Colofon

© 2023 Uitgeverij kleine Uil, Groningen
Het copyright op alle teksten berust bij de afzonderlijke auteurs.

Omslagontwerp: 247design
Redactie: Eric de Rooij, Coen Peppelenbos, Doeke Sijens
Bureauedactie: Astrid Werumeus Buning
Boekproductie en ePub: LINE UP boek en media bv

ISBN: 9789493323025
ISBN eBook: 9789493323032

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Here to put your lips upon mine I permit you,
With the comrade’s long-dwelling kiss or the new husband’s kiss,
For I am the new husband and I am the comrade

Walt Whitman – Whoever You Are Holding Me Now In Hand

Inhoud

Omslag

Colofon

Walt Whitman

Een ABC, een inleiding

A

André Aciman – Noem me bij jouw naam

Ik herinner me alles

B

James Baldwin – Giovanni’s kamer

Vluchten voor verandering

C

Louis Couperus – De berg van licht

Dans je roes

D

Rudi van Dantzig – Voor een verloren soldaat

Waarom schreeuw ik niet?

E

Didier Eribon – Terug naar Reims

Man met een pen

F

John Fox – De jongens op de rots

Eerste liefde

G

Hervé Guibert – Voor de vriend die naliet mij het leven te redden

Aan aids denkt liever niemand meer

H

Jaap Harten – De getatoeëerde Lorelei

Ik droom van de tatoeages van Frau Roll

I

Christopher Isherwood – Een man alleen

Twee mannen alleen

J

Arthur Japin – De gevleugelde

Een dynastie van eenlingen

K

Rindert Kromhout – De Klaus Mann-trilogie

Had hij maar iets meer van zichzelf gehouden

L

Tom Lanoye – Kartonnen dozen

Drie beelden uit mijn jeugd

M

Jaap van Manen – Verliefd

Ik dacht aan Willem. Willem. Willem.

N

Yves Navarre – De dierentuin of: De tuin der gewenning

Leven met een anders-zijn

O

Alice Oseman – Heartstopper

‘Al die schitterende tienerhomo-ervaringen’

P

James Purdy – De gewaden der levenden

Massahysterie ten tijde van de aidscrisis

Q

Ellery Queen – Horen, zien en zwijgen

Een marmeren David in de slaapkamer

R

Gerard Reve – Nader tot U

Troost, inderdaad

S

Umberto Saba – Ernesto

De eerste keer

T

Colm Tóibín – De Tovenaar

Tóibín kan toveren

U

Fred Uhlman – Reünie

Naar vriendschap zulk een mateloos verlangen

V

Gore Vidal – Een pilaar van ongehoorzaamheid

Ongecompliceerde lust

W

Hans Warren – Geheim dagboek 1945 – 1948

Een parallel bestaan

X

Xenophon – Het diner

Een eersteklas minnaarsaanleg

Y

Marguerite Yourcenar – Het genadeschot

Conrad en zijn zuster

Z

Jan de Zanger – Ik ben naar Wladiwostok

Herinnering en verandering

Bibliografie van besproken boeken

Over de auteurs

Een ABC, een inleiding

Het begon met de groslijst voor de mooiste regenboogboeken die op weblog Tzum werd gepubliceerd. Een handig en alfabetisch geordend overzicht van bekende en onbekende auteurs, waar je van boven naar beneden (of andersom) scrollend telkens weer nieuwe ontdekkingen kunt doen. Op sommige titels kun je klikken. Dan verschijnt de recensie die ooit op Tzum is geschreven. Maar de meeste titels hebben geen link, blijven slechts een titel – hoe intrigerend ze soms ook klinken, zoals Een pilaar van ongehoorzaamheid, De jongens op de rots of Ernesto, je hebt geen idee.

