Colofon

©2024 Coen Peppelenbos

Uitgeverij kleine Uil, Groningen, www.kleineuil.nl

ISBN 9789493323292
ISBN ebook 9789493323308

Auteursportret: Alfred Oosterman
Omslagontwerp: Mirjam Kroondijk
Redactie: Astrid Werumeus Buning
Boekproductie en ePub: LINE UP boek en media bv

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Opdracht

Voor Bart en Edo

Moto

Then, intent upon his own rites of purification, George staggers out once more, wide-open-armed, to receive the stunning baptism of the surf. Giving himself to it utterly, he washes away thought, speech, mood, desire, whole selves, entire lifetimes; again and again he returns, becoming always cleaner, freer, less. He is perfectly happy by himself; it’s enough to know that Kenny and he are the sole sharers of the element.

Christopher Isherwood – A single man

Inhoud

Chris

1

2

3

4

5

6

7

Louis

27 mei

27 mei avond

28 mei

28 mei namiddag

29 mei

5 juli

Jaap

1

2

3

4

5

Verantwoording

Chris

1

‘Drukken’ stond er op de bel. Dit was een van de eerste huizen in de stad met een elektrische bel en niemand wist nog hoe dat moest, aanbellen. Het was een detail dat Chris Vos opsloeg, tussen de duizenden andere feitjes die niemand verder interessant vond, maar die hij op een gepast moment in een gesprek naar voren zou kunnen brengen.

Het was rustig aan de Oranjesingel. De statige, vrijstaande huizen hadden vrij zicht op het Noorderplantsoen, maar deden of ze niets te maken wilden hebben met de levendigheid op de grasvelden.

Waarom duurde het zo lang? Ze wist dat hij kwam. Ze wist ook waarvoor hij kwam: twee schilderijen van Wobbe Alkema, vroege abstracte composities. Hij had ze een jaar geleden gezien tijdens een bezoek dat hij tot de minst geslaagde uit zijn carrière beschouwde, als je ten minste van een carrière kunt spreken bij een functie die in de boeken weggemoffeld werd als ‘adviseur’.

Mevrouw Kunst – hij had zich voorgenomen geen enkele toespeling te maken op haar achternaam – deed de deur omzichtig open, haar rollator onhandig naar achteren manoeuvrerend.

‘Rotding,’ zei ze. ‘Komt u binnen.’

Hij zag waarom het zo lang duurde. Het jugendstilhuis met de vele drempels en deuren was ongeschikt voor mensen achter een rollator. Ze wees hem de vestibule, maar bleef zelf in de hal staan.

‘Gaat u maar vast naar de voorkamer, dan haal ik de thee op.’

‘Kan ik u ergens mee helpen?’

‘Liever niet.’

Er was een hoop veranderd in een jaar. De vorige keer dat hij hier kwam, leefde meneer Kunst nog. Thee had hij toen niet gekregen. Wel de argwaan van de noordeling die zijn hele leven denkt dat hij bedonderd zal worden. De oude Kunst was iets hoogs bij de bank geweest en had het belang van zijn functie ook na zijn pensionering als een comfortabel pak behouden. Een heel leven in driedelig grijs met een permanente knoopsgatversiering erop gespeld om de bezoekers te herinneren aan het lintje dat hij van de koning had mogen ontvangen voor zijn vele, ongetwijfeld grote verdiensten. Voor sommige mensen was het een prestatie ergens zo lang te blijven zitten dat een koninklijke onderscheiding een automatische beloning werd.

Ook zijn benadering van kunst bestond uit driedelig grijs. De twee schilderijen in de voorkamer had Chris maar even mogen bekijken.

‘Het zijn twee vroege Alkema’s,’ zei meneer Kunst, ‘heel kostbaar.’

Het was nooit een goed teken als mensen meteen over de waarde begonnen.

‘Vindt u ze mooi?’ had hij gevraagd.

‘Mooi is een rekbaar begrip,’ zei Kunst. Chris wist dat hij met een belegger te maken had in plaats van een liefhebber.

De schilderijen hingen nog op dezelfde plek, alleen waren de lijsten vervangen. Een hele verbetering, want de gruwelijke, barokke lijsten waren volstrekt misplaatst bij de geometrische figuren van Alkema. Uit de keuken klonk het gefluit van een fluitketel, een geluid dat weggeborgen lag in zijn geheugen.

