Colofon

© 2024 Uitgeverij kleine Uil, Groningen
Het copyright op alle teksten berust bij de afzonderlijke auteurs.

Omslagontwerp: 247design
Redactie: Minke Douwesz, Marie-José Klaver en Laurie Bastemeijer
Bureauredactie: Astrid Werumeus Buning
Boekproductie en ePub: LINE UP boek en media bv

ISBN: 9789493323247
ISBN eBook: 9789493323254

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Motto

Ik hoef geen deur open te zetten

om haar binnen te laten.

Alleen een raam dicht te doen

dat ze in zal willen slaan

Lieke Marsman, ‘Als worden’ (De eerste letter)

Inleiding

Een ABC over lesbische boeken

‘Let me leaf through you before I read you out loud.’

Jeanette Winterson, ‘The Poetics of Sex’.

De vraag ‘of dat nou nodig is’ wordt vaak gesteld wanneer er boeken en films door en over queer mensen worden uitgebracht. Nederland is immers een progressief land, waar iedereen gelijk is? Waar je mag trouwen en discriminatie bij de wet verboden is. En zeker lesbiennes, die hebben toch nergens last van? Die beeldvorming klopt niet helemaal, en komt juist voort uit de onzichtbaarheid van vrouwen die van vrouwen houden. Lesbiennes bestaan wel voor elkaar, schrijft Jeanette Winterson in ‘The Poetics of Sex’ (1993), maar niet voor de wereld. Boeken zijn bij uitstek de plaats waar lesbiennes elkaar vinden en zoeken en naar elkaar kunnen kijken, aldus Winterson, zonder dat er mensen meekijken die je niet begrijpen of accepteren. Over dat feest der herkenning gaat dit ABC van de lesbische literatuur.

De opdracht voor deze bundel was: schrijf een persoonlijk essay over wat een lesbische auteur of een lesbische roman voor je heeft betekend. De term ‘lesbische literatuur’ is niet eenduidig. Is het bijvoorbeeld een vereiste dat de auteur zelf lesbisch is? Of moet het besproken werk expliciet over lesbiennes gaan? Het hanteren van een vastomlijnde definitie leek ons niet nodig. Niet alleen omdat de beste fictie zich juist niet laat vangen in vastomlijnde kaders, maar ook omdat lesbische literatuur betekenisvol en belangrijk kan zijn voor queer mensen die zich niet onder het label lesbisch scharen, maar zich wel herkennen in de lesbische boeken die ze lezen. In deze bundel zijn daar een paar voorbeelden van te vinden. Daarnaast is jezelf herkennen in hetgeen tussen de regels wordt aangereikt misschien wel een van de meest kenmerkende elementen van een queer leeservaring. In sommige van de besproken werken wordt de lesbische identiteit nadrukkelijk onderzocht of met trots uitgedragen, maar ook boeken waar het lesbische element slechts zijdelings of omfloerst ter sprake komt, kunnen op grote weerklank stuiten.

De ondertitel, een ABC van lesbische literatuur, vereiste dat er keuzes gemaakt moesten worden. Niet alleen moest er bij elke letter een auteur gevonden worden, het mocht er bij elke letter ook maar één zijn. Dat tweede bleek onverwachts soms nog lastiger dan het eerste. De keuze voor Doeschka Meijsing betekende geen Carmen Maria Machado, Patricia Highsmith geen Radclyffe Hall, en Andreas Burnier sloot onder anderen Rita Mae Brown uit. Soms konden we het niet over ons hart verkrijgen om te kiezen. Zo smokkelden we Anna Blaman (een pseudoniem) alsnog de bundel binnen onder haar echte naam Johanna Petronella Vrugt, en werd bij de W een roman van Jeanette Winterson vergeleken met een roman van Sarah Waters. De romans van Alice Walker of Maartje Wortel delfden daarbij helaas alsnog het onderspit.

Bij elke letter moest een essayist gevonden worden. Tijdens de eerste rondes, toen de hele invulling nog open lag, kwamen we erachter dat een ABC samenstellen een soort scrabble-effect heeft. De ‘goede’ letters waren snel op. Toch zorgde juist deze scrabble-opstelling ervoor dat er ook buiten de bekende westerse lesbische canon getreden kon worden. En zo kwamen minder bekende niet-westerse auteurs als Trifonia Melibea Obono, Thrity Umrigar en Qiu Miaojin in deze bundel te staan, evenals minder bekende westerse auteurs als Josine Reuling, Mercedes de Acosta, Shay Youngblood en Hélène de Zuylen. Toegegeven: ook hier was voor sommige letters een beetje kunst-en-vliegwerk vereist. Kayla Kumari Upadhyaya en Xiran Jay Zhao staan onder hun voornamen in de bundel.

