Colofon

©2023 Karel Feenstra, www.karel.nu

Uitgeverij kleine Uil, Groningen www.kleineuil.nl

Omslagontwerp: Twiet
Auteursportret: Frank van Wijngaarden
Boekproductie en ebook: LINE UP boek en media bv

ISBN: 9789493323186
ISBN eBook: 9789493323193

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt, door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Wanneer gebruik je een puntkomma?

Wanneer gebruik je een puntkomma?

Een puntkomma houdt het midden tussen een punt en een komma. De zin ervoor en erna hangen nauw met elkaar samen en een punt zou een te sterke scheiding uitdrukken.

Net als de punt sluit de puntkomma een mededeling af, maar tegelijkertijd maakt hij duidelijk dat er een directe band is met de volgende mededeling.

onzetaal.nl

Inhoud

Wanneer gebruik je een puntkomma?

Water

Water – toespraak

Flevo lacus

1 Onder water

2 Maashagedis

3 Swifterbant I

4 Flevomeer, halfzee, antiwereld

5 Allerheiligenvloed en de wording van Texel

6 Sint-Elisabethsvloed en het wonder van Petten

7 Sint Felix Quade Saterdag

8 De aarde volgens Christiaan Huygens

9 Maan

10 Sneeuw

11 Natuur

12 Nostalgie tv

13 Job

14 De meteoroloog

15 Weeronline

16 Hondsdagen

17 Stilte in Nederland

18 Cycling for climate

Hanze

19 De oudste stad van Friesland

20 Staveren

21 Kamper kogge

22 Kamper kogge: feiten en cijfers

23 Wachten

24 Moderne devotie

25 IJzeroer

26 Laag water bij Deventer

27 Kozakkenveer

28 Leechte yn Boalsert

Noorderkwartier

29 Hommeles om de Zanddijk

30 Het sluisje van Edam

31 De truc van Leeghwater

32 Jan Adriaanszoon Leeghwater

33 Middenbeemster, Emmeloord

34 De Schermer

35 Amsterdams Peil

36 Het huisje van de tsaar

37 Schouwdiner in het Noorderpolderhuis

38 Oosterland

39 De collectie

Waterwolf

40 Waterwolf

41 Trekvliet

42 De princesse aller consten

43 Over het droogmaken van het Haarlemmermeer

44 Kagermeer

45 Het einde van Westeynde

46 De boom van Kruisdorp

47 Schiphol

48 Wie speelt Nicolaus Samuelis Cruquius?

49 Boesingheliede

50 Nieuw-Vennep

51 Waterwolf 2

Reuzenarbeid

52 Reuzenarbeid

53 Pieter Caland

54 Building with nature

55 De oprichting van Rijkswaterstaat

56 Christiaan Brunings

57 Woudagemaal

58 Zeesluis IJmuiden

Verkenningen

59 Swifterbant II

60 Schokland

61 Levend Urk

62 Tijdmachine

63 52°22’50.1”N 5°08’36.5”E

64 De mooiste storm

65 Sint Jansklooster

66 Hoe het toeval ons bij Hallo Venray in Andijk bracht

67 IJsselmeer

68 Lelystad

69 Zuiderzee

70 Urk

71 Enkhuizen en de mores van het water

72 Vrouwenzand

73 In de schaduw van de Drommedaris

74 Het mysterie van het IJsselmeer

75 Duin

Land van Lely

76 De klank van zand, veengrond en klei

77 Lubbert Hoefnagel

78 De Zuiderzeewet, zoals bepleit door Cornelis Lely

79 Proefpolder Andijk (de wording van Sikke Smeding)

80 Urk II

81 De werkkamer van Cornelis Lely

82 Afsluitdijk

83 Grietje Bosker

84 Scheepswrakkenland

85 De Wieringermeer

86 Het ideale leven

87 Waterloopkundig laboratorium De Voorst

88 Waterloopbos

89 Hotel van Saaze

90 Polderland

91 Roggebotsluis

92 De Groene Kathedraal

93 Garden of Love and Fire

94 Marker Wadden

95 De Noordermeerdijk

96 Swifterbant III

Hoog water

97 Wachten op hoog water

98 Wadlopen

99 Rungholt

100 Het beleg van Willemstad

101 Restaurant N.A.P.

102 Het verdronken land van Saeftinghe

103 Café Het Verdronken Land

104 Hedwigepolder

105 Zeeuws-Vlaanderen

106 Terneuzen

