Engel zonder vleugels

Liefde is

Liefde wil niet,
Liefde vecht niet,
Liefde wordt niet,
Liefde is!
Liefde zoekt niet,
Liefde vraagt niet,
Liefde is, net zoals jij bent!
Nena, 2005
Single uit het Studioalbum Willst du mit mir gehn

Verantwoording

Dit boek is geïnspireerd op getuigenverklaringen van slachtoffers van de Oost-Duitse Sozialistische Einheitspartei. Het verhaal speelt zich af op de grens van fictie en werkelijkheid.

Door de getuigenissen van de slachtoffers te delen kunnen we waardevolle lessen trekken uit het verleden en onszelf inspireren om ons te blijven verzetten tegen elke vorm van onderdrukking.

Hoe donkerder de nacht is,
hoe helderder de sterren stralen.

Een eerbetoon

Dit boek is een eerbetoon aan hen die bij de Berlijnse Muur zijn omgekomen en aan alle slachtoffers van het Oost-Duitse bewind. Het aantal mensen dat in de huidige tijd lijdt onder politieke onderdrukking, neemt alleen maar toe. Daarom is de boodschap van liefde en verdraagzaamheid ook in deze tijd actueel.

Voorbij de verhalen zijn we allemaal één

Engel zonder vleugels

Het gevecht tussen angst en liefde

HANS PETER ROEL

Colofon

© 2024 Hans Peter Roel

Titel: Engel zonder vleugels

Auteur: Hans Peter Roel

Eerste druk: mei 2024

ISBN: 978 943 307 131

NUR: 341

Omslagontwerp en opmaak: Looney2

Auteur: Hans Peter Roel

Redactie: Els Rentenaar, @Schrijfs_els

Tekstredactie: Marianne Maes
Uitgeverij N.E.X.T. Company BV

www.nextcompany.nl

info@nextcompany.nl

Niets uit dit manifest mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt in enige vorm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever N.E.X.T. Company BV.

Dit boek schreef ik in een periode van een intens verdriet, dat me alle hoeken van mijn emotionele wereld liet zien. In deze moeilijke tijd heb ik aan den lijve ondervonden dat er ‘engelen zonder vleugels’ op het juiste moment verschenen, die me er doorheen sleepten. Dat geldt niet alleen voor mij, maar voor ieder van ons!

Hans Peter Roel
April 2024

HET VERHAAL VAN DE ANGST

Oost-Berlijn
2 november 1988

Haat en liefde zijn op universeel niveau altijd in evenwicht.

-1-

Verraden

Sommige dagen staan voor altijd in je geheugen gegrift. Woensdag 2 november 1988 is zo'n dag. Omhuld door een diepe duisternis word ik midden in de nacht ruw uit mijn slaap gewekt door geschreeuw. Verward open ik mijn ogen, terwijl mijn hart wild bonst in mijn borst. Langzaamaan dringt het tot me door dat er iets grondig mis is. Verstijfd staar ik naar de streep licht op het plafond – afkomstig van de straatlantaarn – die tussen de gordijnen naar binnen valt.

‘Verdammt noch mal, Tür aufmachen!’ hoor ik schreeuwen aan de andere kant van de voordeur van mijn appartement aan de luxueuze Karl-Marx-Allee. Ik zit nu rechtop in mijn bed en voel het koude zweet over mijn rug lopen. Opnieuw hoor ik vanaf de gang gebons en geschreeuw en ik merk dat de mannen de deur proberen in te trappen. Het geweld haalt me uit mijn verwarde situatie, terwijl het voelt alsof mijn keel wordt dichtgeknepen. Dit zijn agenten van de gevreesde Stasi (veiligheidsdienst van Oost Duitsland) die me komen arresteren. Waar ik al zo lang bang voor ben geweest, lijkt nu bittere realiteit te worden. Verdomme, ze komen me halen!

Op de wekker op mijn nachtkastje zie ik dat het tien voor vier in de ochtend is. Waarom moet een arrestatie op dit onmogelijke tijdstip plaatsvinden? Veel tijd om na te denken heb ik niet. Mijn donkere bos haar staat rechtovereind, terwijl ik snel uit mijn bed spring. Opnieuw is er hard gebons en geschreeuw op de gang te horen, terwijl ik op mijn blote voeten en met een bonkend hoofd over de geoliede houten parketvloer naar de gang snel om de voordeur te openen. Maar met elke stap voel ik mijn oude leven, mijn vrijheid, wegvloeien. Als je ’s nachts van je bed wordt gelicht, is het goed mis! Dat weet iedere inwoner van Oost-Berlijn.

Ik draag een paar grote geheimen met me mee, die alleen de muren van mijn appartement kennen, tenminste … dat is wat ik tot nu toe heb gedacht. Als dat inderdaad zo was, hadden ze nu niet voor mijn deur gestaan! De Stasi moet je niet onderschatten, dat is wat vrienden mij zo vaak op het hart hebben gedrukt.

Het Ministerium für Staatssicherheit (Ministerie voor Staatsveiligheid) wordt gewoonlijk afgekort tot Stasi. Het is de beruchte veiligheids- en inlichtingendienst van de Duitse Democratische Republiek. De Stasi houdt toezicht op elk aspect van het leven in Oost-Duitsland. Niemand is veilig voor hun nietsontziende blik en het ondoordringbare netwerk van spionnen en informanten. Heeft mijn arrestatie misschien iets te maken met de Nikolaikirche of met mijn grote liefde? Tot nu toe was het me gelukt om uit de handen van de zo gehate Stasi te blijven, maar dat lijkt nu voorbij. Ongecontroleerd schieten de gedachten door mijn hoofd en maakt de paniek zich van me meester.

