Colofon

©2024 Eric de Rooij

Uitgeverij kleine Uil, Groningen, www.kleineuil.nl

ISBN 9789493323315
ISBN ebook 9789493323322

Auteursportret: Alfred Oosterman
Omslagontwerp: Mirjam Kroondijk
Redactie: Sophie Bous
Boekproductie en ePub: LINE UP boek en media bv

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

[ Moto ]

Ondanks het feit dat de hunkering naar liefde diep geworteld is in de mens, beschouwen wij bijna alles van meer belang dan liefhebben.

Erich Fromm, Liefhebben, een kunst, een kunde

Inhoud

[ 1. ]

[ 2. ]

[ 3. ]

[ Verantwoording ]

[ 1. ]

Mijn naam is Pieter Panhuissen en sinds deze zomer ben ik gediplomeerd docent Levensbeschouwing. Aangehecht het bewijs, kopieën van mijn diploma met watermerk en cijferlijst. Op twee tiende na cum laude. Ik kom graag in het komend schooljaar bij u werken. Er is vandaag de dag duidelijk een lerarentekort, want ik had mijn korte sollicitatiebrief met bijlages maar net met een druk op de knop verstuurd of er hing al een mevrouw aan de telefoon. Alsof ze op mijn mail wachtte. Alsof ze wist dat ik haar vandaag en op dit tijdstip een bericht zou sturen. Alsof ze mijn telefoonnummer al kende. Het lijkt Overtoom wel, zou mijn grootvader zeggen. Toen we een afspraak hadden gemaakt en ophingen, klonk de harde klap van een dichtvallend dakluik. Mijn dakluik.

Van het sollicitatiegesprek herinner ik me niet veel. Er waren twee rondes. Eerst sprak ik met de vakgroep, een club van vier, ik zal ze straks nog wel introduceren. Ze vroegen hoe ik als docent Levensbeschouwing – ‘áánkomend docent,’ corrigeerde de een de ander – in het leven stond. Waar ik nooit zin in heb is vertellen hoe ik levensbeschouwelijk in het leven sta. De ene dag zus en de andere dag zo, als ik eerlijk ben. ’s Ochtends meer Apollinisch en ’s avonds Dionysisch en ’s middags ben ik het mengvat van beide, maar ik weet ook wel dat zo’n antwoord in een sollicitatiegesprek niet wordt gewaardeerd, hoe groot het lerarentekort ook is. Men wil je ergens plaatsen, al is het maar voor hun eigen gemoedsrust. We moeten verscheidenheid omarmen, dus oog hebben voor diversiteit, vertelde ik. Het is vanzelfsprekend onmogelijk om geen visie op het leven te hebben, iedereen heeft die, ook de leerlingen in een klas. Ik had net iets gelezen over intergenerationele schuld en begon over racisme en klasse-ongelijkheid, liet losjes de namen vallen van enkele Fransen, Eribon en Bourdieu, en ik verzon er ter plekke een derde bij met een Frans klinkende naam. Iedereen knikte en leek hun werk gelezen te hebben, en begrepen.

De meest modieuze begrippen hanteren, daar draait het om, al heb je verder geen idee wat er achter die begrippen steekt. Meestal zijn docenten minder geïnteresseerd in je antwoorden dan in hun eigen vragen. Daarom: honoreer ze en herhaal voor de wederzijdse herkenning zoveel mogelijk de vacaturetekst – en bluf.

In de tweede ronde sprak ik de manager, die ‘zeg maar Willemien’ tegen mij zei, en haar secretaresse, maar dat was meer een formaliteit.

‘We willen graag ons lerarenkorps verjongen,’ zei Willemien. ‘Jammer dat je niet zwart bent of moslim, want hoe meer diversiteit hoe meer we aansluiten bij onze leerlingen en hoe hoger de kwaliteit van het onderwijs wordt dat we aanbieden.’

De secretaresse vroeg voor de zekerheid of ik inderdaad geen moslim was, want er waren tegenwoordig toch ook witte moslims? O, wel homoseksueel? Daar hadden ze er ook niet veel van.

