Colofon

© Lucas Zandberg 2023
Uitgeverij kleine Uil, www.kleineuil.nl

Omslagontwerp: 247design
Omslagfoto: Regan Vercruysse, Sleeping Beauty, Madame Tussauds
Auteursportret: Alfred Oosterman
Redactie: Astrid Werumeus Buning
Boekproductie en ePub: LINE UP boek en media bv

ISBN: 9789493323001
ISBN eBook: 9789493323018

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Omslag

Colofon

I Parijs

Een

Twee

Drie

Vier

Vijf

Zes

Zeven

Acht

Negen

Tien

II Versailles

Een

Twee

Drie

Vier

Vijf

Zes

Zeven

Acht

III Louveciennes

Een

Twee

Drie

Vier

Vijf

Zes

Zeven

Acht

Negen

IV La rue Royale

Een

Twee

Nawoord en bronnen

I Parijs

Een

Voor de poort van het klooster wachtte ik geduldig tot mijn moeder me kwam ophalen. Het zonlicht viel op mijn schouders. Ik genoot van de warme sensatie op mijn lichaam. Het beloofde een mooie dag te worden. Ik luisterde naar het rumoer van Parijs. De stad was een onbekende voor mij. Hoewel de oude abdij zich midden in het centrum bevond, was er vanuit mijn celraampje weinig van het stadsleven te zien geweest. De nonnen stonden het bovendien hun leerlingen zelden toe hun veilige haven te verlaten. Ons voornaamste contact met de buitenwereld bestond uit de bezoekjes van onze familieleden, die met net iets te veel enthousiasme vertelden over het leven dat zich op een steenworp afstand van Saint Aure bevond maar waarvan de andere meisjes en ik zorgvuldig werden afgeschermd.

Ik had me veel voorgesteld van de eerste stap in een omgeving die ik op mijn zevende vaarwel had gezegd en waarvan ik me nauwelijks iets herinnerde. Ik had halsoverkop afscheid genomen en verwachtingsvol uitgekeken naar de wijde wereld die zich na mijn ontsnapping voor mij zou uitstrekken. Nu besefte ik dat mij een teleurstelling wachtte. Ik had er niet aan gedacht dat de onopvallende ingang van Saint Aure aan een afgelegen straatje lag; er was aan weerszijden weinig uitzicht. Tegenover het klooster stonden slechts een paar halfvergane krotten. Een man duwde een kar vol takken voort; hij had de grootst mogelijke moeite de kar op het modderige pad te houden. Ik kon mijn ogen niet van hem afhouden. Zijn rug was kromgegroeid en zijn gezicht was verweerd, waardoor hij waarschijnlijk vele jaren ouder leek dan hij was. Parijs had van hem een oude man gemaakt, zoals van zo veel gezagsgetrouwe werklui voor hem. Het straatje was dermate nauw dat een wasvrouw met een grote tobbe de kar slechts met moeite kon passeren.

In de verte meende ik de Seine te horen stromen, maar dat kon net zo goed mijn verbeelding zijn. De laatste jaren had ik de rivier die dwars door de binnenstad stroomde slechts een enkele maal gezien. Ik hunkerde naar een weerzien.

Ik keek zijwaarts naar de non die zo vriendelijk was mij gezelschap te houden tot mijn moeder kwam opdagen. De non was jong, hooguit tweeëntwintig, en ik vroeg me af wat haar bezielde om op die leeftijd Aanbidster van het Heilige Hart te worden. Ik plukte aan mijn witte jurk van serge en schuifelde met mijn voeten in mijn onflatteuze gele laarzen. In de negen jaren dat ik in Saint Aure had gewoond, had ik nog nooit een goed zittend stel laarzen gehad. Altijd waren ze iets te groot geweest voor mijn kleine voeten. Ik raakte de onelegante kap van ruwe wol aan en de zwarte sluier die mijn haar aan het zicht onttrok. In de beslotenheid van het klooster was ik aan mijn kleding gewoon geraakt, maar nu vroeg ik me ineens af wat de stedelingen van mijn praktische uitrusting zouden vinden.

‘Maak je geen zorgen,’ zei de non, alsof ze mijn gedachten kon raden. ‘Ik weet zeker dat je familie je geschikte stadskleding zal aanmeten.’

Ik bloosde, want het was niet mijn bedoeling geweest af te geven op mijn sobere uniform. Sommige meisjes hadden hun kostuum demonstratief afgeworpen en zich direct omgekleed in de door hun familie gezonden frivole jurkjes. Ik had dat een blijk van ondankbaarheid gevonden. Het was alsof de jaren waarin de nonnen hun leerlingen hadden leren lezen, schrijven en rekenen een ware kwelling waren geweest die ze graag achter zich lieten. De eindeloze schoonmaaklessen waren weliswaar aan de saaie kant geweest, maar de zusters hadden ons ook geleerd te borduren en ze hadden zelfs kunstenaars uitgenodigd om ons kennis van muziek en tekenen bij te brengen. Op de ochtend van mijn vertrek had ik mijn kostuum tevoorschijn gehaald en mij erin gehuld alsof het een dag was als alle andere, mijn manier om mijn dankbaarheid te tonen.

‘Er ligt een wereld voor je open,’ zei de non. ‘Een wereld waarin er verleidingen op je pad zullen komen en het gevaar op elke hoek naar je lonkt. Denk aan ons op die momenten.’

Ik glimlachte om haar onhandige poging mij nog eenmaal een levenswijsheid mee te geven. In haar ogen las ik wat alle zusters hadden geweten en de moeder-overste keer op keer, in bedekte termen, had gezegd: Jeanne Bécu met haar sprankelende, blauwe ogen en kleine, rode lippen die elk moment een glimlach konden vormen, was niet voorbestemd om haar dagen in het klooster te slijten, hoe graag de nonnen haar ook in hun midden wilden houden.