Ik ontgrendel de ketting van de deur en draai het slot open. Met een zware beweging draait de massieve houten deur krakend open, terwijl drie schimmige figuren naar binnen stormen. Een ijskoude rilling kruipt langs mijn ruggengraat omhoog bij het ruiken van de verstikkende geur van angst en onderdrukking die de lucht vult. Mijn God, wat staat me te wachten? Zullen ze me martelen, ondervragen of simpelweg laten verdwijnen in de duisternis? De meedogenloosheid van de Stasi ligt als een donkere mantel over Oost-Berlijn.

Een van de mannen grijpt ruw mijn armen beet en klikt me handboeien aan. De kille metalen boeien knellen om mijn polsen en een golf van ijskoude angst jaagt door mijn aders. De twee andere figuren, gehuld in lederen laarzen en zware, lederen jassen, dringen mijn appartement binnen als donkere schaduwen. Hun geschreeuw en getier maakt de buren ongetwijfeld wakker. Ze onderzoeken mijn woning, beginnen meteen alles omver te werpen en te vernielen, alsof dat hen plezier geeft in de vroege ochtend.

Midden in mijn woonkamer staat een lederen koffer die ik nog niet heb uitgepakt. Gisterenavond ben ik teruggekeerd van een bezoek aan Leibzig, waar mijn muzikale mentor Kurt Masur woont. We zijn in de Nikolaikirche geweest, waar Johann Sebastian Bach eeuwen geleden zijn cantaten en zijn Johannes- en Matthäus-Passion schreef en uitvoerde. Het is muziek, die door de eeuwen heen honderden miljoenen mensen in hun ziel heeft geraakt.

Zonder Kurt Masur was ik nooit de succesvolle dirigent geworden, die ik nu ben. We delen niet alleen onze liefde voor de muziek en het vak van dirigent, maar zeker ook onze hang naar vrijheid en gerechtigheid. Een rilling trekt koud over mijn huid, terwijl mijn ogen rusten op de wijzers van de tikkende staande klok in de woonkamer. Tijd is een abstractie, bedacht door de menselijke geest. Het is geen vast gegeven, slechts een illusie die zich nestelt in onze gedachten. Soms glipt de tijd door onze vingers als water, een jaar weggegleden voor we het zelf doorhebben. Andere keren sleept elk moment zich voort als was het een eeuwigheid, elke seconde een eeuw in zich dragend. Nu lijkt elke seconde voor mij een etmaal te duren.

In mijn hoofd flitsen beelden voorbij van martelkamers, verhoren en verdwijningen, elk scenario angstaanjagender dan het vorige. Ik tril over mijn hele lichaam. Elke vezel in mijn lijf schreeuwt om weg te rennen en te ontsnappen aan de benauwende greep van de Stasi. Maar voor nu is het spel uit! Omringd door de verstikkende mist van wanhoop en tegenslag weiger ik me over te geven aan de sombere gedachten die als schaduwen door mijn geest kruipen. Tegen beter weten in probeer ik me vast te klampen aan iets van hoop.

Zo begint er op deze ijskoude woensdag een nieuw hoofdstuk in mijn leven. Het is een reis, waarin ik al mijn veerkracht nodig zal hebben om te overleven. En dat ben ik vastbesloten te doen.

HET VERHAAL VAN DE LIEFDE

West-Berlijn
12 maart 1966

Alleen door het licht kun je duisternis verdrijven.

-2-

Een grote muzikale belofte

De geboorte- en sterfdag van eenieder ligt vast en is bepaald door het universele Veld, waarover we geen enkele controle hebben. Iedereen danst in zijn bestaan op het kosmisch mysterieuze deuntje van het Veld. Op 12 maart 1966 kwam Eva Zimmermann ter wereld in het hart van Berlijn. Eerder op de dag had haar grootmoeder met dezelfde naam, op 68-jarige leeftijd, haar laatste adem uitgeblazen. Niet alleen blijdschap en verdriet, maar ook dood en leven liggen dicht bij elkaar, zo ervaart de familie Zimmermann op deze bijzondere dag.
‘Mijn moeder was een groot violiste en te jong gestorven’, zegt Stefan Zimmermann, terwijl hij voor het eerst zijn eerstgeborene in zijn armen draagt. ‘Dit meisje is niet voor niets op deze dag geboren. Ze gaat, net als mijn moeder, de wereld betoveren met haar vioolmuziek. Dat weet ik zeker!’ Met deze woorden legt haar vader een claim op Eva's toekomst. Het is een onzichtbare last, die als een schaduw over haar leven zal blijven hangen.