107 Het laagste punt van Nederland

108 Drielandenpunt

109 Het abonnement dat vele levens redde

110 Het tragische lot van Oude-Tonge

111 Het leven gaat door

112 Bezoek aan Itteren

113 Evacuatie van het Rivierenland

114 Maaspark Ooijen-Wanssum

115 Regen

Deltawerken

116 Deltawerk

117 Hollandsche IJsselkering

118 Neeltje Jans/Vrouwenpolder

119 Oosterscheldekering

120 Vier Eiffeltorens

121 Zandmotor

122 De krant van mijn oma

123 Deltawerk

Een volle zee

124 Doggerland I

125 Doggerland II

126 Doggerland III

127 Zee en lucht zijn vrij

128 Opening Mare liberum

129 Witte Swaen

130 Jan Pieterszoon Coen

131 De rede van Texel

132 Heinenland

133 De garnalenvissers

134 Ameland

135 Wandelende Wadden

136 Massa is traagheid

137 MSC Zoe

138 TEU

139 Maasvlakte 2

140 De Zandwacht (Maasvlakte 2)

141 Windmolens op de Noordzee

142 Volle zee

143 Antarctica

144 Zeespiegel

145 Apocalyptisch genieten

Archipel van ideeën

146 De natuur heeft altijd gelijk

147 Een gat in de Afsluitdijk

148 De Banjaard

149 Erik de Rode

150 Drijvende stad

151 Als we willen dat alles blijft zoals het is

152 Randstad archipel

153 Dineren bij de Onkruidenier

154 Waddenmozaïek

155 Met durf en daden

156 Is de aarde rond?

157 Novaceen

Glosse

IJssplinter

Beeldverantwoording

Water

Water – toespraak

Beste lezers, watervrienden,

Als je buitenlandse gasten bij Schiphol welkom heet op vier meter onder de zeespiegel, kun je op verschillende gezichtsuitdrukkingen rekenen, variërend van verbazing en verwondering tot hilariteit en ontzetting. Er waren er, die boven op de dijk van de kakelverse polder Oostelijk Flevoland op de rem trapten, de auto hoofdschuddend keerden op de weg en terugreden naar Kampen en Zwolle.

Bij ons Nederlanders zit dat anders. Wij bevinden ons nu tussen de kaften van dit boek, maar daarbuiten is het heel goed denkbaar dat de grond door permanente zorgvuldigheid van dijkgraven en heemraden droog of precies nat genoeg wordt gehouden. Vraag: wie van jullie bevindt zich op dit moment onder het Normaal Amsterdams Peil? Ik stel die vraag wel vaker, bij alledaagse ontmoetingen, in een café, bij de kapper, een winkel. En het zal je verwonderen: een niet onaanzienlijk deel van de Nederlanders heeft geen idee. Ze schrikken zich een hoedje als ik ze de waarheid vertel. En ze dommelen even gauw weer in, als ze bedenken dat het in hun leven nooit anders is geweest.

Dat fascineert mij: die vanzelfsprekendheid waarmee wij met water leven. Maar mijn fascinatie voor water is ouder. Ongeveer 47 jaar ouder. Het begon denk ik kort na mijn geboorte, of misschien zelfs daarvoor al. Mijn ouders studeerden allebei in Rotterdam, kregen verkering en gingen samenwonen in de Gouvernestraat. Om de hoek zat een winkeltje met geluidsapparatuur, gerund door Job. Hij was een zeilbootje aan het bouwen, en mijn vader besloot hem een handje te helpen. Toen het bootje af was, en mijn moeder inmiddels zwanger, moest er gevaren worden. En omdat mijn moeder de beroerdste niet was, ging ze, met toeter en al, aan boord. Na mijn geboorte – die overigens niet aan boord, maar in het ziekenhuis van Leeuwarden plaatsvond – bleef ze liever op de kant. Maar ik ging altijd graag met mijn vader op zijn Kolibri 560 mee. Dan zeilden we vanaf het jachthaventje bij Warns in Friesland naar Engeland. Althans naar Woudsend, waar een Engelse telefooncel de ingang van de passantenhaven markeerde.

