Colofon

©2023 Bart Temme

Uitgeverij kleine Uil, Groningen www.kleineuil.nl

Omslagontwerp: Mirjam Kroondijk
Auteursportret: Alfred Oosterman
Boekproductie en ebook: LINE UP boek en media bv

ISBN: 9789493323148
ISBN eBook: 9789493323155

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Proloog

De putto

De veldbloemen

De tortelduiven

De valkparkieten

De seringen

De boerenzwaluwen

De roodborstjes

Epiloog

Verantwoording

Proloog

Op mijn iPhone komt een mail binnen van de makelaar waarin hij vraagt of we nog altijd geïnteresseerd zijn in het herenhuis aan de Emmakade in Leeuwarden, omdat, zo schrijft hij, ‘de beoogde koper vanmiddag is afgehaakt vanwege relatieproblemen’. Als we willen, kunnen we begin januari (‘zodra alle feestdagen voorbij zijn’) met hem door de woning lopen. Hij sluit zijn mail af met de zin: ‘We horen graag van u om te kijken wat we voor u kunnen betekenen.’ E. staat naast mij en leest mee.

‘Eerlijk gezegd had ik er niet meer op gerekend,’ zegt hij.

‘Ik ook niet.’

Onlangs vroegen we via Funda een bezichtiging aan voor dit huis, maar de makelaar bleek onderhand gesprekken met een serieuze koper te voeren. We mochten altijd een kijkje komen nemen, geen enkel probleem, maar dan moesten we snel zijn. ‘Wij zitten nog in de oriënterende fase,’ antwoordde ik terug, waarna het stil bleef.

‘Zijn mail moet ik even laten bezinken,’ zegt E.

Ik overhandig hem mijn telefoon, hij zet mij op de foto voor Der Kuss, iets waarnaar alle andere toeristen in deze museumzaal van Oberes Belvedere verlangen. Ze staan keurig achter ons in een lange, slingerende rij op hun beurt te wachten.

Wanneer we ’s avonds op onze hotelkamer in de Wiedner Hauptstraße zijn teruggekeerd, sturen we de makelaar een reactie. Na onze vakantie nemen we contact met hem op voor een afspraak.

De witte stenen van het herenhuis lijken op deze miezerige januaridag op te lichten. Het dak is belegd met geglazuurde dakpannen, de woning torent boven ons uit, de levendige gevel met een overstekende dakrand ligt op zo’n tien meter hoogte. Boven de uitspringende erker bevindt zich een loggia met een houten balustrade. Het huis staat aan een rustige kade, zo’n kade waarvan je denkt: als we hier komen wonen, zal ons leven beginnen.

Voor de bezichtiging hebben we mijn vader meegevraagd, omdat hij binnen onze families het meeste oog heeft voor de bouwkundige staat van een woning. Volgens zijn curriculum vitae had hij tot aan zijn pensioen een kantoorbaan, maar in zijn vrije tijd verbouwde hij ons ouderlijk huis. Het verkeerde, laat ik het voorzichtig zeggen, in een gebrekkige staat. De vader van mijn jeugd ken ik vooral klussend, het geld ging in het huis zitten.

De makelaar verschijnt in de gelakte voordeur met houtsnijwerk. Een gezette man met het gezicht van een sint-bernard. Zijn rossige haar rijmt met zijn baardje. Onder zijn arm klemt hij een schrijfmap van zwart leer. Hij draagt cognackleurige veterschoenen, een spijkerbroek, een grijs colbertje (zeker een maat te groot) en een lichtblauw overhemd, de bovenste twee knoopjes open, zodat het witte T-shirt dat hij daaronder aanheeft zichtbaar is.

Hij schudt ons alle drie de hand.

‘Kooyenga,’ zegt hij. ‘Komt u verder. U bent de geïnteresseerde?’ vraagt hij aan mijn vader.

‘Nee, het gaat om deze twee jongens,’ antwoordt hij.

‘Aha,’ zegt de makelaar en neemt E. en mij snel in zich op. ‘De verkoopster zit in de woonkamer. Vinden jullie dat goed? Ze kampt met een duizeligheidsziekte. Ik wil haar met dit weer niet naar buiten sturen.’

Kooyenga laat een gesmoord lachje horen.

In de vestibule ligt een granitovloer met in het midden een gestileerd hexagram, ingelegd met zwarte, witte en rode marmeren blokjes. De lambrisering is beschilderd met jugendstilmotieven. De gang is afgesloten met dubbele tochtdeuren, op het glas zijn gracieuze bloemen geëtst. Het bovenlicht van de deuren heeft een kleurig glas-in-loodraam. Het patroon dat de loden roeden volgen, is penseelvormig.

Ik heb het gevoel een tijdcapsule te betreden wanneer we in de monumentale hal aankomen. Alsof ik in de woning van de stokoude Ottilie Dercksz uit Van oude menschen, de dingen, die voorbijgaan... ben beland.

‘Laten we op de bovenste verdieping beginnen,’ zegt Kooyenga. ‘Dan eindigen we straks beneden in de woonkamer met het absolute hoogtepunt.’