Eva groeit gezegend op in een liefdevolle omgeving in West-Berlijn. Haar kinderjaren zijn vooral gevuld met warme herinneringen, ondersteund door de onvoorwaardelijke liefde van haar ouders, Stefan en Emma Zimmermann. Ze groeit op in de West-Duitse wijk Charlottenburg, aan de Zillerstrasse 101, dicht bij het Duitse operagebouw. Charlottenburg ademt, dankzij haar gevels in jugendstil, een geheel eigen sfeer uit en het is er heerlijk en veilig op straat. Eva woont met haar ouders in een prachtig, witgepleisterd appartementsgebouw, waar vooral gegoede mensen van stand wonen. In de binnentuin staan een metershoge sparrenboom en een rode glijbaan, waar Eva al honderden keren af is gegleden. Zo leeft de kleine Eva zorgeloos in weelde, weliswaar zonder broertjes en zusjes, maar wel met de liefde van haar moeder en de torenhoge verwachtingen van haar vader.

Eva blijkt al snel een buitengewoon heldere geest te hebben, die verder reikt dan de grenzen van het zichtbare. “Ons engeltje” is de koosnaam die Emma voor haar dochter heeft bedacht. Die naam dankt Eva aan haar engelachtige blonde haar en haar grote lichtblauwe ogen, de vensters naar een andere wereld. Haar schoonheid heeft Eva onmiskenbaar van haar moeder geërfd en maar al te vaak raken vreemde mensen haar op straat aan en vertellen ze haar hoe mooi ze is. Haar heldere ogen lichten op wanneer Eva op haar zesde voor het eerst een viool vasthoudt. Ze schuift haar lange haren opzij en legt het instrument tegen haar linkerschouder. Het is alsof het strijkinstrument de magie in haar ziel tot leven wekt. Op aandringen van haar vader gaat ze op vioolles in de muziekschool. Daar blijkt dat ze het natuurtalent van haar oma heeft geërfd. Al na de eerste lessen klinkt er iedere avond vioolmuziek ten huize Zimmermann. Eva is één met haar viool en met de muziek die door haar aders stroomt. Het zijn de talrijke momenten, waarin ze de tijd verliest en waarin alles rondom haar verdwijnt.

De muzikaliteit heeft Eva niet van een vreemde. Haar vader Stefan is een grote kale, sterke man met een klein hartje. Hij is opgegroeid in een grote villa, net buiten Berlijn, die doordrongen was van klassieke muziek. De melodieën die in huis klonken, werden gespeeld door zijn moeder, een getalenteerde violiste. Zij was de bekende eerste violiste van de Berliner Philharmoniker en had gespeeld met alle grote dirigenten, waaronder Herbert von Karajan.

Het was zijn moeder geweest, die Stefan Zimmermann al jong de liefde voor klassieke muziek had bijgebracht. Hij droomde ervan om zelf een succesvol violist te worden en zijn moeder met zijn muziek te bekoren. Helaas dacht het lot daar anders over. Stefans moeder werd ziek toen hij twaalf was. Het was een zware tijd, waarin zijn moeder en later ook zijn vader werden ontslagen tijdens de financiële crisis. Daarom moest het gezin verhuizen naar een klein huurhuis in een minder goede wijk van Berlijn en ontstonden er grote financiële zorgen in het gezin Zimmermann. Zijn moeder werd nooit meer beter en er was geld nodig voor haar behandeling. De muzieklessen werden stopgezet en zijn viool werd verkocht. Daarmee was Stefans muziekcarrière jammerlijk voorbij.

Zijn vader werd depressief en hij drong er bij Stefan sterk op aan om, na het afronden van de middelbare school, een stabielere weg te bewandelen en te streven naar een respectabele baan, die hem een inkomen zou bezorgen. Stefan verzoende zich met de nieuwe realiteit en besloot zijn moeders droom op te offeren voor een meer pragmatisch bestaan. Na de technische hogeschool ging hij werken in een softwarebedrijf. Daar bleek hij erg goed te zijn in het componeren van bits en bites. Het vioolspel, dat ooit een uitlaatklep voor zijn passie was geweest, nam hij tijdens zijn carrière nooit meer op. Hij maakte keer op keer promotie, tot hij uiteindelijk de baas was geworden in het succesvolle softwarebedrijf.

Ondanks zijn toewijding aan zijn werk en zijn gezin, bleef er in Stefans hart een onvervulde leegte. Hij was een grote man met een klein hartje. Hoewel Stefan dikwijls in het Konzerthaus te vinden was, miste hij het spelen en het betoverende gevoel dat de vibrerende snaren van de viool in hem opriepen. Daarom is hij ook zo gelukkig met zijn dochter Eva, die hem keer op keer terugbrengt naar dat fijne gevoel!

Het leven van Eva’s moeder ziet er anders uit dan dat van haar man. Emma's dagen zijn gewijd aan haar man en aan de zorg voor en opvoeding van Eva. Ze is een liefdevolle, meegaande – ondanks haar leeftijd – nog steeds prachtige vrouw, voor wie mannen zich op straat nog een keertje omdraaien. Maar achter haar schoonheid verbergt zij grote zorgen. Zo ligt ze nachtenlang in bed te piekeren en is ze bang dat haar dochter een ongeluk krijgt of dat ze zelf ernstig ziek wordt. Eva is Emma’s leven en haar leven is Eva.