Ik kreeg een tijdelijk contract tot de zomervakantie. Parttime. 

***

Jacco Prins leidde me op mijn eerste werkdag door het schoolgebouw. Met zijn vrije hand duwde hij telkens de klapdeuren open, de andere legde hij vaderlijk op mijn schouder. Ik schatte hem begin veertig. Hij was kalend op de kruin. We gingen de hal door naar de kantine, die helemaal leeg was want de leerlingen zouden later deze week komen, en van de kantine daalden we de trap af naar de gymzaal, de kleedkamers, waar nu al een misselijkmakende zweet- en pislucht hing. Vervolgens gingen we via het trappenhuis naar de eerste verdieping, passeerden halverwege de docentenkamer, die we links lieten liggen, al zag ik door de open deur een tiental nieuwsgierige gezichten naar ons opkijken. Rechtsaf gingen we een wat slechter verlichte gang in met aan weerszijden posters van Jeruzalem, Mekka en Rome. Bij een deur met het bordje De Oase klopte Jacco voor de vorm drie keer aan en deed zonder toestemming af te wachten de deur open.

Iedereen was er. De vakgroep en de secretaresse van Willemien. Er werden handen geschud, een ‘welkom hier’ geroepen. Omdat ik wat verbaasd om me heen keek, vertelde de collega die zich had voorgesteld als ‘Ik heet Dientje, ik neem aan dat je dat niet hebt onthouden door de hectiek van het sollicitatiegesprek,’ dat De Oase het voormalig kopieerhok was geweest, ‘je ruikt als je goed ruikt nog de inkt,’ maar omdat de school op advies van een extern consultancybureau al geruime tijd overgestapt was op paperless werken – ‘Ik neem aan dat je weet wat dat is en dat het goed is voor onze environment’ – kwam deze ruimte vrij en verhuisde de vakgroep van de gang met gammavakken (‘we zijn geen gamma!’) naar deze aparte hal en deze bijzondere plek.

‘En zo werd De Oase geboren,’ vulde Jacco aan. ‘We zijn er voor de broodnodige bezinning en daar passen volle klassen, agenda’s en cijfer- of andere lijsten niet bij.’

‘Sylvia,’ zei de secretaresse. Ze vroeg of ik een stukje taart lustte. Er was nog over van het afscheid van mijn voorganger gisteren. Op tafel stond een witte doos van de Hema, het deksel was eraf gescheurd.

‘Sylvia hoort sinds Mozeskriebel bij ons, ze is onze back-up in tijden van onzekerheid,’ zei Dientje. Ze schoof hulpvaardig Jasmijn wat naar voren maar die wurmde zich snel los uit haar greep. Jasmijn zwaaide naar me zonder zichzelf voor te stellen. Bij het raam en met wat gepaste afstand tot de rest stond de laatste van het gezelschap: Angel, met een mok in haar hand: ‘Mensen hebben de nare gewoonte om mijn naam in het Engels uit te spreken, maar het is gewoon Angel.’

Ik herinnerde me dat ze zoiets ook al tijdens het sollicitatiegesprek had gezegd, vlak na haar nadrukkelijke ‘aankomend docent’. Toen met een bulderlach, nu bloedserieus. Ik keek over haar schouders door het halfgeopende raam naar buiten, hoorde vogels fluiten en zag de blauwe lucht van een warme septemberdag. Mijn baan was begonnen. In mijn broekzak ontwaakte mijn telefoon.

We gingen in het midden van de kamer aan een ronde tafel zitten.

‘Vroeger, voor corona, zoenden we elkaar elke maandag bij binnenkomst,’ zei Sylvia. Ze gaf me een schoteltje met een stukje slagroomtaart.

‘Dat waren nog eens tijden,’ zei Jacco. ‘Hoewel, ik ben nogal preuts. Koffie, Pieter? Cappuccino? Wiener melange? Hou je daarvan?’

Ik keek de groep eens rond. Jasmijn staarde wat afwezig in haar chocolademelk. Ze was van mijn leeftijd. Ze had iets sfinxachtigs in haar doen en laten. We hadden nog geen moment oogcontact gemaakt.