Een beetje zoals dat kleine boekje dat in de jaren tachtig werd uitgegeven door De Woelrat en het COC: Boeken over mannen en homoseksualiteit. Een handig naslagwerk met namen en titels die je, als jongeman, op weg hielpen om meer te weten te komen over het onderwerp waar je, heimelijk – zo begint het helaas altijd – interesse voor had gekregen. Meteen zie je hoeveel er veranderd is in de loop van de tijd. Met het jarentachtigboekje kon je in bibliotheken of antiquariaten op goed geluk gaan grasduinen, met de grootste kans niets te vinden. Ook herinner ik me dat ik in de bibliotheek stiekem Homoseksuelen in de geschiedenis (1984) van A.L. Rowse las waardoor ik kennismaakte met schrijvers als E.M. Forster, Marcel Proust, Oscar Wilde en Arthur Rimbaud. Vele vrijdagavonden keerde ik terug om verder te lezen en vond het boek telkens weer op zijn vertrouwde plek tussen andere geschiedenisboeken, alsof werkelijk niemand het boek wilde of durfde lenen. Soms dacht ik – hoopte ik – dat in de tussentijd andere jongens, ook op vaste momenten maar afwijkend van die van mij, het boek stukje bij stukje lazen en dat zij met hun vingers langs dezelfde bladzijdes gingen, voordat ze het weer terug in de kast zetten, voor een volgende keer, voor mij.

Internet maakt het allemaal wat gemakkelijker vindbaar. En toch, een springplank om iets te vinden, of het nu een overzichtswerk als dat van Rowse is, of de uitgave van het COC, de Tzumlijst of Hebbanlijst van Regenboogboeken, is voor iedere jongere van groot belang om de wereld verder te ontdekken.

Juist het woord ‘ontdekken’ was een trigger voor het samenstellen van dit ABC. Voor veel homoseksuele mannen of vrouwen is er in hun leven één boek geweest dat hen heeft geholpen, bevestigd of aan het denken gezet. De redactie schudde moeiteloos de titels en schrijvers uit haar mouw toen deze vraag aan de orde kwam. We zijn dan ook vijftigers en zestigers, opgegroeid in een tijd zonder internet, toen vooral de letteren je een venster op jezelf en op de ander boden. Was het niet interessant om dit gegeven als opmaat te gebruiken voor Hij/hem? Welke boeken zijn betekenisvol voor je geweest? En om het spectrum aan stemmen te vermeerderen, besloten we ook anderen te vragen hierover te schrijven. Met zo’n algemene vraag kregen we een waaier aan reacties en essays die, net als een regenboog, zeer verschillend van kleur zijn. Naar onze smaak maakt juist deze verscheidenheid van Hij/hem een bijzondere publicatie.

De redactie wilde zich overigens ook beperken in haar opdracht. Hij/hem zegt het al. Het gaat om een ABC van boeken over mannen: mannenvriendschap, mannenliefde, mannenseks. Er was nog een beperking: we wilden aan elke letter slechts één auteur koppelen. Dat laatste viel niet mee en leidde binnen de redactie tot interessante discussies. Werden we rekkelijk, dan konden we letters overslaan en bij sommige letters meerdere auteurs behandelen. Neem bijvoorbeeld de H. Een letter die een overvloed aan interessante auteurs oplevert. Als het aan de rekkelijken had gelegen, dan was naast het persoonlijke stuk van Jos Versteegen over Jaap Harten, ook ruimte gegeven aan Andrew Holleran, Jacob Israël de Haan, Alan Hollinghurst en Bas Heijne – om er maar een paar te noemen. Vooralsnog kozen we voor een precieze invulling van dit eerste ABC-boek. Ook de letters waar we in eerste instantie weinig of geen schrijversnamen aan konden koppelen, moesten – zo zeiden we streng tegen elkaar – ingevuld worden. Dat leverde verrassende stukken op: Klaas la Roi boog zich over Jan de Zanger, Coen Peppelenbos stofte Xenophon af en zelf vond ik in Ellery Queen een gay whodunit.

Het is dus geen verrassing dat bij elke letter een auteur is gevonden. Vervolgens verrasten de bijdragen van alle essayisten ons telkens wel, op een prettige manier. Sommige auteurs kozen in hun essays voor de heel persoonlijke benadering: Paul Hofman koppelde André Acimans Noem me bij jouw naam aan gebeurtenissen uit zijn leven. Gerard van Emmerik koos voor Een man alleen van Christopher Isherwood en vertelt welke rol het boek had in zijn coming-out naar zijn moeder toe. Jaarlijks herleest hij Isherwood. Jos Versteegen heeft een gedeeld verleden met Jaap Harten, de auteur die hij bespreekt, en hij hoopt dat er ooit een vervolg op De getatoeëerde Lorelei opduikt. Klaas la Roi vertelt aan de hand van Ik ben naar Wladiwostok van Jan de Zanger over zijn eigen worsteling. Zijn laatste zin is veelzeggend en ontroerend: ‘Herinneringen veranderen niet, maar mensen gelukkig wel’. Martijn Nicolaas schuwt aan de hand van Tom Lanoyes Kartonnen dozen de geschiedenis van zijn eerste liefde niet en Ronny Boogaart koppelt het spanningsveld van zijn eigen homoseksualiteit en sociale klasse aan Terug naar Reims van Didier Eribon. Matthijs Looij waardeert de positiviteit in de hedendaagse youngadultklassieker Heartstopper van Alice Oseman en hij verzucht, bij wijze van spreken: bestond er maar zo’n boek in mijn jeugd. Het zijn stuk voor stuk essays waarin het zeer persoonlijke niet wordt verzwegen of weggemoffeld.