Zoals zoveel van haar West-Berlijnse vriendinnen doet de hoogblonde en slanke Emma er alles aan om haar succesvolle man te behagen uit angst hem kwijt te raken aan een jongere vrouw. Zij wast en strijkt voor hem en als Stefan na een dag hard werken thuiskomt, staat het eten op tafel. Ook op seksueel vlak is Stefan een meer dan gelukkig man. Toch is Emma zelf verre van gelukkig in haar leven. Haar eigen dromen en verlangens verbleken langzaam in de schaduw van haar opofferingen. Ze is een talentvolle, creatieve vrouw, voor wie alle onuitgesproken ambities en passies stuk voor stuk zijn verdrongen door de verplichtingen van het huishouden. Haar hoogtepunt van de dag is samen met haar gezin op de bank kijken naar het journaal en vervolgens naar Rudis Tagesshow.

Kleine meisjes doen gehoorzaam wat hun vader hun opdraagt en Eva is daarin geen uitzondering. Ze is geboren om de onvervulde muzikale belofte van haar vader waar te maken. Gelukkig heeft Eva talent en voelt ze van jongs af aan een diepe band met haar viool. Terwijl haar vriendinnetjes op straat spelen, oefent Eva onder het toeziend oog en in de geest van haar oma haar etudes. Ze vindt het fijn om haar vader met een nieuw muziekstuk te verrassen als hij thuiskomt van zijn werk.

Op haar elfde wint Eva het prestigieuze concours voor jongeren in Wenen, onder het toeziend oog van haar trotse vader en moeder. Dat is de reden waarom ze op haar veertiende al de belofte van haar vader inlost en wordt toegelaten aan de staatliche Hochschule für Musik aan de Charlottenstrasse 55 in Berlijn.

Met een hart vol verwachting en een geest vol dromen begint Eva haar muzikale reis in deze tempel voor de klassieke muziek. Daar wordt ze ondergedompeld in een wereld, waarin elke noot en elk akkoord een nieuwe deur opent naar een dieper begrip van haar eigen talent. De hang naar vriendjes, drank en feestjes in de puberteit wordt overstemd door prachtige vioolmuziek en dat is ook waar Eva haar leven aan opoffert.

Op het conservatorium is ze de jongste leerling ooit. Eva Zimmermann ontpopt zich tot een van de grootste violisten van het conservatorium en het verbaast dan ook niemand dat ze op haar achttiende wordt gevraagd als violiste bij de Berliner Philharmoniker. Tijdens haar eerste concert speelt ze de 10e Symfonie van Mahler in de Berliner Staatsoper, maar een paar honderd meter verwijderd van haar ouderlijk huis. De slanke, blonde en vooral wondermooie Eva is gekleed in een zwarte galajurk en ze draagt het parelsnoer van haar oma. Haar lange blonde haren en symmetrisch gevormde gezicht maken van Eva voor menig man in het Konzerthaus een opvallende verschijning.

Het orkest komt op en de violisten stemmen hun instrument. Onder een luid applaus maakt de dirigent daarna zijn opwachting. Alle ogen zijn gericht op de nieuwe violiste van het orkest. Eva kijkt naar de oudere dirigent en wacht op zijn instructie om Mahlers meesterwerk af te trappen. Haar slanke en sierlijke vingers houden liefdevol de perfect gebogen hals van haar viool vast. Terwijl het publiek in spanning afwacht, wordt haar ademhaling rustiger en dieper. Nadat de baton van de dirigent een korte beweging naar boven maakt, vult de Staatsoper zich met de harmonische klanken van het eeuwenoude muziekstuk. Terwijl haar moeder op de eerste rij een traan wegpinkt, zit haar vader apetrots naast zijn vrouw met het gevoel dat zijn leven is geslaagd!

Voor haar eenentwintigste jaar is de briljant spelende Eva al de eerste violiste van de wereldberoemde Berliner Philharmoniker en heeft ze de droom van haar vader gerealiseerd.

Niemand wordt geboren met haat in zijn hart.
Je leert iemand te haten en dus kun je ook leren iemand lief te hebben.

-3-

De huiszoeking

Mijn naam is Harmut Weber en ik ben een beroemd dirigent van klassieke muziek aan de Oost-Duitse kant van de Berlijnse Muur. Als chef-dirigent van het orkest van de Staatsoper Unter den Linden geniet ik aanzien, zelfs bij de Oost-Duitse politici. Vorige maand heb ik mijn tienjarige jubileum gevierd. Jaarlijks dirigeer ik tal van concerten en opera’s aan de oostkant van het IJzeren Gordijn, voor de DDR-bestuurders en alle meelopers van het communistische regime. Sinds ik ben afgestudeerd aan de Hochschule für Musik is mijn carrière als een komeet omhooggeschoten. Mijn laatste optreden was vorige week tijdens een staatsbanket van onze grote leider, Erich Honecker, voor zijn Russische vrienden.

Mijn uitzonderlijke carrière als succesvolle, jonge dirigent geeft me de kans om van enige vrijheid in onze grauwe Oost-Duitse staat te genieten. Als een van de weinigen mag ik als dirigent van grote orkesten het Oost-Duitse grondgebied verlaten om de culturele prestaties van onze heilstaat aan de wereld te tonen. Dankzij dit privilege heb ik in de grootste klassieke muziektempels van Europa gestaan en heb ik meer van de wereld gezien dan al mijn vrienden bij elkaar.