Het hoge trappenhuis vult zich met de echo van onze stemmen. De trap, bekleed met velours, heeft een trappaal met ingelegde details. De sierlijke trapleuning slingert naar boven, op zoek naar het weinige licht dat door de lichtkoepel naar binnen valt. De koepel werkt als het vluchtpunt op een schilderij waar de aandacht van de kijker naar wordt getrokken.

Op de bovenste verdieping lopen we van vertrek naar vertrek. Overal loeit de centrale verwarming, de hitte maakt mijn lichaam loom. Ik ontdoe me van mijn sjaal en maak de knopen van mijn wollen jas los. Vanaf deze hoogte kun je over de woningen aan de andere kant van de kade heen kijken. In de verte flats, kantoorgebouwen en de spits van de rooms-katholieke kerk.

De eikenhouten visgraatvloer op de overloop bevat een vochtvlek.

‘De verkoopster heeft de lekkage door een deskundig bedrijf laten verhelpen,’ zegt de makelaar wanneer hij ons naar boven ziet staren.

Het gestucte plafond van de overloop zit vol fijne barstjes als een gecraqueleerde huid, in de breedte lopen drie grote scheuren.

‘Dit is zeker een rietgedekt plafond?’ vraagt mijn vader.

‘Dat zou best eens kunnen,’ antwoordt Kooyenga, waarna hij naar het vertrek in de hoek wijst. ‘Wat bijzonder is, is dat deze woning een authentieke meidenkamer heeft. Dit was ooit het vertrek van de dienstmeid.’

Door het invallende licht van de koepel komt zijn uitgebluste gezicht met diepe wallen onder zijn sint-bernardsogen scherper tot uiting.

De meidenkamer heeft een eenvoudig interieur: het plafond is van hout en ligt een stuk lager dan in de andere kamers, de deur bezit geen panelen of geprofileerde omlijsting. Uit het borstzakje van zijn overhemd haalt mijn vader zijn Parkerpen en hij loopt naar het raamkozijn. Ik zie hoe makkelijk de punt van zijn pen in het hout verdwijnt en vang de blik van mijn vader, maar ik negeer de boodschap die hij probeert over te brengen.

‘Op deze verdieping is zelfs nog een ruime berging aanwezig. Lopen jullie maar met mij mee.’

Voordat ik de makelaar volg, kijk ik in de diepte van het trappenhuis. De fraaie draaiing van de trapleuning. De schoonheid ervan valt mij opnieuw op. Ik moet aan de trappen op de foto’s van Eugène Atget denken.

In de grote kamer op de eerste verdieping, die als slaapkamer dient, staat een schouw met grijs geaderd marmer. Kooyenga slaat zijn schijfmap open en bladert door de brochure van het huis.

‘Dit is marmer uit de Italiaanse stad Carrara. De kunstenaar Michelangelo zocht zijn marmerblokken persoonlijk uit in deze marmerstad. Wisten jullie dat? De schouw is authentiek. Zeg nu zelf, dit is toch prachtig?’

We lopen naar de kamer aan de voorzijde van het huis. Dit vertrek met de loggia zou voor ons een uitstekende werkkamer zijn. Ik doe de openslaande deuren open en loop naar de balustrade. Een krijsende meeuwenkolonie vliegt in de grijze stadslucht. In het kabbelende water van de Emmakade ligt een deel van mijn familiegeschiedenis. Aan de kademuren liggen woonschepen met namen als Nooitgedacht en Panta Rhei.

Het schip tegenover dit herenhuis heet Risico.

Op de badkamervloer liggen tegeltjes van Winckelmans die me doen denken aan mijn kindertijd. De kleedruimtes van het openluchtzwembad aan de rand van het dorp waar mijn broers en ik de zomers doorbrachten, hadden dezelfde betegeling. De ruimte is gevuld met een wasmachine, droger, een grote wasmand en flacons met shampoo, bad- en doucheschuim, zakjes met badparels en dozen poeder voor de witte en bonte was. Kalk heeft zich vastgehecht aan de wandtegels, de douchekop en de kraan van het ligbad. In de wastafel zit een scheur.

De douchedeur klemt als E. hem probeert te openen.

‘Hier zal alles aangepakt moeten worden,’ zegt hij tegen mij.

Terug op de overloop komt Kooyenga dichterbij: ‘Heb je al een gevoel bij het huis?’

Op de benedenverdieping leidt de ene kamer naar de volgende: antichambre, voorkamer met erker, achterkamer, eetkamer, keuken. Veel deuren om door te glippen, het huis voelt als een ingewikkelde puzzel.

In de voorkamer word ik volgestort met indrukken. De ruimte blijkt een ramp voor mensen die van een minimalistisch decor houden. De deuren en kozijnen zijn geschilderd in een palet van groen- en bruintinten. Kleuren van vroeger. Op de paneeldeuren zijn jugendstilversieringen aangebracht: in de hoeken zijn bladeren van een scharlaken eik gedecoreerd, met bladgoud omrand, die met elkaar verbonden worden door speelse lijnen. Het vale schijnsel van een januarizon breekt buiten door, valt door de ontelbare ruitjes van de erker naar binnen en laat het bladgoud in de verschillende decoraties schitteren.

‘Prachtig,’ fluistert E. in mijn oor.