Met Nick Tomberge en Looi van Kessel horen we jonge stemmen over oude boeken. Tomberge noemt Giovanni’s kamer van James Baldwin een verdrietige roman en ontdekte ook lichte zinnen die hem aan zijn eigen levensgeschiedenis deden denken, maar die Giovanni’s kamer overigens nog treuriger maken. Looi van Kessel heeft zijn hart aan het werk van James Purdy gegeven en heeft voor Hij/hem voor een late Purdy gekozen: De gewaden der levenden, een roman over aids en over activisme. Purdy was getuige van de aidsepidemie in New York in de jaren tachtig. Veel van zijn vrienden stierven aan dit virus, zo blijkt ook uit zijn recent verschenen biografie.

Aids speelt ook een sleutelrol in het essay over de Franse schrijver Hervé Guibert en zijn boek Voor de vriend die naliet mij het leven te redden. Het is in het Westen van deze wereld bijna onvoorstelbaar geworden dat de diagnose HIV een regelrecht doodvonnis betekende. Oscar Behrens belicht ook de activistische kant van Yves Navarre, niet alleen schrijver van het Prix de Goncourt winnende De dierentuin of: De tuin der gewenning, maar eind jaren tachtig ook een belangrijke stem in Frankrijk als het gaat om het bevechten van homorechten. Homogenezing speelt een duistere rol in De dierentuin, hier niet door conversietherapie, maar door een hersenoperatie.

Sommige auteurs bleven dichter bij schrijver en boek, zoals Anton Brand, die knap Het keerpunt van Klaus Mann koppelt aan de trilogie van Rindert Kromhout over de familie Mann en, omdat alles rondom Mann zijn interesse heeft, ook bij de T van Colm Tóibín, enthousiast voortborduurt op de tovenaar en zijn bijzondere familie. Th. van Os herlas het werk van een oude liefde: Louis Couperus’ De berg van licht. Wat hem eerst vervoerde – de taal van Couperus – zorgt nu voor moeite bij het lezen. En ook het spel dat Umberto Saba met Ernesto opvoert, zet hem telkens op het verkeerde been. Nop Maas laat zich opnieuw raken door Nader tot U van Gerard Reve. Dan maakt het niet uit dat je een groot deel van je leven hebt gewijd aan het schrijven van Reves biografie (in drie delen); wat goed is, komt toch weer binnen.

De redactieleden namen vanzelfsprekend ook enkele stukken voor hun rekening. Coen Peppelenbos schreef over Arthur Japin, en zag dat homoseksualiteit nog altijd ingezet kan worden om het werk van auteurs af te wijzen. Hij kraakt kritische noten bij Xenophon, maar herziet tegelijkertijd zijn oude oordeel over Voor een verloren soldaat van Rudi van Dantzig. Met Fred Uhlman introduceert hij voor de meeste lezers een onbekende naam. Uhlman schreef een bijzondere novelle over een vriendschap tussen twee jongens. Je leest er snel overheen, stelt Peppelenbos, maar ‘voor een homoseksuele lezer zindert er iets onder de tekst door’. Als het gaat om vrijzinnigheid scoort Doeke Sijens met zijn bespreking van De jongens op de rots van John Fox de meeste punten. In geen enkel essay valt het woord neuken zo vaak als hier. Fox lijkt vergeten, dat geldt ook voor Jaap van Manens Verliefd. Terecht dat Sijens dit boek in Hij/hem weer een podium geeft. Gore Vidal is een klassieker, en met de bespreking van Marguerite Yourcenar weet Sijens ook een vrouwelijke stem (de tweede na Oseman) over mannelijke homoseksualiteit deze bundel binnen te loodsen. Zelf schreef ik over Hervé Guibert en Ellery Queen en kon ik het niet laten om ook mijn oude liefde te herlezen, het Geheim dagboek van Hans Warren. In zijn dagboek noemde Warren geregeld de boeken die hij las en zo leerde ik als vanzelf meer homoseksuele schrijvers kennen. Ook Warren was een springplank voor mij, net zoals eerder A.L. Rowse dat was.