Als blijk van waardering voor mijn optredens voor de SED (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands) kan ik sinds kort in een oud herenhuis van de staat aan de Karl-Marx-Allee wonen. Voor mijn vrije geest was deze verhuizing een zegen. Ik kwam uit een grauwe, onopvallende flat in Kreuzberg, de socialistische wijk van Oost-Berlijn. De torenflat was opgetrokken uit grijs, vierkant beton en voorzien van kleine ramen. Dat is een verre van ideale omgeving voor een muzikale, creatieve geest, zoals ik. Ik kon er mijn draai niet vinden. De meeste mensen die in deze socialistische voorbeeldbuurt leven, zijn al net zo afgestompt en grijs als de huizen waarin ze wonen. Ze vertegenwoordigen het ideaal van de DDR: onopvallendheid, gehoorzaamheid en het kennen van je plaats, zodat je vanzelf één wordt met de grauwgrijze massa Oost-Duitsers, die volledig wordt gedomineerd door de machthebbers. Ik ben anders, ik ben een vrijheidsstrijder. Hoewel ik praat naar de mond van de bestuurders, zijn mijn daden anders.

Ze hebben mijn ondergrondse activiteiten ontdekt, dat kan niet anders! Ik word in mijn eigen huis hardhandig geboeid, zonder een enkel woord. De drie mannen weten blijkbaar exact wat hen te doen staat. Met mijn handen geboeid en een ongemakkelijke druk op mijn polsen kan ik niet anders dan machteloos toekijken, terwijl de Stasi mijn appartement driftig doorzoekt. De mannen met hun strakke gezichten storen er zich niet aan dat ik mijn spullen punctueel en netjes heb georganiseerd. Alles heeft bij mij een vaste plaats en is netjes opgeruimd. De mannen in de lange leren jassen trekken ruw de kasten leeg en binnen de kortste keren ligt de houten vloer bezaaid met spullen, omvergetrokken stoelen, kapotgegooid servies en houten lades. Ze slaan mijn geliefde viool kapot tegen de muur als een voorbode voor wat me allemaal te wachten staat. De aanblik van de ravage beneemt mij de adem en mijn viool zien stuk slaan voelt alsof een koude hand mijn hart uitwringt, waardoor al het bloed uit mij lijkt weg te vloeien. Ik kan niets anders doen dan toekijken. Aan het gebonk te horen worden vervolgens alle slaapkamers nauwkeurig doorzocht. Ik tril over mijn hele lichaam. De onzekerheid en het gebrek aan controle over mijn eigen lot zijn ondraaglijk, maar ik ben niet bij machte om iets te doen of zelfs maar iets te zeggen. Als ze de brieven maar niet vinden die ik onder het kleed in de gang, in een onopvallend luikje onder de vloer heb verstopt!

Terwijl het doorzoeken van mijn appartement misschien nog geen vijf minuten in beslag neemt, ervaar ik het als een urenlang wachten op wat er komen gaat. Mijn lijf trilt van de spanning en mijn hersenen maken overuren. Ik heb altijd geweten dat de kans bestond dat ik zou worden opgepakt, maar nu ze hier binnen staan, voel ik me minder groots en onaantastbaar. Het onrustige gevoel in mijn onderbuik herken ik als een voorgevoel dat me vertelt dat mijn leven op het punt staat om voorgoed te veranderen. De verhalen die de ronde doen over de behandeling van de Stasi, zijn niet bemoedigend. Aan de andere kant weet ik zeker dat ik ze niet zal vertellen wat ik in Leipzig bij mijn mentor Kurt Masur heb gedaan. Nooit! Dat neem ik me op dat moment stellig voor.

Ik krijg sokken, schoenen, een broek en een overjas toegeworpen. Een van de mannen helpt me om mijn broek en schoenen aan te trekken en de grijze wollen overjas wordt over mijn schouders getrokken en dichtgeknoopt. Het is deze winter al vroeg koud in Oost-Berlijn en de jas beschermt me gelukkig enigszins tegen de kou. Ik dank God dat ze de brieven onder de vloer in de gang niet hebben gevonden.

In de duisternis van de nacht word ik vervolgens hardhandig van de trap gesleurd. We passeren de houten balie van de huismeester bij de ingang van appartementencomplex. Tot mijn verrassing is Herr Müller zo vroeg al aanwezig. Zijn smalle, bleke muizengezicht kijkt met een ingehouden glimlach naar ons, terwijl een van de Stasi-agenten zijn duim naar hem opsteekt. Even kruisen onze blikken elkaar. Die hooghartige blik vol leedvermaak vergeet ik nooit meer. Verdomme, ik heb altijd al geweten dat Herr Müller niet klopte. Hij is hoogstwaarschijnlijk een ‘inoffizieller Mitarbeiter‘ van de Stasi en pas nu zie ik het bewijs daarvan. Ik had het kunnen weten. Voor de eenvoudige baan van huismeester was Herr Müller te goed gekleed en waren de sigaretten die hij rookt van een te goede kwaliteit. Voor mijn gevoel ging ik al uiterst voorzichtig met dit heerschap om. Het is niet voldoende gebleken! Ik had hem nooit mogen vertellen dat ik naar Leipzig zou gaan en ik had hem zeker niet moeten vragen om mijn plantjes te verzorgen en om een oogje in het zeil te houden.