En-suitedeuren scheiden de voorkamer van de achterkamer die vol staat met boekenkasten die tot aan het plafond reiken, volledig gevuld met gekleurde ruggen. Mijn ogen glijden langs de titels, ik herken namen van schrijvers en boektitels, waardoor ik in een soort droomtoestand beland: mijn eigen verzameling in deze kasten, boeken die ik heb gelezen, boeken die ongelezen zijn. In deze ruimte is zelfs plaats voor een grote notenhouten pianovleugel waarop een art-decolamp staat met roze opaalglas. Andere voorwerpen en meubelstukken trekken mijn aandacht: kleurrijke glazen jugendstilvazen, een verzameling kristal met wijn-, jenever- en champagneglazen, karaffen, een suikerschaal en een bonbonnière, een schommelstoel, schrijfbureau en een pendule.

Alsof ik in een wereld loop waar ik onmogelijk naar reiken kan, ongrijpbaar als een geur. Waarom bezichtigen we dit huis? Ik weet waar ik vandaan kom. Ik zie mezelf als kind voor me, in het Friese dorpje waar ik ben geboren. Ik draag een verstelde broek van corduroy, knielappen op de knieën, in een kleur die uit de toon valt, nauwkeurig door mijn moeder op hun plek genaaid, omdat mijn broers de broek eerder versleten hebben.

De verkoopster van het herenhuis zit voor de openslaande deuren in een fauteuil. Voor haar leeftijd draagt ze een modern montuur; de ketting met een gouden hangertje waarin een paarse steen schittert, combineert goed met haar dieppaarse pullover, waartegen haar bleke huidskleur afsteekt. Ze heeft een pantalon aan, haar voeten zijn gestoken in orthopedisch schoeisel. Haar broze handen liggen in haar schoot.

‘Jullie mogen gerust gaan zitten hoor, zodat jullie het plafond goed kunnen bekijken,’ zegt ze.

In 1964 gaf de toenmalige eigenaar van de woning, een directeur van een jongensinternaat, een man met Bintachtige trekken, die het landelijke nieuws haalde vanwege het hardhandig aanpakken van een jongen, omdat hij met zijn eten knoeide in de eetzaal, een schildersbedrijf de opdracht om het plafond en alle deuren en wanden met witte verf te overschilderen. Ik heb de indruk dat hij alleen maar geïnteresseerd was in het heden.

Wit is altijd smetteloos.

De verkoopster nam in 2008 samen met haar nu inmiddels overleden man (een bekende organist) een restaurateur in de arm om de plafondschildering tevoorschijn te halen. Hij had een dag nodig om een stukje ter grootte van twee knoopsgaten bloot te leggen.

‘Dit is waarom we in een rijksmonument staan,’ zegt Kooyenga.

Op het plafond in de erker zijn veldbloemen geschilderd. De bloemen hebben niet de golvende lijnen zoals op de paneeldeuren of de lambrisering in het tochtportaal, in de stijl die ik van typerende jugendstilkunstwerken ken: The Wassail van Charles Rennie Mackintosh, de boekbandontwerpen van Jan Toorop of de werken van de Secessionkunstenaars die we laatst in Oberes Belvedere zagen. Door de losse toets en de kleuren hebben ze eerder iets impressionistisch. Van Gogherig.

Voor de plafondschildering in de voorkamer heeft de decoratieschilder, net als bij de veldbloemen in de serre, gekozen voor typische jugendstilmotieven. Hier blinken seringen door de lichte kleuren uit, naast voorstellingen van verschillende vogels, steeds als paartjes afgebeeld, in het decor van een landschap met wolken, boomtakken of een sloot met lisdodden: tortelduiven, boerenzwaluwen, felgroene valkparkieten en roodborstjes. Het midden van het plafond is gevuld met allerlei geometrische vormen in art-decostijl, decoraties van vierkanten, driehoeken, cirkels en bolletjes.

In de achterkamer is de afbeelding van een putto in viervoud aangebracht, op elke hoek een. In zijn mollige handje houdt hij een ganzenveer en om zijn gevleugelde lichaampje, niet bevrijd van babyvet, wappert een rol papier.

Tijdens mijn studie Nederlands op de universiteit heb ik slechts één semester kunstgeschiedenis als bijvak gevolgd, maar volgens mij is hier een geoefend schilder aan het werk geweest. De voorstellingen lenen zich goed voor een schilderdoek. Ik voel een vreemde opwinding door mijn lijf trekken. Hoeveel kunstschilders zijn begonnen als schildersknecht en huisschilder, terwijl ze in hun vrije tijd voor zichzelf tekenden? Cornelis Springer, Kees van Dongen, Willem de Kooning. Een enkele keer kon de liefde voor het tekenen ingezet worden in de decoraties in woningen.

‘Welke schilder bracht dit ooit aan? Op die hoogte, boven zijn macht.’

‘Dat weten we helaas niet,’ zegt de verkoopster.

Als ik opzij kijk, zie ik E. glunderen.

‘Dit is indrukwekkend,’ zegt hij.

Bij de voordeur opent Kooyenga zijn leren schrijfmap en overhandigt ons een visitekaartje, tevoorschijn gehaald uit een van de insteekvakjes.

‘Ik hoor graag snel van jullie. De markt is oververhit, dat weten jullie vast ook wel.’

Opnieuw dat gesmoorde lachje.