We beperken ons tot de mannenliefde in dit ABC van Regenboogboeken en toch gaf de beperking ook veel vrijheid. In Hij/hem lees je over coming-out, politiek, ziekte en verval, liefde en lust, en reis je van de antieke Romeinen naar de young adults van nu. Hij/hem geeft kleur en inhoud aan 26 titels van de Tzum-lijst van Regenboogboeken. En mocht je door het lezen van deze essays geïnspireerd raken om het ‘echte’ boek erbij te pakken, dan hebben we, hoe bescheiden dat ook mag klinken, ons doel bereikt.

Eric de Rooij

A

André Aciman
– Noem me bij jouw naam

Ik herinner me alles

Wie is Albio? Zoek op internet en je vindt een man met een vrolijk gezicht, grijs pak en een stropdas: een Republikeins politicus met overgewicht. Is hij de Albio aan wie schrijver André Aciman (*1951) zijn boek Noem me bij jouw naam heeft opgedragen? ‘Voor Albio, Alma de mi vida’ (ziel van mijn leven). Het zou te gemakkelijk en te verleidelijk zijn. Aciman en de politicus zijn in hetzelfde jaar en in dezelfde maand geboren, dat wel. Aciman zelf zwijgt over zijn eigen opdracht. Tijdens een signeersessie zou hij gezegd hebben: ‘Albio is not something that I discuss.’ Hij is verder ook weinig mededeelzaam over de mogelijk autobiografische elementen in het boek. Aciman is getrouwd, heeft kinderen en heeft in interviews weleens gezegd nog nooit een relatie met een man te hebben gehad. Verliefd was hij wel een keer, een van zijn ‘impossible loves’ was een man.

Natuurlijk hoor je in Albio een echo van Elio, de ik-verteller in Noem me bij jouw naam. Door de gelijknamige film met Timothée Chalamet en Armie Hammer in de hoofdrol is het verhaal tot een klassieker uitgegroeid. De film betovert dankzij het Italiaanse landschap, het boek vanwege de stijl van Aciman.

Het is de zomer van 1983, ergens in Noord-Italië, als Elio Oliver ontmoet en er zich tussen hen een liefdesrelatie ontwikkelt. Ze schelen zeven jaar, Elio is zeventien, Oliver is vierentwintig. Oliver, een Amerikaan, is deze zomer te gast bij de ouders van Elio. Elio’s vader is archeoloog en heeft Oliver gevraagd hem te assisteren bij zijn onderzoek. De jongen en de jongeman lijken niet in elkaar geïnteresseerd. Schijn bedriegt. ‘Had hij me de hele tijd opzettelijk genegeerd om me te verleiden?’ denkt Elio later.

Zelf las ik het boek tijdens een vakantie in Italië, zo’n zestien jaar geleden. Ik kocht het bij de kiosk achter de douane van Schiphol, vlak voordat ik met mijn toenmalige vriend Xander het vliegtuig nam naar het zuidelijke deel van Puglia.

Ik moet bekennen, het kostte mij een tijdje voordat ik in het verhaal kwam. Soms vond ik de beschrijvingen te langdradig, zocht ik een sneller tempo in het verhaal dat maar niet kwam. Vaker dwaalde mijn aandacht af naar eigen herinneringen. Elio, dat was ik. En Oliver, dat was Herman.

Ik was net veertien, dromerig, vaak in mezelf gekeerd, fysiek en sociaal onhandig. Herman leek het tegenovergestelde, blakend van zelfvertrouwen. Hij was hopman bij de padvindersgroep waar ik lid van was. Acht jaar ouder, lang van gestalte, blond, blauwe ogen, stoer. Zijn stem vond ik heel aantrekkelijk. Zoals het een goede hopman betaamde, legde hij mij en de andere jongens geduldig uit hoe we een kompas moesten gebruiken, een tent opzetten of hoe we op een kampvuur konden koken. Ik voelde dat hij bij zijn uitleg vooral op mij lette. Misschien wilde ik dat ook, stond ik bij zijn uitleg zo in het zicht dat hij wel naar mij móest kijken.