In de ijzige ochtendkou word ik meegesleurd door de slecht verlichte straat en achter in een donkergrijze Lada met geblindeerde ramen geduwd, die buiten het complex staat te wachten. Terwijl ik achter in de ijskoude auto zit, word ik overvallen door een gevoel van machteloosheid. Mijn vertrouwde omgeving, mijn vrienden en alles wat bij mijn leven hoort, alles lijkt ineens ver buiten bereik. In de auto krijg ik een blinddoek voorgebonden, zodat ik niet kan zien waar we naartoe rijden. Elke seconde lijkt een eeuwigheid te duren en ik bid wanhopig dat deze nachtmerrie snel tot een einde komt.

De zwijgzame aanwezigheid van de drie mannen voelt bedreigend aan, omdat alle referentiekaders voor mijn zintuigen zijn weggevallen. De auto komt schokkend op gang. Rijden met een blinddoek voor en je lijf voelen trillen van angst is een gekke ervaring. Mijn gedachten krijgen in deze omstandigheid de kans om met me op de loop te gaan. Wat staat me te wachten en ga ik dit überhaupt overleven? Er doen zo veel wrede verhalen de ronde over gevangenen die zijn opgepakt. Over burgers die worden verhoord door de Stasi en zich uit wanhoop ophangen in hun cel. De auto maakt een scherpe bocht naar rechts en ik rol tegen een van de mannen op de achterbank aan. Hij geeft geen krimp.

Bang ben ik nooit geweest. Er stroomt Pruisisch bloed door mijn aders. Toch moet ik nu al mijn moed verzamelen om sterk te blijven. Ik put kracht uit de herinneringen aan mijn ouders en hun geloof in een rechtvaardige wereld. Ze zijn beiden bij een auto-ongeluk omgekomen toen ik jong was. Vanaf mijn elfde ben ik opgegroeid bij mijn oom en tante in Leipzig. Mijn ouders speelden beiden professioneel in het Gewandhausorchester (symfonieorkest) in Leipzig. Het muzikale talent heb ik van beiden en de moed om me tegen het regime te keren heb ik van mijn overleden vader meegekregen. Niet voor niets heb ik altijd een intensief contact gehouden met Kurt Masur, vriend en dirigent!

Er is niets belangrijker in de wereld voor mij dan vrijheid. Vrijheid is het voor mij waard om in de gevangenis te zitten en om er zelfs voor te sterven. Ik sterf liever in de wetenschap dat ik me heb ingezet voor de vrijheid, dan dat ik leef als “inoffizieller Mitarbeiter” in weelde, maar zonder enig zelfrespect.

Vrijheid is een groot goed, waarvan je pas beseft hoe belangrijk het is als je het niet meer hebt. Ik zie het elke dag om me heen. De Muur die de stad Berlijn in twee werelden verdeelt, maakt mensen soms letterlijk gek. Ik heb al zo vaak moedige stumpers gezien, die zigzaggend door niemandsland naar de Muur renden om te proberen naar een veilig en vrij West-Berlijn te vluchten.
De strenge Oost-Duitse grenswachten spelen een spel om de wanhopige, hersenloze stumperds zonder pardon af te schieten. De foto’s van de neergeschoten vluchtelingen in de krant hebben een afschrikkingseffect op de Oost-Duitse bevolking. Zo willen ze ons elke moed ontnemen om ook maar een poging van “Rebublikflucht” te ondernemen. Ik ben anders en laat me niet bang maken, maar ik zit nu wel in hetzelfde schuitje.

Als beroemd dirigent ga ik meerdere malen per jaar de grens over om klassieke concerten te dirigeren. Maar ook voor mij is elke poging om te vluchten bij voorbaat kansloos. Elke drie maanden heb ik een gesprek met een hoge Stasi-beambte. Ze weten alles van me. Ze kennen de kleur van mijn sokken, weten wat ik lees en wat ik eet. Elk persoonlijk gesprek met de Stasi wordt afgesloten met de belofte dat ze mijn oom en tante, bij wie ik ben opgegroeid, ombrengen als ik ook maar een poging waag om op een van mijn reizen te vluchten. De dood van de enige familieleden die ik nog heb, wil ik niet op mijn geweten hebben. Ik ben ze eeuwig dankbaar dat ze me hebben opgevangen. Hoe moedig ik ook ben, vluchten is daarom nog nooit in mijn hoofd opgekomen.

De auto draait een straat in en geeft gas. Dat ik niet weet wat er gaat komen, maakt me onrustig. Zal ik ooit nog in staat zijn om op de bok te staan? Dirigeren is een wonderlijk vak en voor de meeste mensen niet te begrijpen. In Kurt Masur heb ik een mentor, die me op de toppen van mijn kunnen laat dirigeren. Van hem leerde ik al vroeg dat dirigeren veel gecompliceerder is dan het op het eerste gezicht lijkt. Elk gebaar, elke gezichtsuitdrukking en elk gevoel telt om het complete orkest in gang te zetten. Een klein gebaar is voor de violisten voldoende om hun partij te spelen. Met drie wenken van mijn hand laat ik het volume van het meerstemmige koor opzwellen of ik zet met een hoofdknikje de volgende passage van het klassieke meesterwerk in. Op het moment dat het orkest aan mijn voeten ligt, stroomt er een geluk door me dat niet van deze wereld is. Het leiden van het orkest, het samensmelten van klanken en het creëren van harmonie vult mij met een intense vreugde, die nog het beste is te omschrijven als absoluut geluk.