De plafondschildering ligt verankerd in mijn gedachten sinds we de woning bezichtigden. Wanneer ik aan de woonkamer denk, ervaar ik een intimiteit waar ik moeilijk woorden voor weet te vinden, maar die ongetwijfeld te maken heeft met de geborgenheid die door de schilderingen teweeg wordt gebracht, zoals een lichaam vertrouwd kan zijn. Ik voel een hevig verlangen om weer in die woonkamer te zijn.

‘Heb jij dat ook?’ vraag ik aan E.

‘Het plafond is prachtig, maar sommige kamers in het huis moeten opgeknapt worden. Verven, stuken, sausen. En dan de badkamer, die moeten we laten renoveren.’

Ooit kocht E. met zijn ex-vriend zijn eerste koophuis, een jarendertigwoning. Hun avonden en weekenden stonden jaren in het teken van de renovatie. De machinerie van doorzetten hield hun leefwereld in stand, maar de ergernissen stapelden zich op, de vermoeidheid bracht hen tot zwijgen, waardoor de relatie klapte. Het geluid van boren, schuren, zagen en slijpen jaagt hem sindsdien schrik aan.

Nadat E. bij mij ingetrokken is, besloten we om samen op een nieuwe plek in de stad te beginnen. Als eerste bekeken we een huis aan de rand van het centrum. Het achterstallige onderhoud was gewiekst weggelaten op de foto’s in de makelaarsbrochure. Binnen een kwartier stonden we weer buiten.

‘Wat een onhuiselijke ruimtes, verstikkend en bedreigend,’ zei E.

Zelf nam ik de aankoop van mijn huidige huis eerlijk gezegd behoorlijk onbezonnen, omdat ik mij destijds liet leiden door het droombeeld hoe het kon worden. In die tijd probeerde mijn vader zijn klusvaardigheden op mij over te brengen, maar ik bleek meer een aangever te zijn. Soms hoor ik nog de stem van mijn vader: ‘Hamer. Waterpomptang. Bitje PH1.’

De woning aan de Emmakade zou ik met dezelfde lichtzinnigheid kunnen kopen, maar nu verleid door de plafondschildering.

‘Ik vind het huis een te grote verantwoordelijkheid,’ zegt E.

We zitten aan de gedekte eettafel. De chili con carne dampt uit de pannen, ik schenk wijn in onze glazen. We scheppen het eten op. Getik van bestek op borden, op de achtergrond draait de afspeellijst van iTunes. Iets van Troye Sivan.

E. zegt: ‘Vannacht heb ik over het plafond gedroomd. We zaten samen in de woonkamer. Het huis was van ons.’

‘Zeiden we iets tegen elkaar?’

‘We deden niets anders dan zitten en alsmaar keken we naar de schilderingen. De vogels, de bloemen, de putto.’

‘Romantisch.’

Hij lacht. Dan legt hij zijn bestek neer en speelt met de ring om zijn vinger.

‘Dit huis is misschien toch een kans die maar één keer voorbijkomt.’

Na het eten gaan we achter zijn laptop zitten. E. maakt een Excel-bestand waarin we onze inkomsten en uitgaven zetten, daarna berekenen we de werkzaamheden van een aannemer, installateur, stukadoor en een schilder. Voor de kleine klussen kunnen we mijn vader vragen. Als we ’s avonds in bed liggen, spreken we af dat we de volgende dag een beslissing nemen.

Ik open onze gezinsapp.

‘Vandaag brengen we een bod uit,’ typ ik.

‘Een hele stap hoor jongens. Op de Emmakade liggen mooie herinneringen,’ tikt mijn moeder. Daarop volgend een emotionele emoji.

‘Vraag wel een goede prijs voor je eigen huis, Bart!’ appt mijn vader, inclusief een emoji van een hamer en een zaag.

Mijn broers sturen ieder een duimpje.

De putto

Mijn grootouders van moederskant woonden aan de Emmakade. Mijn pake was een schipperszoon uit Friesland, mijn beppe een schippersdochter uit Groningen. Alleen de provinciale rivaliteit moest overbrugd worden. Ze gingen voor het eerst samenwonen in het schip De Twee Gebroeders dat ooit schuin tegenover ons nieuwe huis lag. Na de huwelijksplechtigheid werd mijn beppe door haar vader met een roeiboot naar de Emmakade gebracht. Ze nam een koffer met kledingstukken mee waarmee ze zich de eerste dagen kon redden en wat meubels om het schip in te richten.

‘Heb ik je hierover nooit eerder verteld?’ zei mijn beppe toen ik haar als puber vroeg hoe ze mijn pake ontmoet had.

Toen ze hem op de Nieuwestad zag staan, werden de moleculen in haar lichaam als het ware herschikt. Dit gebeurde op een vrijdagavond in juni 1945. De opwinding van de bevrijding zwalkte door de talloze hoofden van jongeren. Ze flaneerden door de brede winkelstraat van Leeuwarden, op zoek naar oogcontact dat leidde tot een gesprekje. Mijn beppe spotte mijn pake op haar route over de Nieuwestad, maar hij was druk in gesprek met zijn vrienden; op de terugweg ving ze wel zijn blik.

En klaar.