Op een middag gebeurde het onvoorstelbare. We hadden met de groep geroeid en waren na afloop met zijn tweeën achtergebleven in de wasruimte. Het was een warme zaterdagmiddag geweest. Onze kleding plakte aan ons lijf. En hoe het precies ging, weet ik niet meer, maar we raakten elkaar per ongeluk aan. Hij zag dat ik een erectie had gekregen en trok in een oogwenk, al klinkt het misschien wat Reviaans, mijn korte ribfluwelen verkennersbroek uit. Een moment later sloten zijn imponerende armen zich om mijn lichaam. Onze verhouding heeft bijna drie jaar geduurd. Mijn ouders, schoolvrienden en docenten hebben er nooit iets van geweten. Het was ons geheim. Het stopte toen hij, geheel onverwacht, verhuisde naar een stad in het zuiden van het land. Nooit heb ik meer iets van hem gehoord.

Het verhaal van Elio en Oliver en de geschiedenis tussen Herman en mij zijn vanzelfsprekend niet helemaal hetzelfde. Ik las Noem me bij jouw naam in de Italiaanse zon en aan de Ionische Zee, vergat soms dat ik daar was met Xander en volgde het spel van aantrekken en afstoten tussen Elio en Oliver. Elio, de wat introverte, nerdy jongen, die de zomer doorbrengt met lezen, pianospelen en zijn vrienden. En Oliver die er telkens op uit gaat, Elio op afstand houdt, meer geïnteresseerd lijkt in vrouwen en dan vervolgens weer dichterbij komt, zoals onder een dubbelspel tennis: ‘Tijdens een rust, toen we Mafalda’s citroenlimonade zaten te drinken, legde hij zijn vrije arm om me heen en kneep me zachtjes met zijn duim en wijsvinger in mijn schouder, iets wat het midden hield tussen een vriendelijke knuffel en een massage – alsof we de dikste maatjes waren.’ Van schrik wringt Elio zich los.

De schrik voor zo’n kleine aanraking, je lichaam dat meteen onder – erotische – hoogspanning staat, het past zo bij seksueel ontwaken, bij de eerste stappen die je zet om een ander te leren kennen. Daarbij worden alle zintuigen betrokken. Neem de scène van de zwembroek, de rode zwembroek van Oliver die Elio op een stil moment van de dag tegen zijn neus drukt (‘zo ruikt hij als zijn lichaam niet onder de zonnebrand zit’), de stof naar zijn lippen brengt. Daarna trekt hij zijn eigen zwembroek uit, doet die van Oliver aan, vervolgens doet hij de zwembroek weer uit en stapt naakt in het bed van Oliver om in de geur van die ander zichzelf te bevredigen. Althans dat vermoed ik met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid. Heel expliciet is Aciman hier nu ook weer niet.

Seks heeft Elio al wel met meisjes, maar Oliver wordt de eerste man met wie hij het bed deelt. En dat is niet tongen, een beetje voelen of zuigen, nee, Oliver neemt Elio meteen ook van achteren, wat – voor Elio althans – naast bevrediging ook pijn oplevert, spijt en de kortstondige wens dit nooit meer te doen.

Elio denkt: dit is voor altijd. Zo dacht ik als puber ook: deze liefde met Herman blijft. Met gemak beleef ik het verdriet weer nadat hij was vertrokken. Ik was er toen ook letterlijk ziek van. Ik dacht toen ook dat liefde en seks in onze relatie een onafscheidelijk duo vormden. Tot ik enkele jaren geleden naar een reünie ging van mijn padvindersgroep. Herman kwam ter sprake. Natuurlijk kwam hij ter sprake, hij was onze hopman geweest. Hoe het in het gesprek precies verder ging, herinner ik me niet. Sommigen werden openhartig over hem. Dat hij niet aanwezig was, moet daarbij een rol hebben gespeeld. Ze lachten er wat besmuikt over. Herman, die iedereen leerde kaartlezen, boomstammen vervoeren, met een katapult schieten, zocht geregeld seks met de jongere padvinders. Ik bleek niet zijn enige jongen te zijn geweest.