Ik vermoed dat de Stasi mijn gevangenneming gebruikt voor haar propaganda. Dat zelfs een wereldberoemd dirigent opgepakt en vastgezet kan worden, is een groot signaal aan alle tegenstanders van het bewind. Ik ben hun boodschap dat niemand in Oost-Duitsland veilig is en zich kan verzetten tegen de staat. Angst zaait verdeeldheid en juist daar is het de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands om te doen.

De auto komt tot stilstand, terwijl ik een pijnlijke por krijg in mijn rug, ter hoogte van mijn nieren. Ik hoor een hek piepend openzwaaien.

Liefde geeft de wereld kleur.

-4-

Pesti Vigadó

In de liefde is Eva, ondanks haar oogverblindende schoonheid, gek genoeg minder succesvol. Dat moet ze eerlijk bekennen. Hoewel ze veel gevoelens kwijt kan in haar muziek, is de liefde van een man een pijnlijk gemis in haar leven. Mannen en aandacht genoeg, maar Eva is verlegen en uiterst kritisch. Hoewel ze een bepaald beeld van een romantische liefde in gedachten heeft en hoe die eruit zou moeten zien, is het Eva nog nooit gelukt om een liefde te vinden die groter is dan haar hart kan bevatten. Ze heeft nog nooit iemand ontmoet van wie ze weet dat hij voor haar voorbestemd is.

Met haar prachtige slanke vormen, haar symmetrisch open gezicht en lange blonde haren is Eva een meer dan mooie verschijning. En toch is ze bang dat ze overblijft in de huwelijkstombola. Ze is al achttien en heeft zelfs nog nooit intiem gezoend. Dat is toch niet gezond voor een jonge vrouw! Misschien is dit een teken dat de liefde niet voor haar is bestemd. Tenminste, dat gelooft ze stellig. Haar moeder heeft al een keer voorzichtig gevraagd of er een jongen in beeld is, maar ze had haar hoofd geschud.

Haar vader stimuleert haar zo streng in haar muzikale carrière, dat er geen tijd overblijft om een man te ontmoeten. Waar zou ze hem tegen het lijf kunnen lopen? De muzikanten van haar orkest zijn al bezet of zijn te oud. Daarnaast is er geen enkele man die de toets van haar kritische blik kan doorstaan. Dus leeft Eva in het isolement van haar muzikale carrière met haar vader als bewaker.

De muziekwereld is gewilliger en fantasierijker dan de dagelijkse realiteit. Wanneer Eva haar strijkstok over de snaren beweegt, voelt ze een verbinding met iets hogers en iets allesomvattends. Ze is één met de muziek en tegelijkertijd is de muziek één met haar. De liefde voor de muziek heeft Eva sneller volwassen gemaakt dan haar leeftijdsgenootjes en voor het succes heeft ze een groot deel van haar jeugd opgeofferd. Het is de prijs die je betaalt voor status, roem en om de wereld te kunnen zien.

Vaak overkomen haar bijzondere gebeurtenissen. Eva is de benjamin van het wereldberoemde orkest, dat een uitnodiging heeft ontvangen om de Vier Jaargetijden van Vivaldi te spelen in het grootste en meest prestigieuze concertgebouw van Boedapest, het “Pesti Vigadó”. De uitvoering is gepland op 12 oktober 1987 en de gastdirigent van de Berliner Philharmoniker is de wereldberoemde Oost-Duitse dirigent Harmut Weber.

Eva heeft al veel gehoord over deze jonge en knappe dirigent, die achter het IJzeren Gordijn de meest prachtige opnamen maakt. Zijn specialiteit is het werk van Mozart en Vivaldi. Harmut Weber is het culturele uithangbord van de Oost-Duitse superioriteit en is daarom geregeld te vinden in de meest prestigieuze concertgebouwen van de wereld. Zijn grote verdienste als dirigent is het enthousiasme, waarmee hij de musici uit het orkest weet te overtuigen om tijdens de uitvoering alles uit de kast te halen. In om het even welk orkest weet Harmut Weber de musici mee te slepen in de harmonieuze samensmelting van de klassieke meesterwerken. De superieure en overtuigende uitvoeringen onder zijn leiding missen nooit de uitwerking op het publiek en hij heeft ook heel wat opnamen bij het platenlabel Deutsche Grammaphon uitgebracht. Onder leiding van Harmut Weber is elke muzieknoot die het orkest speelt, raak en ze spelen geen noot te veel. Daarom is hij een van de grootste dirigenten van zijn tijd, die kan wedijveren met Kurt Masur en Leonard Bernstein als zijn leermeesters.

Op 10 oktober stapt Eva Zimmermann vroeg in de ochtend samen met de andere orkestleden op de luchthaven van Berlijn in het vliegtuig naar Boedapest. Ze heeft dan nog geen idee dat deze reis haar leven voorgoed zal veranderen. Eva heeft met de Berliner Philharmoniker al veel steden gezien, maar het sprookjesachtige Boedapest betovert haar nog het meest. De stad is verdeeld in twee delen, Buda en Pest. Deze stadsdelen worden door de Donau gescheiden van elkaar. De mensen op straat zijn weliswaar vlak, grijs en grauw, zoals elke inwoner van het Oostblok, maar de stad is een architecturale ode aan de Europese 'belle époque’.