Anne, mijn moeder, verscheen om de hoek. Ik had me voorgenomen haar in de armen te vliegen. In plaats daarvan keek ik achterom naar de poort, plotseling vervuld van een verlangen om mijn beschermde leventje voort te zetten en de stad met al haar duivelse verleidingen te laten voor wat zij was. Een paar seconden lang, zo kortstondig dat het nauwelijks een ademhaling duurde, vergat ik hoe saai en afgelegen het klooster was voor iemand met mijn temperament. De non keerde mij de rug toe alsof ze het spoor van vertwijfeling in mijn ogen herkende en vertrok naar de plek waar ze de rest van haar dagen in afzondering zou slijten, en het drong tot me door dat geen afscheid nemen het enige goede vaarwel was. De deuren naar mijn jeugd werden gesloten. Ik voelde de armen van mijn moeder om mijn schouders. Mijn nieuwe leven was begonnen.

Op weg naar mijn toekomstige onderkomen spookte het almaar door mijn hoofd hoezeer mijn moeder was veranderd. Eerst dacht ik dat het aan haar uiterlijk lag. Toen ik niet langer verbaasd was dat ik haar lengte had geëvenaard, drong het tot me door dat haar hele wezen was veranderd. Mijn moeder was niet langer de hoopvolle, romantische droomster die samen met haar dochtertje haar geboorteplaats Vaucouleurs had verlaten om haar geluk in Parijs te beproeven. In tegenstelling tot zo veel andere gelukzoekers van het platteland was zij destijds niet op de bonnefooi naar de hoofdstad getrokken. Ze had huis en haard verlaten om haar voormalige werkgever én minnaar Billard te vinden, in de hoop zijn gevoelens voor haar aan te wakkeren. Het was een grote gok geweest en ze had alle schepen achter zich verbrand. Billard, die in de verre provincie gezegd had altijd van haar te zullen houden, was in Parijs in de armen van de Italiaanse schoonheid Francesca gevallen. Uit fatsoen had hij mijn moeder een functie als huishoudster aangeboden en daar was het bij gebleven.

‘Ik ben onlangs getrouwd,’ zei ze en terwijl ze het zei, staarde ze naar de keien op het pad die ons steeds verder van de abdij leidden.

Met die woorden vernietigde ze mijn hoop dat ze de ware liefde had gevonden, want haar voormalige geliefde was allang getrouwd en zou nimmer omwille van een plattelandsromance scheiden. In Vaucouleurs had Anne bekendgestaan om haar losse zeden, maar met haar charme en schijnbaar eeuwige jeugd had zij zich heel wat kunnen veroorloven. Toen ze mij aan de zusters van Saint Aure had overgedragen, was ze nog steeds een jonge vrouw geweest, ervan overtuigd dat ze het hart van Billard voor zich zou winnen, maar zonder iemand om voor haar te zorgen. Nu ze de veertig naderde, had mijn moeder het praktische boven het romantische verkozen. Ik bekeek haar grauwe gezicht en realiseerde me dat zij een verstandig besluit had genomen. Zonder ernaar te vragen wist ik dat zij een aanzoek had geaccepteerd van de haar goedgezinde monsieur Rançon, haar aanbidder uit een respectabele familie, over wie ik haar tijdens haar voorlaatste bezoek had horen spreken. Veel geld had monsieur Rançon niet, maar hij was niet geheel verstoken van goede connecties en hij was een harde werker.

‘Waar brengt u mij naartoe?’ vroeg ik. ‘Naar de Italiaanse gezelschapsdame van monsieur Billard?’

In een vlaag kwam er een herinnering terug waarvan ik niet meer wist dat ik die bezat. Heel duidelijk zag ik een bloementuin voor me, grenzend aan de Seine, waar ik als zesjarige doorheen had gehuppeld en op schoot had gezeten bij de vrouw die de strijd om de liefde had gewonnen, terwijl haar verslagen rivale vanuit de keuken het huishouden bestierde. Het was deze dame geweest die mij een plek in het nonnenklooster had bezorgd, erop hopend dat ze mij daarmee een goede start in het leven zou geven. Saint Aure was bedoeld om minderbedeelde meisjes een nieuw begin te geven en daarmee te voorkomen dat zij het verkeerde pad op zouden gaan. Een moment lang meende ik de zoete geur van de bloementuin te ruiken, maar aan de realiteit van de dompige, nauwe en donkere straten viel niet te ontkomen. Ik snoof de weeïge stank van verrotting op. Ik sloeg mijn ogen neer en zuchtte. De dagen op schoot bij de Italiaanse schoonheid waren een leven geleden. Mijn moeder vernietigde mijn laatste illusies door haar hoofd te schudden.

‘Daar werk ik allang niet meer,’ zei ze. ‘Francesca kon mijn aanwezigheid niet langer verdragen.’ Er speelde een zelfgenoegzaam glimlachje rondom haar nog altijd volle lippen. ‘Jaloezie was haar drijfveer.’ Ze wierp een blik op mij, alsof ze nu pas besefte dat haar enige dochter niet langer hetzelfde kind was dat zij al die jaren geleden had achtergelaten. ‘Zij is er niet jonger op geworden. Ze doet er alles aan om haar minnaar aan zich te binden, terwijl hij steeds minder van haar moet hebben. Daarom betwijfel ik of ze nog net zo gesteld zou zijn op jouw aanwezigheid als vroeger.’

Ik knipperde met mijn ogen, terwijl ik me afvroeg waar mijn moeder in hemelsnaam op duidde. Nu lach ik daarom, maar mijn leven was tot dusver te beschermd geweest om haar te kunnen begrijpen.

‘Ik heb gelukkig een passende betrekking voor je gevonden,’ voegde ze eraan toe.