Uiteindelijk vertrekt Oliver ook. Voor zijn terugkeer naar de Verenigde Staten beleven ze samen nog enkele verliefde dagen in Rome. Twee scènes zijn dan nog van belang, de ene gaat over een nachtportier die qua identiteit zo geheimzinnig is, dat hij soms een zij lijkt of zij een hij. De portier maakt er een geraffineerd spel van en zet alle aannames over genderidentiteit tussen haakjes. Is dat het verhaal dat Aciman wilde vertellen? Of je nu denkt uitsluitend op mannen of op vrouwen te vallen, laat je ook eens door iemand anders verrassen.

De andere scène deed het vooral in de film goed. Het intieme gesprek tussen Elio en zijn vader, nadat Oliver is vertrokken. Het is het gesprek waar misschien wel heel veel jonge of oudere homo’s naar hebben verlangd in hun leven.

‘Luister,’ onderbrak hij me. ‘Jullie hadden een prachtige vriendschap. Misschien meer dan vriendschap. En ik benijd je erom. De meeste ouders zouden nu hopen dat het allemaal overgaat, of bidden dat hun zoon weer snel met beide voeten op de grond komt. Maar ik ben niet zo’n ouder. En wat jou betreft, als je pijn voelt, koester die dan, en als er een vlam is, doof hem niet, ga er niet harteloos mee om. We rukken zoveel uit onszelf om ergens sneller van te genezen dan goed voor ons is dat we op ons dertigste bankroet zijn en telkens als we met een nieuw iemand beginnen minder te bieden hebben.’

Eigenlijk schokt deze scène mij; na Herman ben ik nooit meer zo verliefd geweest op andere jongens. Alsof ik inderdaad minder te geven had. Alsof ik telkens maar weer op zoek bleef naar hem. Alsof ik, vaak onbewust, door hem terug te vinden dat gevoel van hopeloze verliefdheid zou kunnen hervinden. Natuurlijk zocht ik hem op internet, maar geen enkele zoekopdracht leverde een match op.

Het zou zomaar kunnen dat hij, net als Oliver, is getrouwd en vader is geworden. Elio en Oliver zouden elkaar in de decennia na de zomer van 1983 nog een enkele keer zien. Het zijn telkens kuise ontmoetingen. ‘“Ik ben net als jij,” zei hij. “Ik herinner me alles.”’ Het zijn de laatste woorden van Oliver tegen Elio in Noem me bij jouw naam. Elio antwoordt niet: ‘Als jij je alles herinnert, wilde ik zeggen, en als je echt net zo bent als ik, draai je dan (…) naar mij, alleen deze ene keer, en kijk me aan, net als toen, houd mijn blik vast (…) en noem me bij jouw naam.’

Ik zou het kunnen zeggen tegen Herman, mocht hij nog leven, mocht ik hem toch een keer weer zien: ik herinner mij alles. Zelfs de kleinste banale momenten, Herman die als dj op de zaterdagavond singles draaide van Sweet, Mud en de Bay City Rollers, omringd door jongens en meisjes. Zou wat wij hadden eenzelfde betekenis voor hem hebben gehad? Ja, het was een schok toen ik hoorde niet de enige te zijn geweest. Natuurlijk was ik boos op hem, tegelijkertijd koesterde ik ook de herinnering aan mijn totale overgave, de geilheid en de vriendschap. Acimans boek bracht de herinnering aan mijn tijd met Herman terug. Het zijn geen keurig gestreken herinneringen, het is zoeken naar een goede ordening, die misschien alleen lukt in de verbeelding, in een verhaal. ‘Albio is not something that I discuss,’ zei Aciman, en hij creëerde daarom een Oliver en een Elio.