De opdracht om over een persoonlijke leeservaring of band met een roman te schrijven, resulteerde in een schitterende en veelzijdige reeks essays. Sommige essayisten blijven dicht bij hun eerste leeservaring en nemen de lezer mee naar het moment dat ze dat ene boek voor het eerst vasthielden en hoe dat voelde, waarbij vooral gevoelens van opluchting en herkenning overheersen. Zo schreven Mariken Heitman en Minke Douwesz prachtige literaire essays over hun lesbische coming-of-age-ervaring. Anderen verbonden de thema’s uit het door hen besproken boek met hun persoonlijke leven. Marie-José Klaver koppelde het zelfmoordthema uit Qiu Maojins roman Notes of a Crocodile aan de suïcide van een van haar leerlingen, Roos Sinnige beschreef haar zoektocht naar een duidelijk omlijnde identiteit aan de hand van We zullen niet te pletter slaan van Nina Polak en Nicchelle Buyne vergeleek haar ervaring als au pair in Parijs met die van de hoofdpersoon in Black Girl in Paris van Shay Youngblood. Ook de voorbeeldfunctie die een lesbische schrijver op een lesbische lezer kan hebben kwam naar voren, bijvoorbeeld in de essays van Ceren Uzuner en Inge Schilperoord. Weer andere essayisten schreven boeiende uiteenzettingen over het literaire of maatschappelijke belang van bepaalde werken, onder wie Maaike Meijer, Joke van Leeuwen, Hanneke Meijwaard en Gaea Schoeters. Hoe breed de scope van deze bundel is, blijkt verder uit de essays over lesbische representatie in gothic horror en over de subversieve rol van lezen in queer young adult-boeken.

Binnen die ruime variatie aan invalshoeken ontdekten we een aantal constanten die als een rode draad door deze bundel lopen. Zo is de eenzaamheid die jonge lesbische vrouwen of queer personen ervaren in veel essays expliciet of impliciet terug te vinden. De angst dat we raar waren, of zelfs vies, of dat er iets fundamenteel mis met ons was. Woorden als ‘zelfhaat’ en ‘schaamte’ zagen we regelmatig terug. Het verkeerde boek op het verkeerde moment lezen, kan deze negatieve gevoelens vergroten. Het meermaals aangehaalde Twee vrouwen van Harry Mulisch, waarin de ene lesbische hoofdpersoon wordt vermoord en de andere zelfmoord pleegt, bleek zo’n boek te zijn. Toegang tot boeken met positieve en veelzijdige queer representatie is helaas nog steeds geen vanzelfsprekendheid. Ook daaraan hoopt deze bundel een bijdrage te leveren. Een boek met goede representatie kan namelijk als reddingsboei fungeren en het inzicht aanreiken dat het lesbische leven veel meer te bieden heeft dan het onervaren, eenzame en kritische stemmetje binnenin doet voorkomen.

Kunst loopt vooruit op het leven, schrijft Jeanette Winterson. Uit de bijdragen blijkt vaak dat de essayisten, mede dankzij hun leeservaringen, een betere verhouding met zichzelf hebben gekregen, gelukkiger zijn geworden, al dan niet samen met een partner. Mede dankzij dat ene personage aan wie we ons konden spiegelen of die ene auteur die we bewonderden, hebben we onszelf kunnen ontdekken en ontwikkelen – enkelen van de essayisten zijn pas net aan dat proces begonnen.

Dit ABC geeft wat dat betreft niet alleen zicht op het belang van lesbische representatie, maar ook op representatie van verschillende intersecties. Zo geeft Hajar Chouni een kritische lezing over de manier waarop er wordt omgegaan met ziektes en beperkingen in de roman So Lucky van Nicola Griffith, en schrijven Rubaina Bhikhie, Seshiekela Moerlie en Marischka Verbeek over het belang van representatie van queer vrouwen van kleur voor hun identiteitsvorming.

En dat brengt ons nog even terug naar de titel. Een speling: zij, haar, zij met haar, zij wil haar, zij houdt van haar. Maar niet iedereen die zich identificeert als lesbisch identificeert zich ook automatisch met de labels ‘zij’ en ‘haar’. Er zijn auteurs van boeken in de lesbische canon die zich niet (langer) als vrouw identificeren of dat nu mogelijk niet meer zouden doen, en er zijn ook essayisten voor wie dat label geen vanzelfsprekendheid is. Wij willen zeker niet het bereik van de lesbische literatuur in deze bundel beperken tot de mensen die zich herkennen in de titel.