Hij bleef nog even staan, de ingeprente etiquetteregels stuurden zijn handelingen. Bovendien kon hij de Alkema’s staand beter bestuderen. Hij boog zich voorover naar de handtekening van Alkema, zo dichtbij dat er in het museum een alarm zou afgaan. Vanuit de verte kwam gerinkel met kopjes zijn kant op. Hij deed alvast een pas naar achteren, weg van het schilderij. Met een eigenaar vlak naast je kreeg een schilderij een intieme grens die niet overschreden mocht worden.

Tot nu toe kende bijna niemand deze werken die binnen de familie Kunst waren overgeërfd. Er was vroeger ook nooit veel belangstelling geweest voor Alkema. De waardering voor De Ploeg-schilders was pas de laatste decennia op gang gekomen. De vele landschapjes met boerderijtjes maakten het noordelijk expressionisme een stuk minder werelds dan de doeken van hun Duitse collega’s, maar gelukkig waren er enkele schilders die meer durfden. Alkema was daar een van. De prijzen van zijn grote doeken gingen tegenwoordig in de richting van een modaal jaarsalaris. Dat zou meneer Kunst wel geweten hebben. Chris was er na zijn eerste bezoek van overtuigd dat hij nog een hoop massagewerk zou moeten verrichten voordat de oude man de schilderijen voor niets zou overdragen aan het Groninger Museum. Toen was Chris niet verder gekomen dan wat informatie verschaffen over zijn eigen rol en zijn voorliefde voor De Ploeg. Bij het eerste bezoek verzweeg hij meestal dat hij het merendeel van de schilders uit de kunstenaarsvereniging geen klap aan vond. Die onuitputtelijke stroom landschapjes met een boerderijtje hier en een boompje daar waren van een slaapverwekkende saaiheid. Alkema vormde een uitzondering.

Een tweede bezoek werd afgezegd omdat meneer Kunst ziek was geworden. Een paar weken later was hij dood. Een kort, maar hevig ziekbed las Chris in de krant. ‘Plotseling heengegaan’ stond erbij, wat voor een 78-jarige toch een ironische mededeling bleef. Chris ervoer het als een kleine nederlaag, hij was te laat gekomen om de doeken veilig te stellen voor het museum. Zijn werk was pas geslaagd als een schenking aan het museum zwart op wit op papier stond. Een notarieel stuk met stempels en handtekeningen. De Alkema’s zouden ongetwijfeld onder de kinderen verdeeld worden en dat maakte het moeilijker om ze in de toekomst los te weken.

Hij stuurde een condoleancebrief waarin hij het korte contact memoreerde en mevrouw Kunst sterkte wenste met haar verlies. Nog niet aandringen op een hernieuwd bezoek, want dat zou afschrikken, maar net genoeg aandacht geven om niet vergeten te worden. Het werkte, want na bijna een jaar kreeg hij een schriftelijke uitnodiging van mevrouw Kunst om nog eens langs te komen. Een briefje met het regelmatige schuin vooroverhellende handschrift waaraan je de leeftijd van de schrijfster kon afleiden.

Aan de toename van het gerammel begreep Chris dat mevrouw Kunst met haar rollator op de terugweg was. Ze kwam door de achterkamer met de openstaande schuifdeuren aan schuifelen. De kopjes op het dienblad voor op de rollator. Suikerpotje, suikertang, bonbonschaaltje, aan alles was gedacht.

‘Dit is de route zonder drempels. Dan sneuvelt het servies minder hard,’ zei ze. ‘Gaat u toch zitten.’

Ze wees Chris een fauteuil aan, terwijl ze zelf in een makkelijke hoge stoel ging zitten. De rollator had ze tussen hen in gezet. Met haar rechterhand controleerde ze of ze de rollator wel op de rem had gezet. ‘U moet zichzelf maar een beetje behelpen dan doe ik dat ook. De hoffelijkheid gaat een beetje verloren naarmate de gebreken toenemen.’

‘Ik hoop dat u voor de rest in goede gezondheid verkeert,’ zei Chris. Hij nam een bonbon van het bonbonschaaltje, mevrouw Kunst nam er meteen twee.

‘Ze komen uit de Folkingestraat,’ zei ze aanmoedigend.