Paul Hofman

B

James Baldwin
– Giovanni’s kamer

Vluchten voor verandering

In de winter van 1948 vertrok de jonge James Baldwin (1924-1987) naar Parijs. Hij zag in dat hij zichzelf geweld aandeed door mee te gaan in de beperkende rol die de dominante Amerikaanse cultuur hem vanwege zijn huidskleur en seksuele identiteit oplegde, en besloot uit Harlem, New York te vertrekken ‒ de wijk waar hij werd geboren en opgroeide. Hij wilde niet verbitterd of krankzinnig worden door de ene pijnlijke ervaring na de andere. Hij wilde niet dat de haat die daaruit voortkwam zijn leven ruïneerde. Net als andere zwarte schrijvers, schilders en muzikanten trok Baldwin daarom naar de Franse hoofdstad, waar hij hoopte vrijer te kunnen leven en schrijven. Parijs stond in die dagen bekend om zijn tolerantie en openheid. Een in geldnood verkerende Baldwin was aangewezen op de sombere, koude kamers van derderangs hotels. Hij kon er niet werken. In lokale cafés, waar het warmer was, schreef hij. Grote delen van zijn tweede roman Giovanni’s kamer (1956) zette hij op papier in Le Select, dat nog altijd bestaat. 

In Frankrijk vond Baldwin de ruimte die hij in het conservatieve Amerika niet had kunnen vinden, om zijn literaire kwaliteiten en seksuele identiteit te onderzoeken. Zijn geografische reis maakte een reis naar binnen toe mogelijk. Giovanni’s kamer, fictie, maar sterk gebaseerd op Baldwins persoonlijke ervaringen, kan beschouwd worden als een product van deze psychologische zoektocht. Het werk heeft ‒ onder andere door de vertelsituatie ‒ het karakter van een biecht. De ik-verteller en protagonist David vertelt achteraf in Zuid-Frankrijk over de worsteling met zijn eigen identiteit als homo. Zijn allereerste seksuele ervaring met een jongen beangstigt hem zozeer, dat hij uiteindelijk naar Frankrijk vlucht, maar ook daar moet hij zichzelf onder ogen komen: in ruiten en het metaal van de toog in een café stuit hij steeds weer op zijn eigen beeltenis. Ondanks zijn relatie met de Amerikaanse Hella Lincoln valt hij in Parijs voor de Italiaanse barman Giovanni. Vanaf het begin is duidelijk dat deze affaire noodlottig af zal lopen. Al in het eerste hoofdstuk lees je dat Giovanni veroordeeld is tot de doodstraf en de guillotine ieder moment kan vallen. Nadat hij door David in de steek wordt gelaten, glijdt Giovanni snel af; hij pleegt een moord. Maar David schaadt ook Hella door oneerlijk te zijn over zijn verlangens. Tientallen vergelijkingen, metaforen en symbolen, zoals het gebruik van bloed als beeld, werken toe naar dit onafwendbare slotakkoord in mineur. 

Er is veel geschreven over Baldwins keuze voor uitsluitend witte hoofdpersonages in dit boek. Het is geïnterpreteerd als een vorm van verzet tegen de toen heersende verwachtingen van het Amerikaanse literaire establishment dat zwarte auteurs louter schreven over de maatschappelijke problemen van de zwarte bevolking. De kritiek die de roman levert op dominante ideeën over mannelijkheid in het Amerika van kort na de Tweede Wereldoorlog lijkt me ook scherper door Baldwins keuze voor een witte verteller. Die kritiek kon nu immers door de gevestigde orde niet ter zijde worden geschoven als een dilemma dat vooral de gemarginaliseerde groepen aanging. Het hoofdpersonage David voldoet ogenschijnlijk in alles aan het toenmalige ideaalbeeld van de Amerikaanse ‘mannelijke’ man: hij is lang, wit, jong, heeft blond haar en een sportief figuur. Zolang David zijn eigen homoseksuele verlangens kan ontkennen en zich kan plooien naar de maatschappelijke heteroseksuele dwang, is er zogezegd geen vuiltje aan de lucht. Maar dat lukt hem niet. De spanning tussen eigen verlangens en maatschappelijke idealen – al dan niet verinnerlijkt – vormt een centraal thema van dit boek. Uiteindelijk, zo laat de roman zien, blijkt het onmogelijk om je aan te passen aan de verwachtingen van anderen, en kan je niet anders dan eerlijk zijn tegenover jezelf en je omgeving. 