Over water kom je anders aan dan over land. Over water moet je inventief zijn. Je moet een hoop organiseren: drijfvermogen, voortstuwing en controle over de richting. Als je over water je bestemming hebt bereikt, heb je al aardig wat overwinningen op zak. Een tochtje met de kano over rivier de Linde in Friesland, met een zelfgemaakt vlot van een houten pallet met een paar lege jerrycans eronder de vaart achter het dorp oversteken, de zelf in elkaar geknutselde minicatamaran die met gefixeerd zeil in één streep de Spokeplas achter ons huis in Vinkega – ook in Friesland – overstak: het waren hoogtepunten in mijn vroege jeugd. Maar de Kolibri 560 was voor mij de maat der dingen. En dan treft het dat Nederland een waterland is.

Vanaf het water kijk je anders naar land. En ook omgekeerd. Als ik door het westen van het land fiets, herken ik het water aan een verhoging in het land. Rivieren, boezemkanalen, ringvaarten tillen het water over het ingeklonken land naar de hoger gelegen zee. Het is een vreemd ontwerp, de wereld op z’n kop zou je kunnen zeggen. Maar het Nederlandse cultuurlandschap staat op stevige fundamenten van waterbouwkundige kennis.

Dat inklinken is trouwens niet nieuw. Al vanaf het trekken van de eerste sleuven door het landschap om land te ontwateren, graven we – bij wijze van spreken – aan onze eigen ondergang. Maar niet alleen mensenhanden kunnen met één en dezelfde handeling zowel goed als kwaad doen. Het eeuwenlange werk aan een meer overzichtelijk onderscheid tussen nat en droog werd – en wordt – regelmatig door de natuur met stormvloeden en overstromingen onderbroken. Het kostte ons vele mensenlevens, huizen, dorpen, boerderijen, akkers en levende have. We kregen er ook iets voor terug. Rivieren veranderden soms van stroomrichting, zoals de IJssel en de Vecht. Dat bracht nieuwe mogelijkheden voor steden. Aan grote stormvloeden danken we bijvoorbeeld de Zuiderzee – dat was de Allerheiligenvloed van 1170. Het ontstaan van natuurgebieden zoals de Biesbosch – de Sint-Elisabethsvloed van 1421 was daarvoor de eerste bepalende slag. Maar bovenal gaven deze rampen ons een sterk moreel. Luctor et emergo.

Watervrienden,

Over onze watergeschiedenis zijn bibliotheken volgeschreven. Ons land bulkt van musea die de kracht van het water laten zien, en ook wat we daar aan denk- en spierkracht tegenover stellen. De Flevowand in Museum Batavialand in Lelystad is een schitterend kunstwerk waarin die geschiedenis wordt verbeeld, een hedendaagse evenknie van het Tapijt van Bayeux; van de ijstijd 200.000 jaar geleden, waarin Texel en Gaasterland ontstonden, tot de aanleg van de Marker Wadden in 2016. Ik heb de Flevowand inmiddels denk ik vijf keer bekeken. En langzaam schuifelend langs de ragfijne huisvlijt sloeg in de zomer van 2022 de begeestering over.

Neem de Swifterbantcultuur. Overstromingen waren er nog niet, simpelweg omdat het woord niet bestond en omdat de omstandigheden niet als overstromingen werden herkend of erkend. Erosie, getijden, hoge en lage waterstanden, stormen, het brakke deltalandschap was voortdurend in beweging. Dieren en mensen bewogen mee. Totdat de mensen zich wel met het water gingen bemoeien, op terpjes en wierden gingen wonen, dijken aanlegden, natte gebieden droogmaakten, en langzaam maar zeker een wereldwijde reputatie opbouwden als scheppers van hun eigen land.