Laurie Bastemeijer, Minke Douwesz en Marie-José Klaver

Inhoud

Omslag

Colofon

Motto

Inleiding

Een ABC over lesbische boeken

A

Mercedes de Acosta – Here Lies the Heart

Een vrouwenverslindster in Hollywood

B

Andreas Burnier – De huilende libertijn

Feest der herkenning

C

Angela Carter – Circusnachten

Graffiti als trompetgeschal

D

Emma Donoghue – Geroerd

Gluren door het kralengordijn

E

Bernardine Evaristo – Meisje, vrouw, anders

Een wereld die je bij de kladden pakt en gelukkig maakt

F

Erica Fischer – Aimée & Jaguar

Een goede nazi?

G

Nicola Griffith – So Lucky

Vanaf nu ben je anders

H

Patricia Highsmith – Carol

Een lesbische liefde die nu eens niet slecht afloopt

I

Justina Ireland – Dread Nation

Elk boek is een gevaar

J

Dola de Jong – De thuiswacht

Van ‘schaamteloze onpublicabele’ roman tot internationale bestseller

K

Kayla Kumari Upadhyaya – Helen House

Ik glimlachte, want wat had ik te vrezen?

L

Audre Lorde – Zami

Een nieuwe spelling van onze namen

M

Doeschka Meijsing – Over de liefde

Over de schaamte

N

A.H. Nijhoff – Twee meisjes en ik

De diepere betekenis van vriendschap

O

Trifonia Melibea Obono – La Bastarda

In het bos ben je vrij

P

Nina Polak – We zullen niet te pletter slaan

Hoor ik hier wel?

Q

Qiu Miaojin – Notes of a Crocodile

Kortstondig als een regenboog

R

Josine Reuling – Terug naar het eiland

De krulstaart van de olifant

S

Gertrude Stein – De autobiografie van Alice B. Toklas

Afgeragd, vol sporen van zonnebrand en leesplezier

T

Joelle Taylor – C+nto & Othered Poems

Een kapsel waarop je kan picknicken

U

Thrity Umrigar – The World We Found

Nieuwe werelden

V

Johanna Petronella Vrugt (Anna Blaman) – Eenzaam avontuur

Een onuitwisbare eenzaamheid

W

Jeanette Winterson – De passie

Over de impact van je eerste liefde

X

Xiran Jay Zhao – Iron Widow

Wie weigert te zwijgen

Y

Shay Youngblood – Black Girl in Paris

Woord voor woord de weg ontwaren

Z

Hélène de Zuylen de Nyevelt – Vers l’amour

La Brioche

Over de auteurs

Bibliografie van besproken boeken

A

Mercedes de Acosta
– Here Lies the Heart

Een vrouwenverslindster in Hollywood

‘Flowers have at times moved me the way certain beautiful women have moved me.’

Het is 2021 en het regent buiten. Ik zit in een Zoom-call voor college. Het duurt even voordat iedereen in beeld is. Ik scrol op internet door het artikel dat ik gelezen had moeten hebben voor de les van die dag en blijf hangen bij een zin. Zadie Smith schrijft in 2005 in een artikel voor The Guardian wat er zo betoverend is aan Greta Garbo. In haar kritische portrettering schrijft Smith dat Garbo alle interviews weigerde en zichzelf uitleverde aan anderen. ‘She put herself in others’ hands. First Stiller, then the actor John Gilbert, the lesbian clique of Mercedes de Acosta and the producer Irving Thalberg.’ The lesbian clique of Mercedes de Acosta. Ik kan mijn ogen niet geloven. Ik google ‘Mercedes de Acosta’. Welke vrouw was baldadig genoeg om in 1920 een ‘lesbische clique’ te onderhouden?’, schiet het door me heen.

Ik bekijk haar foto’s. Een vrouw met kort haar, soms in een statig kostuum en met een hoofddeksel dat nog het meest doet denken aan de pet van een kapitein, dan weer opgedoft in een lange, zwarte jurk. Ze is niet bang zich zowel masculien als feminien uit te dragen en dat intrigeert me meteen aan haar, vooral omdat ze dit doet in Hollywood, 1920; een tijd waarin me dat allesbehalve gangbaar lijkt (de lesbische clique waar ook De Acosta deel van uitmaakte, werd door Marlene Dietrich eufemistisch een naaiclubje genoemd. De meeste vrouwen die in deze kringen verkeerden, deden zich publiekelijk als hetero voor). Wat een lef. Het zijn allemaal kiekjes in zwart-wit, uit tijden die allang verstreken zijn. Hoe kan het dat ik, als fervent lezer van lesbische memoires, nooit van De Acosta heb gehoord? Ook als ik mijn mede-queers vraag naar deze vrouw, halen ze hun schouders op: Mercedes wie?