De bus brengt de leden van het orkest naar Hotel Hungária, waar in de jaren dertig het beroemde New York Café was gevestigd. Hotel Hungária staat in het hart van Boedapest en wordt omringd door majestueuze gebouwen en geplaveide straten. Het is een plek die doordrenkt is van geschiedenis en mysterie in een stad, die wacht om ontdekt te worden. De orkestleden verlaten de bus voor het hotel met zijn marmeren façade. In de hal van het ‘Paleis van Verhalen’ staan indrukwekkende zuilen, hangen oude kroonluchters en zijn beschadigde fresco’s zichtbaar, die iets van de oude grandeur van deze stad laten zien. Wat vroeger het beroemde New York Café was, is nu een door de tijd en verwaarlozing ontsierde ruimte. Maar de energie van het gebouw is geweldig.

Nadat ze zijn ingecheckt in hun sober ingerichte kamers, waarin slechts een ijzeren bed, een houten kast en een nachtkastje staan, verzamelt het orkest zich in de hal van het hotel. Even later stappen ze in een gecharterde bus en rijden langs het indrukwekkende parlementsgebouw. Het Paleis van het Parlement torent hoog boven de stad uit. Eva is gefascineerd door de diepgewortelde erfenis van de stad. De bus rijdt door naar de Hongaarse Staatsopera, die een ongekende grandeur uitstraalt. Een ideale muziektempel om het mooiste werk van Vivaldi ten gehore te brengen. Het publiek bestaat uit Hongaarse bestuurders, hun vrouwen en meelopers van het communistische regime. Er is nog een grote naam aanwezig, maar die houden ze strikt geheim.

De Staatsopera van Boedapest heeft een even grote betekenis voor de muziekkenner als de Staatsopera van Wenen. Op het plein voor het gebouw staat het standbeeld van Franz Ritter von Liszt, de favoriete componist van de Hongaren. De Staatsopera is het enige gebouw in het Oostblok, waar in de hal een rode loper te vinden is, al is deze oud, rafelig en aan de randen versleten. De orkestleden lopen met hun ingepakte instrumenten over de loper naar het heilige der heiligen. Het auditorium is imposant met, hangend in het midden van het hoge plafond, de grootste kristallen kroonluchter die Eva ooit heeft gezien. De kroonluchter verlicht een kleurrijk fresco met Griekse goden op het gewelfde plafond. In het auditorium staan stoelen van rood pluche en de muren en loges glanzen alsof ze van puur goud zijn gemaakt. De akoestiek moet door de hoogte van het auditorium geweldig zijn. Op het podium staat een man met een hand onder zijn kin te wachten. Hij bekijkt de binnenlopende musici aandachtig. Een lange jonge man met donker krullend haar en goed gekleed in pak trekt ogenblikkelijk de aandacht van Eva.

Haar adem stokt als ze de dirigent ziet. De aanblik van deze man raakt Eva op het diepste niveau. Het is alsof een onzichtbare stem haar influistert dat deze man bijzonder is en niet toevallig op haar pad komt. Bij elke stap worden haar benen slapper en weker, terwijl ze naar hem blijft kijken. Ze vraagt zich paniekerig af wat er aan het gebeuren is. Het liefst maakt ze rechtsomkeert. Wie is deze man en waarom reageert ze zo sterk op hem?

De orkestleden staan stil voor het podium en kijken de dirigent afwachtend aan, terwijl de man zwijgzaam rokend wacht tot het geroezemoes is verstomd.
‘Goedemiddag, mijn naam is Harmut Weber en ik kom uit Oost-Berlijn’, zegt de dirigent. ‘Morgenavond ben ik jullie gastdirigent en ik verheug me daar erg op. Zeker omdat we samen het allermooiste werk van Vivaldi ten gehore gaan brengen.’
Vervolgens neemt hij een laatste trek van zijn sigaret, waarna hij ze uitdrukt in een asbak op de pupiter. Dan stapt de Oost-Duitser van het podium en geeft ieder orkestlid een hand om hem of haar persoonlijk welkom te heten. Zo staat de jonge, knappe man niet veel later voor Eva Zimmermann. Hij steekt zijn hand uit en ondertussen noemt zij haar naam. De levendige blik in zijn ogen staat in schril contrast met zijn sobere zwarte maatpak. De jonge man is onmiskenbaar ouder dan Eva, misschien wel tien jaar, maar het jongensachtige in zijn groene ogen zorgt ervoor dat zijn leeftijd er niet toedoet. Bij de begroeting kijken ze elkaar diep in de ogen en voelen ze beiden een herkenning die niet van deze wereld is. Harmut is zichtbaar van slag, maar hij weet zich snel te herstellen. De dirigent loopt door naar de mannelijke violist die naast Eva staat, maar zijn hart is intens geraakt en dat verwart hem. Veel tijd om erbij stil te staan, is er niet. De orkestleden gaan het podium op, halen hun instrument uit de beschermhoezen en beginnen het te stemmen.

Nadat de dirigent het orkest heeft uitgelegd hoe hij de interpretatie van de Vier Jaargetijden ziet en waar hij tijdens de uitvoering de accenten legt, klinken de eerste klanken door de akoestiek rijke concertzaal, terwijl de geschilderde Griekse goden van bovenaf toekijken. Hier worden de voorbereidingen getroffen voor een bezoek aan de hemel tijdens de uitvoering van zaterdagavond.