Chris pakte er nog een rumboon bij, een keuze waar hij meteen spijt van had, want die moest je in één keer naar binnen werken. De straatnaam bracht een keten aan herinneringen teweeg, die hij meteen stopzette. Het geheugen kon wispelturig opspelen, maar ook tot zwijgen worden gebracht als hij werkte. Misschien was het wel de enige reden om te werken.

‘U ziet dat zo’n groot huis op nieuwe eigenaren wacht. Ik ben al blij als ik ’s ochtends de trap af kan en ’s avonds de trap weer op. Er komt een moment in de zeer nabije toekomst dat een gelijkvloerse, karakterloze bejaardenwoning opweegt tegen dit magnifieke huis.’

‘Je hebt ook heel mooie woningen voor ouderen.’

‘Zeker, ik hoop met uitzicht op water. Dat er nog iets beweegt, als ik bedlegerig ben geworden.’

Chris wilde graag de overstap maken naar de schilderijen. Hij wist dat hij niet degene moest zijn die het onderwerp zou aansnijden. De ingezette stilte duurde lang genoeg om mevrouw Kunst in herinnering te brengen dat hij hier met een doel zat.

‘Ik ben dus aan het opruimen. Die schilderijen waarover u met mijn man sprak, wil ik graag schenken aan het Groninger Museum.’

Dat ging rap. Hier was geen enkel massagewerk te verrichten.

‘U overvalt me,’ zei Chris. Van schrik stopte hij de rumboon in zijn mond. Aan de binnenkant van de chocola zat een knapperig suikerlaagje; de rum vloeide over zijn tong. Het had iets sensueels.

‘Ik ben graag duidelijk.’ Ze keek geamuseerd toe hoe hij de rumboon zo snel mogelijk wegwerkte. Het was hetzelfde sadistische genoegen waarmee mensen hun gasten op tompouces trakteerden.

‘Er zijn geen kinderen die aanspraak maken op de schilderijen?’

‘Mijn kinderen zijn net zoals mijn man zaliger verstoken van enig kunstzinnig gevoel. Mijn man zat in het bestuur van het Rembrandt Fonds, maar meer vanwege het prestige, want zijn belangstelling voor kunst had alleen betrekking op de handelswaarde. Hij liep wel mee in musea, maar meer om later te kunnen zeggen dat hij er geweest was. Als hij iets inhoudelijks moest zeggen, dan herhaalde hij mijn woorden of zo’n brochure van het museum. Op een bepaald niveau hoef je nooit meer iets origineels te zeggen. De meeste mensen kauwen de smaak van een ander na zonder zelf te kijken. Mijn man had geen smaak van zichzelf. We hebben voor zijn dood ons testament laten aanpassen.’

‘Ik dacht dat hij de schilderijen aan ons wilde verkopen.’

‘Spielerei. Hij wilde gewoon wat gewichtig doen en u zei veel te inhoudelijke dingen waar hij niets mee kon. Voor een toehoorder reuze amusant. Het leek hem vooral leuk als mensen op de bordjes naast de schilderijen konden zien dat het een schenking van de familie Kunst betrof. Die ijdele wens zal ik nu opnemen.’

Van een echt sollicitatiegesprek was geen sprake geweest. Hij was twee directeuren geleden gevraagd vanwege de vele contacten die hij had in de kunstwereld, een uitstekende uitgangspositie bij zijn salarisonderhandelingen. Zijn enige opdracht was om minimaal tweemaal zijn jaarsalaris terug te verdienen. Dat was tot nu toe elk jaar zonder problemen gelukt. Zolang hij aan die voorwaarde voldeed, bleef de directeur tevreden, evenals de raad van bestuur en de wethouder van cultuur die officieel geen kennis had van de regeling. De taak van Chris bestond eruit dat hij schilderijen die bij particulieren hingen veiligstelde voor het museum, het liefst door bruiklenen of, beter nog, schenkingen en als het echt niet anders kon voor de laagst mogelijke prijs.

‘Er zijn ook nog etsen van Dijkstra,’ zei mevrouw Kunst na een half uurtje toen Chris al naar de afronding van het bezoek toewerkte. Ze was hem steeds een stap voor. ‘Ze zitten in die lades, gaat u maar rustig kijken.’ Ze wees naar de achterkamer waar een brede ladekast was ingebouwd in een wand vol boekenkasten. Mevrouw Kunst schuifelde rinkelend terug naar de keuken waar ze verse thee haalde. Hij had een hekel aan thee, maar dronk mee met wat de mensen zelf het liefst dronken.