***

Philippe draaide om het hoofd van de paspop alsof hij een kunstwerk beoordeelde. Hij scheen iets te zien wat volledig aan mij voorbijging. Ik was nog maar net de salon binnengegaan toen mijn leermeester mij net als de vorige keer zonder iets te zeggen een schaar en een kam in de handen had geduwd. Ik werd er moedeloos van, het was een hopeloze zaak. Op Saint Aure hadden de nonnen mij op allerlei manieren geschoold, maar aan haarmode hadden ze geen aandacht besteed. Dat was ook niet nodig geweest, want al bij mijn aankomst hadden ze mijn lokken verstopt onder een zwarte sluier. Voor ijdelheid was geen plek in het klooster.

‘Alstublieft, monsieur Lametz,’ klaagde ik. ‘Ik leer het nooit. Ik heb geen talent voor het kappersvak.’

‘Philippe, alsjeblieft,’ zei de jonge kapper, net als de vorige keer en de keer daarvoor. ‘Noem me alsjeblieft bij mijn voornaam.’

Ik legde de schaar en de kam neer en slaakte een zucht. Ik vroeg mij af wat mijn moeder in vredesnaam had bezield toen ze had geopperd dat ik kapster moest worden. De enige reden die ik kon bedenken, was dat ze Philippe toevallig was tegengekomen bij mijn tante, een vaste klant van monsieur Lametz, en dat de beide zussen hadden besloten dat ik bij hem in de leer kon gaan. Er moest immers een alternatief worden gevonden nu mijn moeders voormalige werkgever zijn petekind niet meer mocht zien. Wanhopig probeerde ik de aandacht bij Philippes kapkunsten te houden, maar de gedachte aan Francesca’s afwijzing leidde mij almaar af. Ik realiseerde me dat mijn moeder gelijk had gehad. De eerste grijze haren van mijn peetvaders minnares hadden mij uit zijn nabijheid verdreven.

‘Let nou eens op,’ sprak Philippe me vermanend toe. ‘Zo leer je het vak nooit!’

Ik voelde me berispt. Aarzelend kwam ik naderbij. Ik trok daarbij een gezicht alsof de pop mij iets kon aandoen. Philippe glimlachte en zei dat de pop ongevaarlijk was. Toen opende hij een ronde doos en haalde een pruik tevoorschijn, die hij met een triomfantelijk gezicht boven op de paspop plaatste. Onder mijn toeziend oog kamde hij het pluizerige haar steil, om het vervolgens met een speciale kam en spelden te doen krullen. Toen wreef hij zijn handen vol vet en voorzag de pop van een onnatuurlijk hoog kapsel. Daarna bepoederde hij het met een flinke laag meel. Ik liet hem nog een pruik bewerken, waarbij het me opviel dat hij mij niet uitnodigde zelf een poging te wagen. De laatste keer had ik een kapsel zodanig verknipt dat Philippe het niet meer had kunnen herstellen. Hij had de pruik weggegooid.

‘Als ik het nut van een dergelijk kapsel zou begrijpen,’ zei ik, ‘zou ik wellicht enig talent kunnen ontplooien. Maar ik snap werkelijk niet waarom men met zo veel meel wil rondlopen, en vertelt u me alstublieft niet dat het een kwestie van smaak is.’

Philippe onderbrak zijn werkzaamheden abrupt en keek mij aan, niet boos zoals ik had verwacht, maar met een lach in zijn ogen. ‘Je hebt gelijk, Jeanne Bécu!’ riep hij uit. ‘Geen enkel normaal mens zal het haar kortwieken, opdat men het kan tooien met een meelpruik die bij de eerste regenbui instort. Maar ik creëer dit niet voor mensen zoals jij en ik. Het is de hogere klasse die exclusieve kapsels verlangt en bereid is hiervoor flink wat livres neer te tellen. In dit vak valt goudgeld te verdienen!’

Ik keek hem minzaam aan. ‘Ook door mij?’

De kapper aarzelde even. De twinkeling in zijn ogen bleef, toen schudde hij zijn hoofd. ‘In jou schuilt geen talent, hoe graag je moeder dit ook anders wil zien.’ Hij liep op mij af en keek me aan alsof hij ineens iets ontdekte wat hem niet eerder was opgevallen. Met zijn linkerhand streek hij mijn lange haar uit mijn gezicht. ‘In jou schuilt geen kapster, lieve Jeanne, in jou schuilt een dame wier haar door iemand als ik gestileerd moet worden!’

‘Afblijven!’ riep ik uit, zijn hand quasibeledigd wegslaand. Het viel mij op dat hij me op een vreemde manier was gaan aankijken.

Achter ons was de deur opengegaan en we keken te laat achterom. Philippe deed een stap terug toen een oudere vrouw in de deuropening haar armen demonstratief ineensloeg. Ze wierp een scherpe blik op mij, alsof ik een hinderlijke wesp was. Daarna keek ze Philippe hoofdschuddend aan. Onwillekeurig deed hij een paar stappen terug. Ik bloosde. Ofschoon ik de oudere vrouw nog nooit eerder had gezien, wist ik meteen wie zij was.

Toen ik een dag of twee later de keuken binnenliep, sprong de bezorgde uitdrukking op het gezicht van mijn moeder het eerst in het oog. Naast de keukentafel stond een valies en mijn moeder zat zwijgend aan tafel. Ik besefte dat ze op me had gewacht, want ze nam nooit een moment voor zichzelf. Mijn moeder kon het zich eenvoudigweg niet veroorloven midden op de dag te lanterfanten en dus moest er wel iets bijzonders aan de hand zijn. Ik vertraagde mijn pas toen ik naderbij kwam.

Haar stem klonk die middag heel anders. Terwijl ze sprak, leunde ze met beide ellebogen op de keukentafel. ‘Madame Lametz, de moeder van je leermeester, is vandaag langsgekomen met het nieuws dat jij haar zoon zou hebben verleid. Is dat waar?’

