verjongen en zou arbeidsmigranten aansporen om te blijven. Het werd zelfs gezien als een sociale, integrerende maatregel voor de gastarbeiders die het al zo moeilijk hadden.6 Geen aparte migratiestroom om het demografische probleem op te lossen, maar een kanaal gekoppeld aan de al bestaande economische migratie. Een win-win, zo dacht men althans.

De economische heropleving van de jaren zestig zorgde ervoor dat de migratie weer enorm ging stijgen, met jaarlijkse cijfers van zeventig- tot negentigduizend migranten. Ze kwamen vanaf nu in alle sectoren terecht, want de krapte op de arbeidsmarkt liet zich door de economische hausse overal voelen. Ze woonden ook niet meer alleen in de barakken rond de mijnen, maar kwamen vooral in onze steden terecht. Daar was werkvolk nodig voor de vele infrastructuur- en bouwwerken, maar bijvoorbeeld ook in de nog bestaande nijverheid zoals de textielindustrie. Brussel spande de kroon: in 1970 woonden er meer buitenlanders in Brussel dan in heel Vlaanderen.

De akkoorden van 1964 met Marokko en Turkije7 worden vaak als ijk- of startpunt gezien. Maar zoals uit de cijfers blijkt, betekenen deze akkoorden zeker niet het begin van de immigratie. Die was er al. Ook uit andere landen dan Italië. Ze betekenen vooral een poging om een en ander te reglementeren, zoals arbeidskaarten, de gezinshereniging en bepaalde rechten.

Overigens bleven werkgevers gastarbeiders aantrekken buiten deze akkoorden en de geijkte kanalen om, via het zogenaamde systeem-Spaak. Dat gebeurde al voor 1964. Daarbij kwamen migranten via een toeristenvisum naar het land en vonden ze toch een job. Ze overtraden zowel Italiaanse als Belgische wetten, maar deze frauduleuze migratie werd oogluikend toegestaan en zelfs gestimuleerd door de Belgische overheid en finaal zelfs geregulariseerd. Ze hoefden dus geen arbeidskaart te hebben voor vertrek naar ons land.

In de jaren zestig was deze manier van werken schering en inslag, ook voor arbeidsmigranten uit Spanje, Portugal, Joegoslavië, Marokko en Turkije. Negentig procent van de regularisatieaanvragen uit 1963 kreeg een positief gevolg. Mede daardoor waren de aantallen die via de officiële kanalen kwamen ook veeleer beperkt.

Vanaf 1967 ging men op de rem staan. Er werden geen arbeidsvergunningen meer uitgereikt aan niet-Belgen die als toerist het land waren binnengekomen. Werkgevers die hen toch tewerkstelden, zouden nu echt gestraft worden. Die koerswijziging werd gecombineerd met het nieuwe vrije verkeer van werknemers uit de Europese Economische Gemeenschap (EEG), voorloper van de EU. EEG-burgers konden dus vrij in België komen werken, maar voor alle anderen werd het opnieuw strenger. Eigenlijk werd de bestaande wetgeving weer strikter toegepast en de voorwaarden waren duidelijk: migranten moesten vóór hun vertrek de toestemming krijgen om in België te komen werken. Die toestemming konden ze pas krijgen als het betrokken bedrijf aantoonde dat Belgen die job niet wilden doen.

Wat met gastarbeiders die geen job meer hebben? In december 1968 was er effectief sprake van een recessie en sterk stijgende werkloosheid. Louis Major was toen de socialistische minister van Tewerkstelling en Arbeid. Hij verdedigde de strenge lijn en ging nog verder. Clandestiene arbeiders zouden worden opgespoord en het land uitgezet en nieuwe arbeidskaarten zouden maximum één jaar geldig zijn. Hij wilde ook de aangehaalde voordelen voor gezinsherenigers terugschroeven, met name het uitzonderingsregime waarvan zij konden genieten en waardoor zij in het geval van werkloosheid aanspraak konden maken op een werkloosheidsuitkering. Gastarbeiders moesten volgens hem binnen de zestig dagen een job vinden of werden het land uitgezet.

Voor Major was het duidelijk: in het geval van arbeidsmigratie is er een verband tussen arbeid en migratie. Het voorstel werd onderwerp van politieke heisa, ook en vooral binnen de socialistische familie. Om eerder administratieve redenen werd het niet uitgevoerd.

Honderdduizenden vreemdelingen kwamen alleen al in de jaren vijftig en zestig het land binnen. Het moet gezegd: er kwam weinig politieke kritiek op dit beleid. De economische nood was immers hoog. Als er al kritiek kwam van de oppositie, bijvoorbeeld van de liberale PVV-PLP, dan luidde die eerder dat men de deur niet genoeg opende en dat er nood was aan nóg meer arbeidskrachten. Terwijl er in 1961 166.990 buitenlandse arbeidskrachten aan het werk waren in dit land, steeg dat naar 256.514 in 1970.

Een migratiestop of een migratiestart?