In het fotoalbum van mijn moeder vind ik een opname van mijn pake. Op de foto draagt mijn pake een overall en heeft hij een schipperspet op, in zijn handen houdt hij een groot schepnet waarin een bult vuil gevangen zit. Op de achtergrond is ons nieuwe huis te zien. Zijn lach is ongemakkelijk, hij omklemt met zijn handen stevig de houten steel van het schepnet. Als je weet dat hij niet kan zwemmen, terwijl hij op het water leeft en werkt, begrijp je zijn blik en houding.

Hij werkte bij de gemeentereiniging. Vervuld van schaamte. Hij was een schipper en wilde een schipper zijn, hij wilde varen met steenkool en suikerbieten, nooit onder een baas werken, maar de inkomsten werden minder en minder. Het uitbreken van een wilde staking, waarbij hij een verhoging van de vrachttarieven eiste, bracht geen verandering. Op een praam van de gemeente dreef hij daarom dagelijks langs de kades van de stad om het drijvende afval uit het water te vissen. Hij was zijn zelfstandigheid kwijt.

Mijn moeder is op de Emmakade geboren. Ons huis keek toe toen ze op een kleed in de zon op het dek van De Twee Gebroeders lag, spartelend met haar beentjes in de lucht, toen ze op de arm werd genomen door mijn pake, haar hals in de welving van zijn hals legde en over zijn schouders naar het water keek, toen ze haar eerste stappen op de kade zette en de ongelijke kinderkoppen haar voortdurend lieten wankelen, toen ze zich voortbewoog op een iets te grote damesfiets, haar rechtervoet zocht het pedaal, twee vlechten in het haar, haar rokje wapperde in de wind, toen ze haar voorhoofd openhaalde op het moment waarop ze niet goed bukte bij het naar binnen gaan van de kajuit, vlekken voor de ogen, drie hechtingen, de jeuk in het litteken (in de vorm van een klauw) die soms opgloeide als ze in haar bed lag.

Ons nieuwe huis bevond zich ooit in de levens van mijn familieleden, maar hebben ze er ooit oog voor gehad? Voor mijn familie zal het indrukwekkende bouwsel ongetwijfeld een andere wereld vertegenwoordigd hebben waar ze alleen een paar wazige beelden van meekregen: een Alfa Romeo Giulia voor de deur, bewoners die volgens de laatste mode gekleed gingen. Ze hebben feilloos aangevoeld dat er een verschil was tussen ‘zij’ en ‘wij’, tussen de mensen die achter de gelakte voordeur met houtsnijwerk woonden en het gezin van zes dat opgepropt in de roef van het schip huisde. Twee universums die slechts enkele meters uit elkaar lagen, maar de afstand kon niet groter zijn.

Krijgt een huis pas betekenis door je relatie met zijn bewoners?

Ik bel met mijn moeder.

‘Volgens mij ben ik vroeger als kind een keertje in jullie aanstaande huis geweest. De buitenkant komt mij zo bekend voor. Een klasgenootje van de basisschool woonde destijds daar. Dat moet toeval zijn geweest, ik speelde nooit met haar.’

‘Herinner je je iets van het interieur? De plafondschildering bijvoorbeeld?’

‘Mijn god, Bart, nee. Ik was, denk ik, zes.’

De liefde tussen E. en mij ontstond eveneens via de ogen. De poëzie van Petrarca, waarin de ogen van zijn onbereikbare muze zoet zijn en gloedvol als sterren, raadselachtig en glanzend, de gevleugelde, mollige liefdesgod Cupido zetelt in haar pupil, heeft altijd een komisch effect op mij, maar op Tinder swipete ik het profiel van E. naar rechts vanwege zijn diepbruine ogen, zonder een volzin met hem uitgewisseld te hebben.

Ons eerste date vond plaats op een koude avond in februari. Een sjaal om mijn nek, mijn handen in leren handschoenen. We spraken af op het Wilhelminaplein, bij de esdoorn voor het Fries Museum. Met kleine, regelmatige teugen ademde ik de frisse avondlucht in toen ik naar onze ontmoetingsplek liep. Ik was te vroeg. Buiten heerste een bleek licht. Een onstuimige wind blies de bladeren uit de boom; ze werden opgenomen in kleine tornado’s die boven de klinkers van het plein wervelden. Het was rustig. Een man met een hond, twee jongens op de fiets, een schim in de verte die met de gloeiende punt van zijn sigaret signalen leek af te geven.

Hij was nog niet gearriveerd. Ik besloot een rondje om het Fries Museum te lopen. In het donker was het gebouw amper zichtbaar. Intussen prakkiseerde ik over onze begroeting. Een omhelzing of een handdruk? Wel of niet zoenen? Ik zag zijn gezicht uit de Tinder-app heel precies voor me. Toen ik het plein weer betrad, zag ik hem onder de esdoorn staan. Zijn lichaam werd verlicht door een lantaarnpaal. Ik kwam dichterbij. Zijn scherpe kin en de hoge jukbeenderen staken boven zijn wollen sjaal uit. Ik zag zijn donkere haar, de donkere ogen, zijn lichte baardgroei. Precies zoals op foto’s van de datingapp. We pakten elkaar bij de bovenarmen beet, drie zoenen op de wang. Een vleug Chanel Allure Home Sport. We wisselden enkele algemeenheden uit totdat hij zijn blik verlegde naar het plein.

‘Waar gaan we naartoe? Zullen we trouwens Fries praten?’ vroeg hij.