Ik schudde mijn hoofd. ‘Dat is een leugen. Ik heb hem met geen vinger aangeraakt.’

Mijn hart bonkte in mijn keel. We wisten allebei dat madame Lametz mijn leven kon ruïneren. Als zij haar mening ging rondbazuinen, zou het mijn reputatie kunnen verwoesten. Als zij zo gewiekst zou zijn het aan de pastoor te melden, kon deze mij zonder meer naar een verbeteringsgesticht sturen. Trillend ging ik aan tafel zitten.

Tot mijn opluchting was mijn moeder niet kwaad. Ze legde haar hand beschermend op mijn schouder. ‘Ik ben haar al voor geweest. Ze heeft geklaagd bij de kerk, maar ik ben naar het gemeentebestuur gestapt. Het geschil is in ons voordeel beslecht.’ Een moment lang keek ze me onderzoekend aan. ‘Maar je tijd als stagiaire bij de kapper is voorbij.’

Bang geworden van het onheilsbericht was ik gaan huilen. Ik veegde mijn tranen weg met de mouw van mijn jurk. Bij het vooruitzicht niet langer in de kapsalon te hoeven stuntelen, voelde ik echter ook iets van opluchting. Tussen de tranen door begon ik te lachen.

‘Je was toch een heuse ramp geworden,’ zei mijn moeder en ze lachte mee.

Haar ogen gleden over mijn bleek geworden gelaat, alsof ze op zoek waren naar een herinnering. Ik, op mijn beurt, had sinds mijn terugkeer naar de echte wereld weinig gelegenheid gehad mijn moeder te bekijken. Zij bezat niet langer de frisheid waarmee ze de jongens van Vaucouleurs het hoofd op hol had gebracht, maar in haar gelaatstrekken waren nog steeds de sporen te vinden van de verbluffende schoonheid die ze vroeger was geweest.

Ik bedaarde ietwat en besefte toen dat er zich een enorme leegte voor me uitstrekte. Mijn moeder bemerkte de zorg op mijn gezicht en tikte met haar vingers op tafel.

‘Het goede nieuws is dat ik via je vader een nieuwe betrekking voor je heb gevonden,’ zei ze. ‘Je wordt gezelschapsdame van een oude weduwe. Het slechte nieuws is dat we elkaar minder vaak zullen zien, want je zult een paar kilometer buiten de stad gaan werken. Heen en weer reizen is geen optie.’

Protesteren had geen zin. Na het incident met monsieur Lametz deed ik er goed aan de stad te verlaten. Ook als de wegen goed begaanbaar waren geweest, was het verstandig mijn gezicht niet in Parijs te laten zien. Mijn moeder wilde dat haar omgeving het incident eerst was vergeten.

‘We hebben veel met elkaar gemeen, lieve dochter,’ zei ze. ‘Mijn schoonheid was vroeger mijn grootste kwaliteit en toonde zo veel belofte, zonder dat ik er de vruchten van heb kunnen plukken. Achteraf gezien heb ik er werkelijk niets aan gehad. Al mijn kansen heb ik verspeeld. Doe het beter dan ik.’

Ik keek naar haar handen. Een vrouw die zo mooi was geweest als mijn moeder zou een roze, smetteloze huid moeten hebben, maar haar handen waren verouderd door het vele schoonmaakwerk dat zij had moeten verrichten. Haar woorden leerden mij op dat moment niets en brachten me slechts in de war. Kijkend naar die gehavende handen, restte me niets anders dan instemmend te knikken. Ik was nog geen vrouw van de wereld. Pas veel later besefte ik hoe goed de raad van mijn moeder was geweest.

Twee

Reeds de volgende dag nam ik afscheid van mijn moeder en verliet ik de hoofdstad, onderweg naar het buitenhuis van madame de la Garde, de dame die ik voortaan gezelschap ging houden. Zonder spijt verliet ik Parijs. De lelijkheid van de stad was mij gaan tegenstaan. Hier en daar stonden dan wel fraaie huizen en op centrale punten mooie standbeelden, maar het overgrote gedeelte van de stad bestond uit een wirwar van donkere straatjes, waarlangs de minderbedeelden in armzalige krotten onderdak vonden. De chaos was onvoorstelbaar.

Ik kon mijn ogen niet geloven toen ik de stad verliet. Achter op de koets vergaapte ik mij aan de sneeuwwit geverfde villa’s van de elite, omringd door grote tuinen vol sinaasappelbomen en oleanders. De tuinpaden strekten zich uit tot in het heuvelachtige landschap. Het buitenhuis van madame de la Garde was hierop geen uitzondering. Meteen na aankomst kreeg ik een rondleiding door de tuin, waarna de dienstbode me naar de salon bracht, waar madame de la Garde op me wachtte.

De oude dame informeerde naar mijn reis. Blijmoedig vertelde ik in geuren en kleuren hoeveel ik van de reis had genoten.

‘Je bent in een andere wereld beland,’ zei madame de la Garde aan het einde van mijn beschrijving.

‘Zo voelt het ook,’ zei ik. ‘Alles is anders.’

Madame de la Garde glimlachte en stelde de vraag waarvan ik had gehoopt dat ze die niet zou stellen: ‘Wat doet jouw vader eigenlijk voor de kost?’

Ik slikte en besefte hoe ironisch het was dat zij me juist dit moest vragen. Ik schaamde me niet voor mijn verleden, en al helemaal niet voor een verleden waarvan ik geen deel uitmaakte, maar ik keek in het lieve, vrome gezicht van mijn nieuwe werkgeefster en ik wist dat ik haar met geen mogelijkheid de waarheid kon vertellen.