Misschien gaat het te ver om te zeggen dat Mercedes De Acosta (1892-1968) vergeten is. Wie vergeten wordt, verdwijnt uit het geheugen en krijgt geen plek in de geschiedenis. Het beeld van de queer gemeenschap in het oude Hollywood zou echter niet compleet zijn zonder Here Lies the Heart, de memoires die De Acosta in 1960 schreef over haar tijd daar. De Acosta heeft naar verluidt relaties gehad met onder anderen Alice B. Toklas, Alla Nazimova, Isadora Duncan, Marlene Dietrich en Ona Munson. Zoals Alice B. Toklas schreef: ‘Je kunt zeggen wat je wilt over Mercedes, ze heeft de belangrijkste vrouwen van de twintigste eeuw gehad.’ De Acosta schijnt zelf ooit gezegd te hebben dat ze iedere vrouw weg kon krijgen bij een man, maar een bron ter verificatie van die uitspraak ontbreekt. Toch kan ik me niet onttrekken aan het vermoeden dat een vrouw als De Acosta zoiets niet zomaar zou zeggen. Haar positie in een high end gezelschap maakt haar een soort lesbische Gossip Girl. Zo leest Here Lies the Heart ook: alsof ik mijn innerlijke tiener een dramaserie op papier cadeau doe. De Acosta wordt beschreven als een vrouw met een onberispelijke smaak, onuitputtelijke energie en een brede interesse in de kunsten, en haar voorliefde voor vrouwen sijpelt op elke pagina door.

‘Two days later, on Sunday, Salka rang me on the telephone. She asked me to breakfast at nine-thirty that morning. She said Greta would be there and that it was she who had suggested calling me.

I scrambled into my clothes and arrived at nine-thirty to the minute. Greta was already there, in white shorts this time, and again the visor. I noticed what an exquisite color her legs had become from the sun. At this second meeting she was more beautiful than I had ever dreamed she could be. Her face was fresh and glowing. She was in high spirits and full of mischief.’

Haar glamoureuze leven ten spijt, ging het De Acosta financieel niet goed af. Al in haar jeugd ziet haar vader dat zijn dochter een gat in haar hand heeft. In haar tienerjaren probeerde De Acosta bijvoorbeeld geld bij elkaar te sprokkelen door een collectie van haar vaders boeken te slijten aan een pandjesbaas die er drie dollar voor bood, terwijl ze had verwacht er wel tien mee binnen te halen. Die drie dollar besteedt De Acosta uiteindelijk aan de taxirit naar huis, waardoor ze weer op nul eindigt. Over het incident zegt haar vader: ‘One can see she is never going to be a businesswoman.’

Er wordt geschreven dat Mercedes De Acosta nooit professioneel succes heeft geboekt, omdat ze zich op artistiek gebied niet wist te onderscheiden. En dat is eigenlijk ook zo. Naast de memoires bestaat het oeuvre van De Acosta uit twee toneelstukken waarin actrice Eva La Gallienne als hoofdrolspeelster moet schitteren, maar deze draaien allebei uit op financiële fiasco’s die een einde aan hun onderlinge relatie maken. Verder staan er drie dichtbundels op haar naam: Moods (prozagedichten, 1919), Archways of life (1921) en Streets and Shadows (1922) – allemaal online te lezen, vol gedichten die weinig beklijven. Oorspronkelijk werd Here Lies the Heart. A Tale of my Life gepubliceerd in 1960, toen De Acosta kampte met een hersentumor en in financiële nood verkeerde. Het moet een enorme opgave zijn geweest om op haar oude dag en met een zwakke gezondheid zoveel culturele historie op te rakelen. De publicatie van haar memoires moest het tij, dat op artistiek gebied nooit aan Mercedes’ zijde had gestaan, keren.

Haar memoires groeien uiteindelijk uit tot een documentatie van de relaties van Hollywoods elite in de jaren 1920-1940. Het boek wordt, ondanks de aanvankelijke onbekendheid van de auteur, goed ontvangen door critici en veelvuldig gelezen in de underground gay scene, maar wel pas in de late jaren zestig. Voor Mercedes mag dit uiteindelijke succes niet meer baten; ze sterft in 1968 in armoede. Daarbij kost het publiceren van dit boek haar ook wat. Verschillende vrouwen over wier homoseksualiteit voorzichtig gehint wordt, reageren kwaad. Rond de verschijning eindigt de altijd hechte vriendschap met Greta Garbo. Ook Eva La Gallienne valt De Acosta stevig aan en beschuldigt haar er publiekelijk van te liegen om aandacht te krijgen, terwijl bewaarde correspondentie aantoont dat de relatie tussen La Gallienne en De Acosta wel degelijk bestond.