‘Vroeger was überhaupt alles anders, Sylvia,’ zei Angel. ‘We begonnen elke les met een gebed en een gezang, kom daar tegenwoordig maar eens om.’

‘Ik heb dat nooit gedaan hoor, een gebed!’ zei Dientje.

‘Wat gezellig dat we weer compleet zijn.’ Jacco keek me kort strak aan. Ik antwoordde met een verlegen glimlachje.

‘Ik laat je je klaslokaal zien,’ zei Jacco en hij kieperde snel de laatste slokken van zijn derde cappuccino zijn keel in. We zaten al ruim anderhalf uur met elkaar te praten alsof we verder niets te doen hadden. In het donker van het gangetje, bij de poster van Mekka met prominent de Al-Masjid al-Haram-moskee, hield Jacco kort in. Weer legde hij zijn hand op mijn schouder.

‘Ja, Mekka. Mooie stad. Ik zag je kijken. Die zwarte kubus is toch de Ka’ba?’

Ik hield me stil, knikte alleen.

‘We zochten voor jouw functie eigenlijk een moslim of liever een moslima, vrouwen vallen nu eenmaal beter. De wereld wordt divers en je beweegt mee met wat de wereld wil. Alleen… Een moslim. Het zou voor onze vakgroep een stap terug betekenen, begrijp je?’

Ik wachtte zonder me te bewegen op het vervolg. Die hand van hem, die leek wel een gat van tien bij tien door mijn polo te branden, rechtstreeks een merkteken in de huid van mijn schouderblad: een passer en een winkelhaak, een hamer en een sikkel, een omgekeerd kruis – geen idee. Iets! Ik denk dat ik hem aankeek met paniek in mijn ogen, want hij trok vrij plotseling zijn hand van mij af.

‘We hadden er voor jou ook twee uitgenodigd voor een gesprek. De een viel af, een kale vent met zo’n zwart-blauwe bult van het bidden op zijn voorhoofd. Doodeng. En die vrouw wilde, als je het mij vraagt, alleen Koranles geven. Na elke zin zei ze Insjallah. Het is gewoon heel, heel lastig, juist in ons vak is het steeds meer van belang open te staan voor alle richtingen en daarbij zelf zo weinig mogelijk kleur te bekennen. Neutraal te zijn, je te onderscheiden door goede en hippe werkvormen zodat leerlingen van welke geloofsovertuiging dan ook kunnen groeien en bloeien, daar gaat het om.’

‘Ik begrijp het.’

De laatste deur van een lange gang bood toegang tot mijn lokaal. Mijn voorganger moet manisch-depressief zijn geweest, de ene wand was in felle kleuren geschilderd, met kreten als ZINGEVING IS ACCEPTATIE, LEVENSKUNST GEEFT ENERGIE, ZORG VOOR ANDERMANS GELUK en MEAT IS MURDER. Er hingen posters van Motörhead, Troye Sivan, André Hazes, Boeddha en her en der tekeningen van Jezus met allemaal modern geklede kinderen om zich heen. Naast het scherm een poster van The International Non-Binary People’s Day van afgelopen zomer. De achterwand was in zachte pastel geschilderd, rustgevend zoals ik me de hemel op sommige dagen voorstelde – dat schilderen moest pas zijn gebeurd, want de verf glom als nieuw. Jacco en ik stonden naast elkaar in de deuropening, hij weer met die hand op mijn schouder, ik met mijn handen in mijn zakken. Twee doorgewinterde experts die de schade opnamen.

Haar naam was een paar keer gevallen in De Oase, op een beetje schampere toon. Alsof ze niet mee kon met de nieuwe eisen die aan docenten werden gesteld. Ze bleef altijd zo hangen in nostalgie, in de gebruiken van de vorige eeuw. Van vroeger dit en vroeger dat. Dat beweerde Dientje geloof ik. Margreet baalde ervan dat er niet meer op maandag gezoend werd, net als Sylvia, onze secretaresse, en was daarom met vervroegd pensioen gegaan. Het klonk grappig maar niet aannemelijk. Angel deed er een schepje bovenop: Margreet kon zich niet over dit verlies aan traditie heen zetten, hoewel ze doodsbang was voor corona. Als het onderwerp ter sprake kwam, van dat zoenen dus, raakte Margreet ter plekke verstrikt in haar wirwar aan wensen, gevoelens, angsten en verlangens. Ze zou eerder in huilen uitbarsten dan tot een weloverwogen rationeel besluit komen. Dat zei Angel beslist.