Ik dacht aan Grand Café Fire. Onlangs zag ik op een zaterdagavond hoe daar allerlei stelletjes aan het daten waren, ze zaten aan tafeltjes die tegen de wanden van de verduisterende ruimte stonden. Een goede plek, leek mij, een plek waar je niet meteen opviel. We liepen naar de Nieuwestad. Ik had het gevoel alsof we eerder samen op deze plek liepen, op hetzelfde avonduur.

Om twaalf uur waren we de laatsten die het café verlieten. Ik ging met hem mee naar de parkeergarage onder het Wilhelminaplein waar hij zijn auto gestald had. Bij de automatische toegangsdeuren namen we afscheid. Lippen tegen lippen, zijn tong tegen mijn tanden. Ik was 32 en tongzoende niet eerder met een jongen. Langzaam opende ik mijn mond en tongde met de snelheid van een grasmaaier.

‘Sorry,’ zei ik.

‘Het geeft niet,’ antwoordde hij.

Ik twijfelde of ik afscheid moest nemen.

‘Loop je even een stukje mee?’

Bij de betaalautomaat bleven we stilstaan. Door het zwakke licht van de parkeergarage heen schemerden leegte en afwezigheid. Hij kwam tegen mij aan staan. Zijn warme hand gleed om mijn hals.

‘Laten we het nog eens proberen.’

Onze verhuizing naar het herenhuis aan de Emmakade is achter de rug. Ik ga hier niet opschrijven op welk nummer we zijn komen wonen: voor je het weet, brengt dit een mensenmenigte op de been die de plafondschildering wil zien wanneer ik door verstrooidheid dit opschrijfboekje ergens laat slingeren. De aannemer, installateur, stukadoor en schilders zijn verdwenen. Mijn vader haalt binnenkort zijn gereedschapskist op.

Gisteren zaten we in de achterkamer tussen verhuisdozen. Met mijn verzameling boeken en de filmcollectie van E. vulden we de meeste dozen, verder leven we redelijk minimalistisch. We begonnen met het inrichten van de boekenkast. E. maakte stapeltjes op achternaam van de schrijver, zodat ik ze meteen op de goede plek kon zetten. De putto keek vanaf het plafond op ons neer.

Door mijn handen ging het boek Sierlijk bouwen. Jugendstil en Amsterdamse School in Friesland 1900-1940. Op 9 april 2011 kocht ik – de kassabon ligt op de Franse titelpagina – deze uitgave bij Boekhandel Van der Velde waar ik jarenlang een bijbaan had, waardoor ik de basis kon leggen van mijn collectie die voornamelijk bestaat uit romans, poëzie, biografieën en kunst. Ik sloeg het boek na mijn aankoop nooit open. Als ik dit wel gedaan had, was ik op bladzijde vierenveertig de beschrijving van het huis tegengekomen dat ik negen jaar later zal bezichtigen en aankopen.

‘Hoe is dit mogelijk?’ hoorde ik E. zeggen.

‘Aan de noordzijde van de Emmakade staat een bijzonder herenhuis. De woning is qua architectuur uniek in Leeuwarden,’ las ik voor.

In 1908, het jaar waarin Klimt in Wenen zijn bekendste schilderij voltooide waarop een man een vrouw kust in een veld vol bloemen, werd ons huis gebouwd. In opdracht van Klaas Willem Wits, de eigenaar van een schildersbedrijf in Leeuwarden, maakte de architect Ate Louwes Pijkstra een ontwerp. De woning is een voorbeeld van overgangsarchitectuur, een bouwstijl die invloeden vertoont van jugendstil, art deco en de chaletstijl. Het personeel van Wits putte zich uit in het decoreren van het interieur. De auteur van het boek kwalificeert het als ‘deftig en gaaf’.

Ik sloeg het boek dicht. De passage over ons huis bracht mij in verwarring. Het was alsof er schimmen in onze woonkamer opdoemden die ik allerlei vragen wilde stellen, maar ze liepen dwars door ons heen.

‘De schilder van het plafond wordt niet genoemd,’ zei ik.

‘Je hebt in elk geval een aanknopingspunt om een zoektocht te beginnen.’

Ik ben in het Historisch Centrum Leeuwarden. Het stadsarchief huist in een modern gebouw. Van buitenaf gezien staat het er angstaanjagend bij. Het wordt door hoge betonnen palen opgetild, als de poten van een futuristisch dier. In de studiezaal is het warm. De stad wordt gegijzeld door een hittegolf. In alle vroegte bijt de zon zich vast in de daken van huizen, de bestrating en de ontblote bovenlichamen van de stadsbewoners. Niemand wordt ontzien. Volgens de NOS-weervrouw houdt de hitte de komende dagen stand. Ze noemde de situatie ‘zeer uitzonderlijk’.

De man achter de balie – op het naambordje op zijn overhemd lees ik dat hij Douwe heet – is vriendelijk en behulpzaam.

‘Bijzonder,’ zegt hij wanneer hij hoort waarvoor ik gekomen ben.