Wat ons van nature niet gegeven was, dat maakten we zelf, met hart, hoofd en handen. We leerden verliezen en sterker terugkomen. De Romeinen vonden het hier maar niks. Nat land, ondiep en troebel water, wind en kou: antiland, onland, schreef Plinius Secundus met afkeer in 47 na Christus. Maar uit dit ‘onland’ is wel iets bijzonders voortgekomen. We worstelden en kwamen weer boven, we werden geroemd om onze waterbouwkundige kracht. Met de Afsluitdijk, de IJsselmeerpolders, de Deltawerken haalden we het initiatief in de vorige eeuw nog eens stevig naar ons toe.

Dat was het eerste bedrijf. Nu worden we weer in het defensief gedrongen. Het klimaat verandert, het weer wordt extremer: hete, droge zomers, natte winters, stijgend zeewater. Rivieren groeien uit hun oude jasjes en hebben soms opeens meer ruimte nodig. Op andere momenten wordt het waterpeil zo laag dat de binnenvaart lading thuis moet laten om te kunnen varen. Droogte knaagt ook aan de kracht van dijken.

Een tijd lang leefden we met het water op onze voorwaarden. Maar nu worden de extremen van de natuur zo groot, dat we ons meer moeten voegen naar de krachten van de natuur. Eeuwenlang was de vraag: hoe raken we dat overtollige water zo snel mogelijk kwijt? En nu we daar een goed antwoord op hebben, komt er de vraag bij: hoe houden we overtollig water zo goed mogelijk vast, voor als het droog blijft?

Beste watervrienden,

We bevinden ons op een kantelpunt in de geschiedenis. Nederlanders schiepen Nederland, luidt het cliché. Dat waren ingenieurs. Als wij ons land willen behouden, dan zullen we de ingenieurs moeten gaan helpen. De wereld verandert, het water, onze vriend en vijand, gedraagt zich steeds grilliger. Als wij willen dat alles blijft zoals het is, dan zullen we allemaal mee moeten denken, mee moeten doen. Maar met wat? Hoe en waar?

Het is makkelijk om ons een toekomst voor te stellen waarin alles misgaat. Het vergt verbeelding een mogelijke wereld voor te stellen, zegt Koert van Mensvoort van Next Nature Network. Hij ziet technologie als een onderdeel van de natuur. Technologische innovaties zijn het product van het stomme toeval van leven op planeet aarde. Wij moeten ons daar niet al te flink over voelen. Wij zijn niet soeverein. Onze innovaties werken alleen als we ze laten samenvloeien met de krachten van de natuur. Maar we zijn nog niet uitgedokterd. We innoveren ons nog wel even vooruit. En daarbij spelen we onze grootste troef ooit uit: we hebben de tegenstander opgenomen in ons eigen team. De natuur in de basis: ‘water en bodem’ sturen, wij doen de voortstuwing. En die voortstuwing, die begint met het gedeelde besef dat er iets op het spel staat. Wát er op het spel staat, dat wortelt in onze geschiedenis. En daarover gaat dit boek.

Ik laat jullie daarom alleen. Dat leest lekkerder. Dit boek gaat over wat Nederland voor mij betekent. Ik wilde weten hoe ons land aan zijn vorm komt en vatte wat ik zag en leerde zoveel mogelijk samen in ultrakorte verhalen. Ze bestaan allemaal uit exact tachtig woorden. Een aantal is eerder op Tzum.info gepubliceerd. Het zijn ‘ingekookte’ ideeën, bouillonblokjes van taal, die je in je eigen verbeelding mag oplossen. Als dat elixer je dan nieuwsgierig maakt, als de dorst alleen maar groter wordt, dan heb ik achter in dit boek wat recepten voor je opgenomen. In de Glosse vind je achtergronden, toedrachten, bronnen, verklaringen bij de verhaaltjes. Boeken, musea, websites om in rond te neuzen staan vermeld bij Bronnen. Ter oriëntatie staat bij elk verhaal zelf een jaartal dat verwijst naar de tijd van handeling, of het moment waarop ik het schreef en de positie ten opzichte van het NAP.