De vloek van schoonheid is dat zij zelden iets oplevert. Mijn grootvader Fabien had een ongewone schoonheid bezeten. Onder zijn korte, kastanjebruine krullen stonden twee prachtige blauwe ogen boordevol levenslust. Vrouwen waren en masse voor hem gevallen. De faam van zijn uiterlijk strekte zich uit tot ver buiten zijn geboortedorp. Hij wist een rijke douairière zover te krijgen met hem te trouwen, maar zijn charmes leerden hem niet met geld om te gaan en hij verbraste haar vermogen. Na haar dood bleef hij berooid achter. Toen trouwde hij met een dienstmeisje en zette samen met haar zeven zoons en dochters op de wereld die stuk voor stuk zijn schoonheid erfden. Een van die kinderen was mijn moeder.

‘Ik weiger een gewoon leven te leiden,’ had zij op een goede dag tegen haar vader gezegd. ‘Ik wil in uw voetsporen treden, maar niet uw fouten herhalen.’

De oude Fabien had de wildste van zijn kinderen aangekeken en geweten dat hij haar niet kon tegenhouden. Daarvoor had ze te veel op hem geleken. Terwijl zijn andere kinderen een deugdzaam leven leidden, ontvluchtte Anne haar geboortestreek, op zoek naar het avontuur. Ze belandde van het ene bed in het andere, maar niemand keek vreemd op van deze capriolen van een ongehuwde vrouw. Het huwelijk was immers niet bedoeld als bekrachtiging van de liefde, maar puur als zakelijke overeenkomst. Wanneer er geen bezittingen in de aanbieding waren, bestond er op het platteland geen reden om een huwelijksverbintenis aan te gaan.

Mijn moeder rekende te zeer op haar uiterlijk om zelfs maar te overwegen een vak te leren. Uiteindelijk zou ze haar prins op het witte paard vinden, zo dacht ze, die maar al te bereid zou zijn haar te onderhouden. In plaats daarvan werkte ze als naaister en belandde uiteindelijk in het nabij Vaucouleurs gelegen Picpuc-mannenklooster. Daar verstelde ze tot diep in de avonduren de bruine habijten van de broeders. Geobsedeerd als zij was door uiterlijkheden kon mijn moeder het niet verkroppen dat een mooie jongeman als Gomard de Vaubernier een leven als monnik verkoos boven de aardse genoegens die zij hem kon bieden. En zo kon het gebeuren dat de ontmoeting tussen de naaister en de monnik toch nog wat opleverde toen ik in 1743 als het resultaat van hun kortstondige liefde werd geboren.

Lange tijd keek ik naar het afwachtende gezicht van madame de la Garde. Ik kon haar natuurlijk onmogelijk vertellen dat de populairste priester van de St. Eustatiuskerk, over wie zij later zelf hoog opgaf en door wie zij zich graag de biecht liet afnemen, mijn vader was.

‘Mijn vader oefent een eerzaam beroep uit,’ zei ik.

Madame de la Garde knikte en ging er tot mijn verbazing verder niet op in. Ze leek genoegen te nemen met mijn vage antwoord en het onderwerp kwam nooit meer ter sprake.

Ik herinner me vooral de goede dingen van Courneuve, het idyllisch gelegen landhuis waar ik nu woonde. Madame de la Garde was de weduwe van een minister. Ze leefde niet in grote weelde, maar ze had voldoende inkomsten vergaard om haar laatste jaren comfortabel door te brengen.

’s Ochtends, als mijn meesteres uitsliep, maakte ik lange wandelingen over de uitgestrekte landerijen, meestal zonder een levende ziel tegen te komen. Het dichtbegroeide loof, onderbroken door lieflijke beekjes, leek oneindig. Soms kwam ik boerenknechten tegen die al voor dag en dauw de landerijen van de herenboeren bewerkten. Ik genoot ervan een gesprek met ze aan te knopen omdat ik in het landhuis weinig mensen van mijn leeftijd ontmoette, al viel het me op dat de knechten verlegen reageerden. Ze voelden zich ondergeschikt aan mij, aangezien ik de gezelschapsdame was van een heuse mevrouw.

In de vroege middag kletste ik wat met mijn meesteres of hielp ik haar met haar correspondentie. Heel spannend waren de tête-à-têtes met madame de la Garde niet. Zij sprak voortdurend over mij onbekende lang overleden familieleden, maar ze was vriendelijk en verwende me met mooie kleren. Voor het eerst kon ik me kleden in jurken waarvan mijn moeder vroeger had gedroomd.

De avonduren waren het gezelligst. Daar de overleden monsieur naast zijn ministerschap tevens een hoge functie in het bankwezen had bekleed, werd de salon ’s avonds gefrequenteerd door advocaten, juristen en andere hoge burgers. De helft van de tijd kon ik de ingewikkelde gespreksstof nauwelijks volgen, maar ik leerde al snel wat ik moest doen om de indruk te wekken dat ik het begreep. Het was onbelangrijk wat ik zei, zolang ik het maar op de juiste manier zei. Bovenal leerde ik op de juiste momenten te lachen.

Omdat ik nog maar kort bij de oude dame werkte, ging ik ervan uit dat het altijd een komen en gaan van gedistingeerde zakenlieden was geweest. Het was mijn meesteres die mij erop attent maakte dat haar mannelijke kennissen vaker langskwamen sinds ik bij haar was komen wonen.

De eerste anderhalf jaar op Courneuve kabbelden voort in een aangenaam tempo en ik maakte mezelf wijs dat ik aan een gezapig leven zou kunnen wennen. Mijn enige angst was dat de oude madame zou overlijden en ik mijn betrekking zou verliezen, maar dat toekomstbeeld probeerde ik uit mijn gedachten te bannen. Ik leerde mezelf voor het moment te leven.