Douwe draagt een bril zonder montuur, is kaal, behalve op zijn slapen waar grijze haarplukken zitten, heeft een beige afritsbroek aan, een deel van zijn blauwe T-shirt komt onder de geruite hemdsmouwen vandaan. Voor bouwdossiers moet ik microfiches uit de laden van een wandkast halen, legt hij mij uit, waarna ik ze op een leesapparaat kan bekijken. Hij laat zien hoe het werkt; tijdens zijn handelingen tikt het metaal van zijn horloge telkens tegen het tafelblad.

‘Als je het eenmaal doorhebt, dan is het niet lastig,’ zegt hij.

In de stille zaal leer ik dat de architect en de schildersbaas onafscheidelijk zijn. In de stad kopen Pijkstra en Wits gezamenlijk stukken bouwterrein op, vaak hele wijken, waarvoor ze tienduizenden guldens lenen bij welgestelde fabrikanten en de bank. Het perceel van tien are waarop ons huis wordt gebouwd (‘Het pareltje van Pijkstra,’ fluisteren de mensen elkaar op straat toe), kostte hen 7272 gulden. Ze willen nog twee herenhuizen op het stuk grond gaan zetten.

Ik vind de originele blauwdruk van ons huis en kijk naar de witte lijnen die Pijkstra aanbracht en het nette handschrift waarmee hij de verschillende vertrekken aanduidde: vestibule, antichambre, gang, serre, voorkamer, achterkamer, eetkamer, keuken.

De twee mannen besluiten om na de bouw van het huis een advertentie in de Leeuwarder Courant te plaatsen: een klein, eenkoloms, rechthoekig kadertje op de pagina met advertenties, van overlijden tot het beste en goedkoopste adres voor cacao, suikerwerken en biscuits. Dat ze een zeer modern ingericht en solide gebouwd herenhuis, met waterclosets, elektrisch licht, gas- en waterleiding en zeer grote tuin te koop of te huur aanbieden. A. Pijkstra, bouwkundige. Adres. Datum. Meer niet.

Er meldt zich niet meteen een belangstellende.

Worden ze sindsdien wakker gehouden door een perpetuum mobile van bezorgde gedachten? Aan de Sophialaan en de Willemskade zijn onlangs herenhuizen opgeleverd. Ligt de woning misschien te ver van de stad of zijn de stedelingen huiverig voor vernieuwing, zoals bij de ontwikkeling van de nieuwe straten rondom het station. De mannen blijven vertrouwen op hun handelsgeest en bouwen in vriendschappelijke genegenheid verder aan het naastgelegen herenhuis op het bouwterrein. Met hun bouw- en interieurkunst willen ze het heden vangen, het verleden zetten ze op sterk water.

Pijkstra verlaat begin maart 1909 zijn tekentafel, waaraan hij – alweer verzaligd van een nieuw project – lijnen langs een tekenhaak en driehoeken trekt en zaken narekent, om samen met zijn kompaan Wits een landmeter van het Kadaster uit Arnhem, zijn vrouw en vier kinderen door het herenhuis aan de Emmakade rond te leiden. Ze sluiten na de bezichtiging voor de komende jaren een huurovereenkomst.

De landmeter en zijn gezin nemen een dienstbode in huis, een jonge Friese vrouw van twintig, die de meidenkamer krijgt toebedeeld. Welke rol speelden de voorstellingen van de plafondschildering in hun levens waarin, zoals bij ieder mens, vreugde, tegenslag, teleurstelling en hoop samenkwamen?

Het schildersbedrijf uit 1899 bestaat nog, alleen noemt het zichzelf momenteel Vasgoedonderhoud Wits. Het bedrijf heeft tegenwoordig zelfs vestigingen in de randstad. ‘Alles wat we bij Wits doen, gebeurt met aandacht. Dat zit in ons DNA, het is wie we zijn,’ lees ik op hun website.

In het krantenarchief doorzoek ik honderden artikelen op de zoekterm ‘Wits’ om de naam van een man tegen te komen die ontwerper-decorateur was bij het schildersbedrijf. Zijn specialiteit: plafondversieringen. ‘Hij was de beste decoratieschilder die Wits had.’

Onrust in mijn lijf.

Ik raadpleeg het bevolkingsregister om bevestigd te krijgen dat hij tijdens de bouw van onze woning voor Wits ontwerpt en decoreert, maar hij wordt daarna (ik weet niet precies wanneer) door de schildersbaas ontslagen als hij zich solidair toont met stakende maten die de straat zijn opgegaan voor een hoger loon en betere arbeidsomstandigheden.

Hij wordt kunstschilder. Impressionisme, in de traditie van de Haagse School. In het tweedelige standaardwerk Lexicon Nederlandse beeldende kunstenaars wordt hij betiteld als ‘de schilder van het Friese landschap’. In de jaren twintig begint zijn werk te verkopen, maar dan raakt hij door politieke keuzes zijn mecenas en belangrijke opdrachtgevers kwijt.

Gecanceld avant la lettre.

Hij leeft in armoede, hij sterft in armoede. De kunstwereld vergeet hem.

Aan E. app ik: ‘Volgens mij heb ik beet.’

Hij stuurt de emoji van de dansende jongens met konijnenoren terug.

‘Hoe heet-ie?’ typt hij.

‘Andries van der Sloot.’

‘Hij heeft geen Wikipedia-pagina,’ antwoordt E. even later.

De man die ik wil leren kennen komt langzaam in beeld.