Ik zit in college, op de kunstacademie, een aantal weken na het lezen van Here Lies the Heart. In de aanloop naar ons afstuderen vraagt de docent ons als oefening twee denkbeeldige recensies te schrijven over ons eigen eindwerk; één waarin het werk wordt geprezen, één waarin het wordt afgekraakt. Ik kan me meteen indenken waarop mijn werk zou worden afgekraakt. Het is een novelle die een recensent (wellicht terecht) zou kunnen wegzetten als ‘migrantenliteratuur’. Hoewel deze parapluterm me ietwat tegen de borst stuit, snap ik wat ermee wordt bedoeld. De verhalen draaien meestal om een hoofdpersoon die meerdere culturele identiteiten heeft en de worsteling die gepaard gaat met het leven tussen die verschillende werelden. Er is op dit moment een markt voor deze boeken, dus een cynische recensent zou kunnen claimen dat de literaire waarde er minder toe doet dan de identiteit van de auteur: schrijf als persoon van kleur je vervreemdende ervaringen op en voilà, je hebt een boek dat bij de rest op de stapel kan.

In de migrantenliteratuur liggen de verhalen vaak dicht bij de realiteit van de auteur zelf, die veelal ook van kleur is. De dubbele identiteit en het gevoel niet thuis te zijn in twee werelden is iets waarop ook De Acosta, die zelf Cubaans en Spaans was en opgroeide in Frankrijk en de Verenigde Staten, reflecteert in haar werk:

‘The Spaniard, as a rule, is not adaptable. My mother and my father, both transplanted from Spain to America, communicated to my brothers and sisters, and to me, a consciousness of a sort of “homelessness”– that is, of not actually belonging to America. But having acquired a modern way of life there, we could not feel when we returned to Spain that we belonged to that country either.’

Het is niet erg om te willen schrijven over de worstelingen die bij een bepaalde positie in de samenleving horen. Sterker nog, er zijn genoeg witte mannen die romans hebben geschreven met eenzelfde strekking, over de worstelingen in hun eigen leven. Eveneens is literatuur bij uitstek een geschikte plek om afstand te nemen van die worsteling. Wat zou er gebeuren als ik, een lesbische vrouw van kleur, dit deel van mijn identiteit links zou laten liggen? Negeer ik dan een cruciaal aspect van mezelf binnen mijn werk? Hoe anders zou mijn werk worden ontvangen? Is dat iets wat ik moet proberen of maakt het niet uit? Here Lies the Heart bewijst dat een aaneenrijging van anekdotes, ervaringen en schetsen van relaties een vol en interessant werk kan opleveren dat ook nog eens plezierig leest.

Het fascinerende aan memoires is dat een auteur de werkelijkheid gebruikt als materiaal. Daar maak ik in mijn eigen werk ook rijkelijk gebruik van. Wat mij betreft kun je jezelf gelukkig prijzen als het leven je zulke bijzondere gebeurtenissen voorschotelt dat je ze kunt vereeuwigen in een boek. In Here Lies the Heart spat het plezier van de pagina’s. Het leest als een avontuurlijke tocht door het tumultueuze leven van kunstenaars die er ook maar het beste van proberen te maken. Het leven van De Acosta krijgt na ieder hoofdstuk een beetje meer vorm, maar ze lijkt zelfs in haar eigen leven niet in het middelpunt te staan. De wereld om haar heen en de samenkomst van mensen daarbinnen voeren altijd de boventoon. In tegenstelling tot het dichtwerk van De Acosta is Here Lies the Heart heel concreet en toegankelijk.

‘Meeting the remote and beautiful Virginia Woolf at Elinor Wylie’s house in London on the way back to New York, I had a premonition that she would at some time kill herself. When I told Elinor about it, she said, “Write this down so as to remember if it ever happens.” But I didn’t want to write down such a sad thing.’

Ondanks het feit dat het al even geleden is dat dit werk uitkwam, leest Here Lies the Heart als een tijdloze roman. De Acosta weet de intimiteit binnen haar vriendschappen feilloos te vangen in een paar zinnen. Ze is daarbij heel analytisch en neemt je mee door alle gezelschappen waar ze in verkeert, waardoor je je als buitenstaander deel gaat voelen van deze wereld in haar volledigheid; zij het met familie, vrienden, kennissen, de butlers, de chauffeurs en ander huispersoneel, zij het met kunstenaars, theatermakers, schilders, actrices, schrijvers. Er is werkelijk voor ieder wat wils. Het is, wat mij betreft, van de zotte dat dit boek nog geen vertaling naar het Nederlands kent (smullen zou dat zijn!). Wie Here Lies the Heart leest, gaat namelijk een uitstekende tijd tegemoet; daar durf ik mijn hand voor in het vuur te steken.

Ceren Uzuner

B

Andreas Burnier
– De huilende libertijn

Feest der herkenning

Mijn oorspronkelijke exemplaar ben ik kwijt: uitgeleend en nooit meer teruggekregen. Een paar jaar geleden kocht ik tweedehands de Salamanderpocketversie. Uit schatplichtigheid. Dit werk mocht in mijn boekenkast niet ontbreken! Negentien was ik toen ik De huilende libertijn (1970) van Andreas Burnier voor het eerst las. Ik studeerde geneeskunde in Amsterdam.