Madame de la Garde verwende me door en door. Er was geen vertrek in het landhuis dat ik niet mocht betreden en ik hoefde mijn komst bij haar nooit aan te kondigen. In het begin durfde ik niet zomaar bij haar langs te komen, maar ik merkte steeds hoe blij de oude dame was dat ik de monotonie van haar dagen doorbrak wanneer ik haar salon betrad. Op mijn zeventiende verjaardag verraste ze me met een diner in de eetzaal, waarvoor ze het beste bestek en de mooiste kandelaren tevoorschijn had getoverd. Ook was ik verrast dat haar twee zoons uit de stad langskwamen. De oudste van de beide broers overlaadde me met dure geschenken.

Het was François-Pierre, de oudste zoon, die mij na verloop van tijd begon te vergezellen op mijn wandelingen. Ik raakte al snel vertrouwd met hem door zijn ongedwongen benadering.

‘Heeft iemand jou ooit verteld hoe mooi je bent?’ vroeg hij toen we onder een boom stonden, waarna hij me met lichte dwang tegen de schors duwde. Hij wreef voorzichtig met zijn handen door mijn haar, alsof hij met een hondje speelde, en klemde vervolgens speels zijn sterke armen rondom mijn middel. Daar, onder de lindeboom, kuste hij me voor de eerste keer. Het was een voorzichtige kus. Een fractie van een seconde speelden onze tongen met elkaar, zo kort dat het leek alsof het niet was gebeurd. Ik hunkerde meteen naar meer.

‘Je beseft dat niemand dit mag weten,’ zei hij met een aarzeling in zijn stem.

‘Natuurlijk weet ik dat,’ zei ik, licht geërgerd omdat hij blijkbaar dacht dat ik ging rondbazuinen wat we met elkaar uitspookten.

‘Moeder zou erg teleurgesteld zijn,’ zei François-Pierre. ‘En dan hebben we het nog niet eens over mijn vrouw.’

Mijn hart liep over van medelijden. Hoewel ik zijn echtgenote nog nooit had ontmoet, was het me volkomen duidelijk dat hij gevangen zat in een liefdeloos huwelijk. Uit zijn regelmatig terugkerende klaagzang bleek dat zijn vrouw een koud, afstandelijk wezen moest zijn. Het was tenslotte niet voor niets dat hij mijn gezelschap verkoos boven het hare.

Samen bewaarden we een geheim. We deden niets verkeerds. François-Pierre had me gezoend en geliefkoosd, maar we hadden datgene vermeden waarvoor de zusters van Saint Aure hadden gewaarschuwd. Op mijn zeventiende ging mijn voorstelling van een man in al zijn glorie niet verder dan de plaatjes uit de erotische lectuur die madame de la Garde in haar bibliotheek achter een stapel religieuze werken angstvallig voor mij verborgen hield.

Op een avond diende François-Pierre zich onverwacht aan in mijn slaapkamer. Ik schrok, zijn plotselinge aanwezigheid benauwde me. Bovendien droeg ik een flinterdunne peignoir, waardoor hij mijn lichaamsvormen ongehinderd kon bestuderen. Een vlaag van schaamte maakte zich van mij meester, maar dat was voordat ik de uitdrukking op François-Pierres gezicht zag. De zweetdruppeltjes op zijn voorhoofd reflecteerden in het licht van de olielamp, dat zijn ogen deed glanzen. Ik verloor alle rede en leunde achterover op mijn bed.

Als ik er rationeel over nadenk, had ik na onze voorzichtige liefkozingen onder de lindeboom een soortgelijke omslachtige introductie van het minnespel mogen verwachten, maar de liefde is allesbehalve rationeel. François-Pierre was geen tedere minnaar. Nu hij met mij in één ruimte was, deed hij geen poging zijn begeerte te onderdrukken. Voor ik het goed en wel wist, lag hij naast mij in het bed en droeg hij alleen nog zijn hemd. Hij gaf mij geen gelegenheid zijn mannelijkheid te bestuderen.

‘Dit kan even pijnlijk zijn, Jeanne,’ hijgde hij in mijn oor terwijl hij bovenop me rolde, ‘maar het is de bekroning van onze band.’

Ik moet bekennen dat ik wat hij vervolgens met me deed niet heel prettig vond. Toch verlangde ik achteraf naar het gevoel van zijn heupen tussen mijn dijen nadat hij mijn slaapkamer had verlaten, op weg naar zijn vrouw die in de zijvleugel op hem wachtte.

Op een middag stond Nicolas, de jongste zoon, bij de ingang van de kleine salon, juist toen ik chocolaatjes sorteerde om op het dienblad te leggen. Onze ogen ontmoetten elkaar en ik wendde mijn blik bewust af.

Met een glimlachje rond zijn mond zei hij: ‘Je woont nog maar relatief kort bij moeder, maar het voelt alsof je er altijd bent geweest. Je hoort er helemaal bij.’

Hij liep op me af en hielp me bij het sorteren van de bonbons. Ik probeerde me op mijn taak te focussen, maar ik werd almaar afgeleid door het gedrag van de jonge monsieur. Tot voor kort was ik lucht voor hem geweest. Nicolas liet zijn gezicht minder vaak zien dan François-Pierre. Hij woonde een paar kilometer verderop in een ander dorp, waar hij talen studeerde en gedichten schreef. Een beroep oefende hij niet uit. Een erfenis had hem in staat gesteld zich overdag in boeken te verdiepen, en ’s avonds vermaakte hij gasten met zijn ideeën over de Verlichting. De dorpelingen vonden zijn theorieën fascinerend en madame de la Garde was trots op de politieke pamfletten die hij schreef, maar ik kreeg geen hoogte van hem. Hij was een van die mysterieuze mannen die in gezelschap slechts hun joviale kant laten zien, maar van wie je vermoedt dat ze een duistere kant bezitten.

Hij nam me van top tot teen op. Hij pakte een groene appel uit de fruitmand en nam een flinke beet.

‘Lekkere appel,’ zei hij, mij intussen indringend aankijkend.