In het archief duikt een portretfoto van hem op. Zijn leeftijd is niet makkelijk te schatten; bij de foto wordt geen jaartal vermeld, begin dertig vermoed ik, omdat zijn verschijning over het geheel genomen jeugdig aandoet. Het is een zijaanzicht. Hij draagt een vilten gleufhoed met een glimmende band, zijn colbert heeft brede revers en valt ruim om zijn bovenlichaam, een geruit overhemd, de stropdas met een Windsorknoop. Een smalle bovenlip, de treurnis in zijn snor, het grote rechteroor, zijn wenkbrauwen zijn in de ooghoeken donker en lichter aan de uiteindes, de brede kaaklijn, een hoekige kin, gesloten mond. In de vensterbank achter hem staat een verdorde plant. De blik treft mij misschien wel het meest: de weemoed die in zijn pupillen glimt.

De onbegrijpelijke wereld van een man.

Niet de ogen van een politiek activist. Eerder het archetype van een kunstenaar. Hij doet mij aan Bavink denken, de kunstschilder uit het werk van Nescio, die de ondergaande zon in een schilderij probeert te vangen, maar hierin niet slaagt en mal wordt.

In de studiezaal hangt aan het eind van de middag een bedompte hitte, ze weigert te vertrekken. Ik staar door het raam naar de binnentuin van het stadsarchief. Het is hier stil en rustgevend, er wordt alleen zachtjes gepraat. Ik doorloop nogmaals alle gevonden bronnen. Andries kan heel goed de man van de plafondschildering zijn geweest. De jaartallen, voorvallen en gegevens bevrijden mij niet uit mijn wensdroom.

Nieuwe vragen dienen zich aan. Hoe lang werkte hij aan het plafond? Hoe zijn de ideeën voor de voorstellingen ontstaan? Hoe verliep die dag van de staking? Wanneer is hij precies ontslagen? Dingen die we niet kunnen weten.

Ik stel het me als volgt voor.

Vanuit de treinwagon kijkt hij naar het landschap, gehuld in stoomwolken. De uivormige toren van Deinum, de velden. Hij trekt aan zijn pijp. Het uitzicht maakt hem rusteloos. Met zijn tas, stok en parasol wil hij het liefst de weilanden intrekken om vrij werk te maken. Wanneer zal hij een kunstenaar zijn? Niet langer de inspannende arbeid als decoratieschilder, niet langer de spoed waarmee voorstellingen op het plafond worden aangebracht, niet langer de klant die meent dat hij zo’n versierinkje cadeau krijgt, niet langer op de loonlijst staan. Hij heeft nooit begrepen waarom zijn collega’s graag in opdracht werken. Weer een druiventros, weer een engelkop, weer een bloeiende roos. Helemaal vrij schilderen, zodat je iets kan maken wat nog niet bestaat, dat wil je toch liever. Ik moet geduld hebben, denkt hij. Renoir begon zijn loopbaan als schilder van porselein en waaiers in een Parijse fabriek.

Het karwei waaraan hij op het ogenblik werkt, verloopt anders. Omdat op voorhand geen koper voor het herenhuis gevonden is, iemand die doorgaans zijn stempel op de decoraties drukt, in de keuze van het kleurenpalet, de patronen, vormen, lijnen of zijn smaak doorvoert door te bepalen welke voorstellingen op het plafond worden verbeeld, krijgt hij de vrije hand.

Via het Stationsplein loopt hij naar de Zuidergrachtswal. Paarden slaan met hun hoeven op de stenen, rijtuigen ratelen, mannen met besmeurde gezichten en verwarde haren trekken aan karren, hun lichamen gebogen, moeizaam sjokkend, en schreeuwen met hun rauwe kelen tegen iedereen die in de weg loopt. Enkele venters staan met hun wagens op de stoep voor hotel De Klanderij, ze werpen hun zangerige keelklanken in de lucht, tussen de talloze andere geluiden, terwijl ze in vlugge gebaren met kopers handelen.

Wanneer hij de draaibrug met de vier gietijzeren lantaarns in kandelabervorm overgaat en in het nieuwe stadsgedeelte terechtkomt, overheerst het bouwlawaai. In hoog tempo verrijzen de huizen. Recentelijk was dit grasland met wat sloten en hier en daar een molen. Dit deel moet het nieuwe sieraad van de stad worden, volgens burgemeester Zimmerman. Het kanaal, de aanstaande levensader, is met de hand gegraven. Honderden mannen zetten hun spade in de grond; soms hadden ze houwelen nodig om de vette blauwe klei te doorklieven. De aarde die in kolossale hoeveelheden vrijkwam, werd afgevoerd door een trein met lorries.

Voor de huizen in aanbouw staan stellages. Doffe kloppen komen uit diverse vertrekken. Op de kade liggen balken en stenen. Jongens sjouwen heipalen, mannen hebben witte handen en gezichten van de stuivende kalk. Karren trekken sporen in de modder. Zijn schoenen glijden weg in de weke laag slik. In de zomer zal de zon de straten zanderig droog maken. Het eerste deel van de woningen is klaar, aan het eind van de kade zijn de bouwwerkzaamheden nog niet gestart. Daar heersen nog de velden, waar hij in zijn pauze naartoe gaat om het landschap te observeren. Binnenkort wil hij dat beeld vastleggen op een schilderdoek.