‘Zo was Margreet, dus,’ zei Jacco. Hij probeerde, achteloos haast, de poster van The International Non-Binary People’s Day met punaises en al van de muur te halen, maar halverwege zijn actie scheurde het papier toch, waardoor de bovenste twee punaises met een kraag papier niet losraakten.

‘Zo was Margreet?’ vroeg ik.

‘Een tikje labiel. Waaide met alle winden mee. Was al tegen Zwarte Piet voordat KOZP bestond. Op een dag had ze het over het N-woord. Niemand wist wat ze bedoelde en ze verdomde het om het uit te leggen.’

Achteraf had ik Jacco moeten vragen hoe je een hang naar nostalgie, het conserveren van wat was, kon rijmen met het met alle winden meewaaien en het aanvoelen van de trends in de samenleving, ware het niet dat ik op dat moment door mijn eigen tic in beslag werd genomen. Voordat het koude zweet uit de poriën van mijn nek zou spatten plaatste ik de banken die niet netjes in de rij stonden, liniaalrecht achter elkaar. Al die tijd keek Jacco naar me, terwijl ik de drie rijen keurig ordende tot ze een perfecte rechthoek vormden. Of eerder een vierkant, zoveel banken stonden nu ook weer niet. Ik telde de stoelen. Twaalf. Noem het mijn ritueel als docent, ik deed het tijdens al mijn stages. Noem het autisme, zoals Carolien in onze sessies eens opperde. Het kan me niet schelen, als die banken maar recht achter elkaar staan.

‘En morgen komen de kinderen?’ vroeg ik.

‘Morgen komen de kinderen.’

Ik bracht mijn hand naar de telefoon in de binnenzak van mijn colbert.

Geen mail, wel twee WhatsApp-berichten. Een van Carolien. Een hartje gevolgd door Succes vandaag jongen, wat attent van haar, en de ander van een oude scharrel, een lul met een plaat voor zijn kop, die ik natuurlijk nooit mijn telefoonnummer had moeten geven.

Of ik zin had.

Freek, voor de laatste keer, je was nummer 31. Weet je waar ik nu ben? Bij nummer 157. Weet je wat dat betekent, Freek, met je zenuwachtige geloer op je telefoon omdat je partner ieder moment thuis kon komen? Weet je dat? Dat you’re history, Freek, dat betekent het.

Ik hou niet van blokkeren. Blokkeren past niet bij het vak dat ik uitoefen. Zoals een boeddhist geen vlees eet, een moslim of jood geen gesneden beelden maakt en een christen niet vloekt, zo blokkeert een docent Levensbeschouwing niemand. Punt.

Nee, Freek

Moe

***

Er was vandaag veel gebeurd en veel had me mateloos op mijn zenuwen gewerkt. Ik begreep, na de rondleiding van Jacco, dat het de gewoonte was om met elkaar, hij zei dat ‘met elkaar’ duidelijk en zalvend tegelijkertijd, te lunchen in De Oase en niet in de docentenkamer. Dientje en Jasmijn haalden dan soep voor iedereen, meestal was dat koninginnesoep of potage à la Reine, zoals Angel nadrukkelijk zei – ik kreeg het idee dat ze zo altijd sprak, nadrukkelijk. En vandaag was het ook weer koninginnesoep, wel met – optioneel – extra croutons. Op woensdag waren er kroketten, een gelukje voor wie op woensdag werkte. De werkdag zou, ook dat was een gebruik, worden afgesloten met lekkere koffie.

Lekkere koffie?

Jasmijn schoot, samen met Angel, in eenzelfde bulderlach. Het was voor het eerst dat ze iets zei, die Jasmijn.