Ik ontweek Nicolas’ gretige blik en probeerde te vertrekken. Toen kwam hij nog dichter bij me staan, met één arm tegen de muur leunend. Hij was een kop groter dan ik en ik kon geen kant op. De jonge monsieur kuste me. Na een korte aarzeling kuste ik hem terug. Waarom ik erin meeging, weet ik niet. Hoewel hij me overrompelde met zijn tekenen van genegenheid, voelde ik me te zeer gevleid om hem af te wijzen. Mijn ademhaling was zwaarder geworden.

‘Mag ik je in de avonduren eens bezoeken?’ vroeg hij.

Op een antwoord wachtte hij niet. Hij wist natuurlijk van mijn geheim. François-Pierre had vast zijn mond voorbijgepraat, of diens frequente bezoekjes aan de personeelsvertrekken waren gaan opvallen. Het andere geslacht ontbeert de gave van discretie. De jonge monsieur bracht in mij niet de gevoelens naar boven die ik voor François-Pierre had. Ik hield van François-Pierre en om onze band in stand te houden, zou ik voortaan ook zijn jongere broer in mijn hart moeten sluiten. Mijn gevoelens sloegen echter algauw om als een blad aan een boom.

De onschuld van de jeugd is vergankelijk. In mijn zestiende levensjaar bracht ik mijn avonden in mijn kloostercel voornamelijk door met bidden. Mijn reputatie was vlekkeloos geweest. Anderhalf jaar later deelde ik het bed met twee getrouwde broers, die bovendien allebei twee keer zo oud als ik waren. Als iemand de moeite had genomen mij te vragen hoe ik me voelde, had ik in mijn naïviteit geantwoord dat ik een vrouw van de wereld was.

Op een avond verzamelde ik al mijn moed en vroeg Nicolas wat hij voor mij voelde. De jonge monsieur bleef een man van weinig woorden. Zonder een antwoord te geven op mijn prangende vraag boog hij zich over mij heen en kuste mij in mijn nek. De haartjes op mijn armen gingen rechtovereind staan, in zijn nabijheid was ik willoos. Alle weerstand die ik aanvankelijk had gevoeld verliet mijn lijf, waarvan hij even tevoren nog bezit had genomen. Opdringerigheid was Nicolas’ grootste ondeugd. Hij bezat een jongensachtige charme waarmee hij me keer op keer deed smelten. Ook nu stond ik gewillig toe hoe hij mijn hand naar beneden duwde om te doen wat hij wilde.

Nadat ik zijn behoefte voor een tweede maal had bevredigd, kneep Nicolas zijn ogen samen, alsof hij ergens diep over nadacht. Daarna begon hij onbedaarlijk te lachen.

‘Bij jou kan ik helemaal mezelf zijn,’ zei hij.

Het was het liefste dat iemand ooit tegen me had gezegd. In tegenstelling tot François-Pierre gaf Nicolas mij nooit cadeautjes. Zijn nachtelijke bezoekjes kondigde hij nimmer aan. Hij arriveerde wanneer het hem uitkwam en hij schreef me geen enkele brief. Geen enkel spoor getuigde van zijn aanwezigheid in mijn sponde. Gelukkig rees bij François-Pierre daardoor nooit het vermoeden dat hij een minnares deelde met zijn jongere broer.

Ik durfde niet te zeggen wat ik voelde, vervuld van een levendig geluk.

‘Waar denk je aan?’ vroeg hij.

Het is dat hij het me vroeg, anders had ik nooit durven uitspreken hoezeer ik hem liefhad. De angst een wig te drijven tussen de beide broers had me ervan weerhouden de jonge monsieur te bekennen hoe graag ik mijn leven met hem wilde delen. Hoewel François-Pierre mij als eerste had bemind, was het de mysterieuze jongere broer met wie ik oud wilde worden. Mijn gevoelens voor hem waren almaar sterker geworden. In een stortvloed aan woorden vertelde ik hem alles wat ik al zo lang voelde. De precieze bewoordingen zijn me ontgaan, zoals ze me op het moment zelf eveneens ontgingen. In mijn enthousiasme vergat ik dat de liefde beteugeld moet worden. Zij die beweren dat affectie geen grenzen kent, zijn onbevangen of hebben te lage verwachtingen van de romantiek. Zelfbehoud mag nooit worden opgeofferd.

Nicolas wist niet hoe gauw hij zich uit mijn omhelzing moest losmaken. Hij sprong uit bed en trok zijn broek razendsnel aan.

‘Wat is er?’ vroeg ik. ‘Heb ik iets verkeerds gezegd?’

Nicolas tuurde naar zijn voeten. ‘Nee, je bent erg goed voor me geweest, lieve Jeanne,’ zei hij, mijn ongetwijfeld smachtende blik ontwijkend. Voor het eerst sinds we elkaar hadden ontmoet, zag ik hem blozen. ‘Maar we moeten erg voorzichtig zijn. Ik denk dat het beter is als ik een tijdje wegblijf van Courneuve. Mijn broer begint achterdochtig te worden.’

‘François-Pierre vermoedt niets,’ zei ik op een lacherig toontje. ‘Niemand in dit huis weet wat wij met elkaar delen, behalve jij en ik.’

‘Heb je er dan helemaal niemand wat over verteld?’ vroeg Nicolas.

Ik schudde van nee en dat leek hem iets tot bedaren te brengen. Kalmpjes ging hij op de rand van het bed zitten om zich aan te kleden, daarna nam hij afscheid van me. Pas toen hij allang was vertrokken, drong het tot me door dat hij me voor de allereerste keer geen afscheidszoen had gegeven.