Veel angsten die Davids leven blijven regeren, zijn voor mij herkenbare angsten. Het is de angst om je ouders teleur te stellen, de angst voor je eigen verlangens, voor een verlies aan mannelijkheid en natuurlijk de angst om te veranderen wanneer je openlijk uitkomt voor je seksuele identiteit. Bij David blijft de angst hem verstikken en benauwen. De belangrijkste ruimten in Giovanni’s kamer, waaronder natuurlijk de kamer van Giovanni, zijn dan ook verstikkende ruimten (een gevangeniscel, ‘een benauwende pijpenla’). Ze staan symbool voor zowel Davids beklemmende gevoel opgesloten te zitten in zichzelf als zijn geslotenheid voor anderen. Hij verruilt de Verenigde Staten weliswaar voor Parijs, maar zolang hij weigert zijn homoseksuele identiteit onder ogen te komen, blijft hij een gevangene. 

Dat alles maakt Giovanni’s kamer tot een verdrietige roman. Maar door alle treurigheid heen vlecht Baldwin lichte zinnen. Over de kennismaking met Giovanni vertelt David: ‘Ik besefte dat ik het erg prettig vond om met hem te praten en dit besef maakte me verlegen.’ Zijn beschrijving van het moment dat hij aan een bekende van Giovanni wordt voorgesteld, luidt: 

‘En dit is monsieur l’américain,’ zegt Giovanni, ‘ook wel bekend als: monsieur David. Madame Clothilde.’

En hij doet een stapje achteruit. Er brandt iets in zijn ogen, zijn hele gezicht straalt ervan, het is vreugde en trots.

‘Je suis ravi, monsieur, monsieur,’ zegt ze tegen mij, ze kijkt me aan, geeft me een hand en glimlacht. Ik glimlach ook, ik weet nauwelijks waarom; alles in mij gaat als een gek tekeer. Giovanni slaat achteloos zijn arm om me heen.’

Er gaat geen trukendoos aan retorische middelen in deze passages open; ze geven geen diepe filosofische inzichten. Het zijn misschien doodnormale zinnen, maar voor mij hebben ze iets buitengewoons. Ze brengen ervaringen onder woorden die ik herken, al liet ik ze pas na mijn eenentwintigste toe. Ze doen me terugdenken aan jongens die ik leuk vond, toen ikzelf begin twintig was. Dit soort lichte zinnen maken het verhaal eigenlijk alleen nog maar tragischer, omdat ze laten zien wat de liefdesgeschiedenis geweest had kunnen zijn als David zich los had weten te breken uit de verstikkende ruimten waarin hij zich bevond. 

Baldwin deed het, al moest hij er een oceaan voor oversteken. Zelf nam ik op mijn eenentwintigste de bus van ’s-Gravenzande naar Den Haag, waar ik overstapte op de trein naar Leiden. Toen ik er in een kleine studentenkamer aan de Vrijheidslaan ging wonen – ik geloof dat de lampen nog niet eens hingen – vond ik de ruimte om eerlijk over mijn seksuele identiteit te zijn, ook wanneer ik terugreisde naar ’s-Gravenzande. Ik wist eigenlijk wel dat ik niks te vrezen had van mijn vader of mijn moeder – toch kreeg ik de woorden pas gezegd nadat ik uit huis ging. Een reis kan veel bieden, wanneer je niet wegloopt voor jezelf.

Nick Tomberge

C

Louis Couperus
– De berg van licht

Dans je roes

Het gebeurde op een herfstige woensdagmiddag, 1973. Ik was het kanaal overgestoken en naar de buurtbibliotheek gefietst vanuit mijn nieuwbouwwijk met rijen flats in een zee van eenvormige eengezinswoningen. Het druilde al de hele dag waardoor vervelen op de loer lag. Ik bladerde door boeken die ik normaliter niet van de plank gehaald zou hebben. Ik las:

‘Hij stond naakt in heel zijn heilige goddelijkheid; hij stond zilverwit naakt; oneigenlijk in felle zon, straalde zijn naaktheid tegen het als van zwart water vloeiende git des Steens; en goud waren zijn haren, goud was zijn mitra, goud was zijn halssnoer, goud was de gordel, die hem langs de liezen liep en hem de illuzie gaf van de sekseloosheid, daar de robijnen schulp hem het lid ving en veronzichtbaarde; goud waren de linten van zijn hoog tot onder de knie strengelende schoeisel. Zoo stond hij zonomstraald, zilvernaakt, goudgesierd, en hij was zoo zilver, zoo goud, dat hij geen mensch meer was, geen priester, maar een idool werd, en, zoo hel in het zonlicht, een god.’