Qua vorm en lengte is De huilende libertijn zeker geen klassieke roman. Het is een originele mengeling van feministisch schotschrift, coming-of-age-story, science fiction en picaresk avonturenverhaal. De auteur moest voor haar hoogst eigenzinnige kijk op de patriarchale, heteronormatieve samenleving buiten de geijkte kaders van het genre treden.

Een jaar eerder was ik op de eerste dag dat we college hadden, volledig onverwacht, genadeloos getroffen door de aanblik van een meisje, links vooraan beneden in de zaal. Ik had nog een vriendje ergens zitten, van de middelbare school. Maar dit, wat ik nu voelde, deed alles verbleken wat ik eerder had ervaren. Ik wist: dit was verliefdheid. Het heftig verlangen naar contact overstemde mijn gewoonlijke schuchterheid en ik sprak haar aan. We raakten bevriend. Maar helaas – het gros der meisjes valt nu eenmaal louter op jongens – mijn liefde werd niet beantwoord.

Toen ik in de zomer tussen het eerste en tweede jaar als mentor van de introductieweek opnieuw in vuur en vlam raakte voor een medestudente, werd het me benauwd te moede. Eén keer kon toeval zijn, maar twee keer begon op een patroon te lijken. Ik biechtte mijn voorkeur op bij mijn ouders en ging op zoek naar leesvoer, informatie, lotgenoten – om met het verschijnsel in het reine te komen. In het Tijdschrift voor Vrouwenstudies, van mijn oudere zus, las ik voor het eerst het woord dat bij mijn gevoelens paste: lesbisch. Het deed me huiveren. Lesbisch, dat hoorde bij de bleekzuchtige verschijning van de schrijfster Anna Blaman, over wie ik mijn zus had horen praten toen ze voor Nederlands een werkstuk over haar boeken had gemaakt. Uitgesloten worden, eenzaam zijn, waren de associaties. Niet zorgeloos zoenen in het lentegras, trots met je geliefde hand in hand over straat. Een andere klassieker, The Well of Loneliness van Radclyffe Hall, stemde al evenmin vrolijk: de hoofdpersoon van dit boek pleegt uiteindelijk zelfmoord. Voorts las ik De schaamte voorbij van Anja Meulenbelt en Twee vrouwen van Harry Mulisch. Het bleef behelpen.

Ook mijn tweede verliefdheid werd niet beantwoord. Wederom werd mijn gezelschap door het betreffende meisje op prijs gesteld – doordeweeks zagen we elkaar iedere dag – maar niet om fysiek mee te verkeren, zoals dat heet. We deelden een lichaam op het Anatomisch Laboratorium, een dood lichaam wel te verstaan; zes weken snijpracticum, nabijheid in een wolk van formaldehyde.

Op zich was het fijn om weer bevriend te zijn met meisjes die ik leuk vond. In de derde klas van de middelbare school was de aansluiting die ik tot dan toe met mijn klasgenoten had verdwenen. Mijn toenmalige vriendinnen begonnen zich opeens met make-up en jongens bezig te houden. De jongens in de klas bekommerden zich vooral om wis-, schei- en natuurkunde. Na elk proefwerk vergeleken ze de behaalde cijfers. Vaak had ik het hoogste. Maar ik telde niet mee in de rangorde, zeiden ze. Dat schokte mij. Nergens thuis, tussen wal en schip, viel ik in de vierde ten prooi aan de avances van een jonge leraar. Dat maakte de verwarring compleet. Ik liet mijn haar kort knippen en bracht de pauzes bij voorkeur in de schoolbibliotheek door. In 5 vwo kwam een nieuwe jongen in de klas naast mij te zitten, hij had eerst mavo en havo gedaan. Ook hij stond er een beetje buiten; hij tekende, schreef gedichten. We raakten bevriend en hij werd mijn eerste vriendje. Het voelde ondankbaar hem de bons te moeten geven toen ik, september 1980, in Amsterdam verliefd werd op een meisje. Er was iets gruwelijks mis met mij.