Voor rijke mannen is geluk iets vanzelfsprekends. Het lot is zulke mannen voortdurend goedgezind, telkens krijgen zij een nieuwe kans. Voor François-Pierre en Nicolas was het aardse bestaan een aaneenschakeling van mogelijkheden. Hadden zij genoeg van een studie, dan was er voldoende geld om er de brui aan te geven en zich na maanden vol gefilosofeer halfslachtig op een nieuwe professie te storten en anders waren er steevast connecties om als kruiwagen te dienen.

Voor vrouwen uit het volk was het leven zwaarder. Als tiener had ik geen vooruitzichten. Er wachtten mij geen roemrucht huwelijk of een goedbetaalde betrekking. Ik zou niet, zoals madame de la Garde, warme chocolademelk drinken in een comfortabele salon. Integendeel, ik mocht blij zijn als ik in de barre winters die Frankrijk zo dikwijls teisterden een dak boven mijn hoofd had. Van mijn precaire positie was ik me zelden zo bewust als in de dagen nadat Nicolas me zonder afscheidszoen had verlaten.

Op een ochtend zat ik te wachten tot madame de la Garde klaar was met haar toilet, om haar een brief van haar zuster uit Marseille voor te lezen, toen zij samen met de echtgenote van de oudste monsieur in de salon verscheen. Ik ging staan en mijn oude meesteres gebaarde mij niet om te gaan zitten.

‘Jeanne, de tijd is gekomen om afscheid te nemen,’ zei François-Pierres vrouw, waarbij ze me een medelijdende blik schonk. ‘Je hebt je de laatste jaren ontzettend goed van je taak gekweten, maar de gezondheid van mijn schoonmoeder is zodanig dat zij rust nodig heeft. Zij kan het gezelschap van jongelieden, hoe verfrissend en stimulerend ook, niet langer verdragen.’

Al die tijd dat de vrouw over wie ik zo veel slechts had gehoord aan het woord was geweest, had ze me aangestaard alsof ze me prachtig nieuws vertelde. Toch had ik geen moment het gevoel dat zij de koude, gevoelloze feeks was over wie de man die mij had ontmaagd zo dikwijls had verhaald. Daarvoor was haar gezichtsuitdrukking te zacht.

‘Wat ontzettend jammer,’ stamelde ik bedrukt, en ik voegde er snel aan toe dat ik volledig begreep dat de gezondheidstoestand van madame de la Garde voorrang had boven al het andere.

Ik probeerde mijn aandacht op de oude dame te richten, maar haar schoondochter nam het woord. Ze legde me uit dat de twee messieurs van plan waren met hun gezinnen hun intrek te nemen op Courneuve en dat er genoeg hulp aanwezig was om madame de la Garde een gerieflijke oude dag te bezorgen. Terwijl ze dit vertelde, keek zij me zo dwingend aan dat ik geen vragen durfde te stellen.

‘Je hebt een flinke reis voor de boeg,’ zei de schoondochter iets minder streng, blijkbaar opgelucht dat ik niet protesteerde en geen gênante familiegeheimen onthulde. ‘Buiten staat een koets voor je klaar, die je zal terugbrengen naar het huis van je moeder. Zij weet inmiddels van je aanstaande vertrek. Natuurlijk krijg je de rest van je maandloon mee, zodat je in alle rust een nieuwe betrekking kunt zoeken.’

Toen ik in de koets stapte, besloot ik niet om te kijken naar het landhuis waar ik bijna twee jaar lang intens gelukkig was geweest. De aanblik van een Courneuve waar het leven gezapig verder zou gaan zonder mij was te veel om te verdragen. Toen de mooie, brede tuinen schaarser werden en de viezigheid van Parijs almaar dichterbij kwam, had ik zo veel heimwee dat ik mijn tranen nauwelijks kon bedwingen.

Drie

Door mijn terugkomst leerde ik Parijs te zien door de ogen van een vreemdeling. Toen ik veel later in mijn leven voor het eerst het overzichtelijke Londen bezocht, begreep ik waarom buitenlanders Parijs de meest chaotische stad ter wereld noemden. Mijn richtingsgevoel, dat me in de provincie steevast terug naar Courneuve had geleid, liet mij volledig in de steek in de hoofdstad. Grote hoofdwegen of pleinen die als herkenningspunt konden dienen waren er nauwelijks. Parijs bestond uit een wirwar van kronkelige paden, waarvan de route onvoorspelbaar bleef. Elke bocht bood een verrassing. Het kwam geregeld voor dat ik hopeloos verdwaalde. Aan mijn accent konden de stedelingen horen dat ik in Parijs was opgegroeid, waardoor het gênant was om de argeloze toerist uit te hangen en de weg te vragen. Met slecht weer werden de paden onbegaanbaar. Na een fikse regenbui waren hele wijken onbereikbaar en moest men tot de enkels door de modder waden.

In de dichtbevolkte wijken duurde de bouw van armzalige woninkjes onverminderd voort. Op de meest onlogische plekken bouwden de Parijzenaren hun huizen, waar en wanneer het ze uitkwam. Elke open ruimte werd op die manier volgebouwd. Parken of open pleinen waren alleen in de buitenwijken te vinden. Het gebrek aan frisse lucht was dikwijls onverdraaglijk. Zonlicht was een schaars goed en de lucht voelde continu zwaar en drukkend. Telgen uit de betere klasse drukten soms een zakdoek tegen hun neus als ze liefdadigheid verrichtten, alvorens ze terugkeerden naar hun huizen in buitenwijken, waar ze hun stinkende kleding meteen van zich afwierpen. De nonnen spraken schande van de zakdoeken, maar mijn moeder had het voorbeeld van de elite graag gevolgd. Alleen de wetenschap dat ze met de nek zou worden aangekeken hield haar tegen. In de lucht hing de geur van verrotting en je hoefde nooit ver te lopen om menselijke uitwerpselen te ontwaren. Vooral in steegjes waar geen rivier in de directe nabijheid stroomde, was ik op mijn hoede.