En toen ontdekte ik haar, op mijn zoektocht naar léuke lesbische boeken: Andreas Burnier. Een kordate, kortgeknipte professor in de criminologie, die boeken schreef met titels als Een tevreden lach, Het jongensuur en De zwembadmentaliteit. Een vrouw die zichzelf een mannennaam had aangemeten en met snor en baard op de auteursfoto van haar debuutroman stond; dan telde je tenminste mee. Haar boeken waren zowel serieus als geestig. Vooral om De huilende libertijn, volgens Burnier zelf ‘de eerste volwaardige roman over een picaro uit de andere mensheidshelft’, heb ik me echt ziek gelachen. In mijn enthousiasme voor De huilende libertijn bevind ik mij in goed gezelschap. Voor schrijver en journalist Marja Pruis, destijds student Nederlands, voelde het als een verlossing:

‘Eindelijk het boek der boeken (…) Het is de Nederlandse Orlando zou je kunnen zeggen, de roman van Virginia Woolf waarin even makkelijk door de eeuwen heen wordt gevlogen als van geslacht veranderd. Burnier is alleen een tikje minder sereen en aristocratisch, en net even woedender.‘

Hoofdpersoon van Burniers derde roman is de 22-jarige Jean Brookman, studente filosofie in Amsterdam, die niet bar veel tijd in de collegebanken doorbrengt, maar des te meer in het gezelschap van de door haar bewonderde Laïs, op wier zolderkamer à la Sappho een kring van jonge studentes bijeenkomt om over intellectuele zaken te praten. Jean woont samen met Corinne, een hardwerkende dokter, zestien jaar ouder dan zij. Ze leerden elkaar kennen op de reünistenbijeenkomst van ‘George Sand, litterair-filosofisch dispuut en trefpunt voor meisjes die niet om te trouwen aan de universiteit waren gekomen,’ waar Jean een inleiding hield over het ‘Het verval van de wijsbegeerte sinds Plato.’ In de begintijd was hun relatie vol passie, maar nu is Corinne vaak moe en voelt Jean zich eenzaam. Als Laïs haar vraagt naar Spanje te gaan om haar grote liefde Stéphanie, van wie ze al een poos niets gehoord heeft, op te zoeken, verkiest ze deze geheime missie dan ook boven de geplande vakantie met Corinne.

Wat volgt, zijn humoristisch beschreven schelmenavonturen: Jean lift mee met een groepje studenten, ze krijgt contact met de diplomate Stéphanie die haar verleidt, en wordt door de antifascistische strijdster Paola opgeleid tot guerilla. Daarna richt ze zelf met behulp van Stéphanie, Laïs, Paola, Corinne en Kiki in de Sahara een academie voor begaafde meisjes op, waar ze naast kennis ook vechttechnieken opdoen. Als de opstand van vrouwen tegen de heersende macht wordt neergeslagen, trekt Jean zich terug om een boek te gaan schrijven met de veelzeggende titel ‘Beyond reductionism’. (Dat haar hoofdpersoon de strijd opgeeft werd Burnier door feministes kwalijk genomen. Haar bellettrie is echter geen propraganda, zei ze daarover.)

Burnier was 39 jaar toen De huilende libertijn verscheen en had er na een afgebroken studie filosofie en een scheiding van de echtgenoot met wie zij twee kinderen kreeg voor gekozen om openlijk als homoseksuele vrouw door het leven te gaan. Zij debuteerde in 1965 met de roman Een tevreden lach, over de medicijnenstudente Simone, die op meisjes valt en eigenlijk een jongen wil zijn. ‘Een zeldzaam talent,’ wordt Burnier genoemd. Waar sommige recensenten nog menen dat een mannelijke auteur zich in het leven van een jonge lesbische vrouw heeft verplaatst, is het de meeste wel duidelijk dat achter het pseudoniem een vrouw schuilgaat die vanuit haar eigen ervaringen schrijft. De vorm van haar debuut is zeer origineel: verhalend proza wordt afgewisseld met filosofische beschouwingen, poëzie en maatschappijkritiek.

Ook in Het jongensuur (1969) is de hoofdpersoon een meisje dat Simone heet en liever een jongen wil zijn. (Tegenwoordig wordt Burnier door sommigen als transseksueel beschouwd.) De in deze roman beschreven onderduikervaringen hebben een autobiografisch karakter. Geboren in 1931 in Den Haag in een liberaal joods gezin, heeft Burnier tijdens de Duitse bezetting om aan deportatie te ontkomen als kind zonder haar ouders op wel zestien verschillende adressen ondergedoken gezeten.

In het publieke debat heeft ze zich als romancier, essayist en wetenschapper wars van gehuichel betoond. Ze was niet bang afwijkende standpunten in te nemen. Dit is des te moediger als je bedenkt dat ze in haar privéleven juist veel last had van gevoelens van onveiligheid en uit angst afstand hield tot joodse kringen. Pas op oudere leeftijd durfde zij bijvoorbeeld de synagoge te bezoeken. Niettemin zag Burnier ook een voordeel in behoren tot een onderdrukte groep. Biograaf Elisabeth Lockhorn citeert haar in Andreas Burnier, metselaar van de wereld (2015): ‘Voor iemand die behoort tot de heersende kaste is het veel moelijker ooit tot enig inzicht te komen.’

De toon die Burnier in De huilende libertijn aanslaat, is satirisch-ironisch, maar de woede om sekseongelijkheid (door haar steevast ‘seksefascisme’ genoemd) die eronder schuilgaat, is bittere ernst. Een voorbeeld hiervan vormen Jeans gedachten, terwijl ze op de thee is bij medestudente Kiki, die enthousiast vertelt over een marxistisch-leninistische werkgroep: Jean wil liever de vrouwelijke helft van de mensheid bevrijden.

‘Wat doet het terzake, dacht ik, of rancuneuze baardmanzen of kakkineuze vestdragers hun belangen en die van de bevriende seksegenoten behartigen? Elites zijn onvermijdelijk, in elk type samenleving. Maar wat interesseert mij de wisseling van elites, als die toch steeds voor 90% of meer uit mannetjes blijken te bestaan (….). Ik zou een instituut moeten oprichten voor onderwijs aan bijzonder begaafde meisjes (…) Het moet een instituut worden naast het bestaande onderwijs. Een vijfde colonne, right in the middle of male power society.’

Naast alle woede over het feit dat vrouwen, hoe slim ook, niet voor vol worden aangezien, valt er zoals gezegd ook veel te lachen in het boek. Zo vraagt Jean zich af of het hun kapsel is waaraan lesbische vrouwen (door haar gevoelsgenotes genoemd, afgekort g.g.) elkaar herkennen of dat het om iets anders gaat.

‘Of is het de aura, die buitengewoon plezierige, magnetische, lustgolven inducerende aura (die voorkomt dat wij ooit onontvankelijken hoeven te choqueren), waaraan wij elkaar herkennen, terwijl wij op grond van onze materialistische opvoeding geneigd zijn te denken dat het zulke uiterlijke kentekenen als haren (of kleding, of gebaren) zouden zijn? Hoe zouden wij anders de sportieve, geëmancipeerde, a-, solo- of he-seksuele carrièrevrouwen weten te vermijden, de lieve, zachtmoedige grapevine meisjes kunnen ontdekken?’

Hier spreekt een zelfverzekerdheid uit qua hand van kiezen, die ik zelf aanvankelijk miste. (Mij hielp het enorm om niet langer in de collegebanken maar op de COC-dansavonden naar een meisje te zoeken.)

Het is bevrijdend te lezen hoe Jean niet alleen met Corinne en Laïs, maar ook met Kiki, Stéphanie en Paola en nog wat anderen de liefde bedrijft. Qua versieren is Jean even voortvarend en succesvol als James Bond. Dat Burnier hier mede uit eigen ervaring spreekt, kan worden opgemaakt uit de over haar geschreven biografie. In de jaren na haar coming-out had ze vele affaires en stormde ze volgens de biografie van Lockhorn soms het COC binnen met de mededeling: ‘Ik moet voor vannacht nog een vrouw hebben.’ Niet iedereen was gecharmeerd van haar openheid. Een recensent spreekt van ‘een irritant goed geschreven (en dat voor een schrijfster!) stukje pornografie voor huismoeders.’ Criticus Paul de Wispelaere voorspelde in zijn recensie in Het Vaderland dat de manier waarop Burnier over lesbische seks schrijft een emanciperend effect zal hebben: ‘Wat eenmaal uitgedrukt is, eist onherroepelijk bestaansrecht op.’

Ik ben zeker niet de enige die ze met haar vertoon van intellect en bravoure een hart onder de riem heeft gestoken. Maaike Meijer, emeritus hoogleraar genderstudies, was vijftien toen Een tevreden lach verscheen. Zij zegt erover:

‘Een eenzaam lesbo’tje in de provincie. Niemand was zoals ik. Ik had weinig geld, ik heb staande bij V&D ademloos het hele boek uitgelezen, ben er tien keer voor teruggegaan. Ik bewonderde haar. Andreas was de mooiste schrijfster die ik kende, ik voelde me gezien, gered. Het bestond, ik was dus niet gek.’

Hier kan ik mij alleen maar bij aansluiten. De humor, scherpte en onverschrokkenheid van Andreas Burnier hebben mij tot voorbeeld gediend, zowel persoonlijk als qua schrijven. De tirades over misstanden in de maatschappij waar de hoofdpersoon van mijn derde roman Het laatste voorjaar (2023) zich in enigszins archaïsch taalgebruik aan overgeeft, zijn zonder meer geïnspireerd door het sarcasme waarmee Burnier in De huilende libertijn haar kritische noten kraakt.

Minke Douwesz

C

Angela Carter
– Circusnachten

Graffiti als trompetgeschal

Fere, de hoofdpersoon van Circusnachten van Angela Carter, is geboren uit een ei. Ze heeft vleugels en is liefdevol opgevoed in een bordeel door haar pleegmoeder, sekswerker Lizzie. Aan het begin van het verhaal is Fere 1,88 meter en 89 kilo en werkt ze als trapezeartieste in een Londens circus. Komt dat zien!