Letterlijk: ‘We sluiten de dag met elkaar af met lekkere koffie.’

In elk geval, ze leek wat te ontdooien. Dat strakke sfinxachtige, aangezet met donkere eyeliner en wit poeder op haar wangen, dat zag ik nu pas, veranderde in een kinderlijk gezicht dat zich grimassend verheugde op een traktatie. Een jonge vrouw die stiekem met een knuffeldoek uit haar kindertijd slaapt en opgewonden raakt als ze in bed tegen haar vriend met een kinderstemmetje mag praten. In de kantine kon echte Italiaanse cappuccino worden gehaald, gemaakt van verse bonen en havermelk.

‘Heel anders dan deze apparatenkoffie van de firma Boon&Co, wat een bocht.’

Ze keken elkaar allemaal aan met een blik van verstandhouding. Dientje, Angel, Jasmijn, Jacco en Sylvia, terwijl ze vanochtend toch echt de ene koffie na de andere Wiener melange en chocomel uit dat apparaat van de firma Boon&Co hadden getapt.

***

Hoe noem je dit geluid? Het zegt zoiets als brr-brr of droe-droe. Lach maar, ik ben niet goed in klanknabootsing. Soms duikelen de droe-droe’s over elkaar heen alsof je jezelf in een ballenbak hebt laten vallen, zeker in het buitenland. Ik kwam een keer aan op het vliegveld van Barcelona, opende de app net nadat ik mijn telefoon uit de vliegtuigmodus had gezet, en ja hoor, daar waren ze al, de mannen met snorren, baarden en zonnebrillen. Hi! Hi! Hello! Pic? Cómo estás? Droe-droe-droe! Brr! Brr! Mag ik even landen, heren? Ik zou het druk krijgen, lekker druk, met mijn eigen Sagrada Familia online.

Soms, nee, eigenlijk altijd, sta ik open voor nieuwe ontmoetingen. Ik was kwart over vijf als een van de eersten weggegaan van De Oase. Het was best gezellig, er werd gelachen en Angel riep dat het leek alsof ik er al geruime tijd werkte, zo vertrouwd voelde ik aan, zo eigen ook. Jacco herhaalde dat de club weer compleet was en dat dat een fijn gevoel was en Dientje stelde voor een nieuwe ronde lekkere koffie te halen. Jasmijn stond meteen op om met haar mee te lopen naar de kantine. Sylvia was om kwart over drie al naar huis voor een online overleg met het Diabetes Fonds. Haar moeder van 97 had diabetes type 2, dat gaf een hoop zorg en onzekerheid. Iedereen knikte meelevend toen ze dit aan mij vertelde. Ook ik zette een gezicht op van professioneel meevoelen bij zo’n groot, maar helaas onoverkomelijk, verdriet, zwijgend terwijl in mijn hoofd de stoplappen over elkaar heen duikelden. We krijgen allemaal onze portie in de mallemolen van het leven, van het concert des levens krijgt et cetera. Het was te vroeg, zo op mijn eerste dag, voor ‘Ik sta aan je zijde, je bent hierin niet alleen’.

Voor mij was het nieuws wat Sylvia vertelde, maar dat gold niet voor de andere vakgroepsleden, leek mij. Het was de kunst om iets meelevend te zeggen zonder er al te diep op in te gaan, dat was voor alle partijen het beste.

‘Ze is er nog. Zevenennegentig. Wat wil je? Ik mag niet klagen,’ zei Sylvia, nadat iedereen lang genoeg had gezwegen.

‘Kracht naar kruis,’ flapte ik eruit en stond snel op voor een nieuw rondje koffie.

Ik liep het schoolgebouw uit, keek naar boven naar diezelfde blauwe lucht waaruit de vogels waren verdwenen. Het was vijf minuten lopen diagonaal door een parkje om bij de bushalte te komen. Drie haltes verder, het station. De trein van even na half zes, tien minuten fietsen, kwart over zes thuis.

De vinger aan de hand die mijn mail en WhatsApp had geopend, opende nu de geheime app. Geheim voor collega’s, leerlingen, familie, vrienden. Minder geheim voor mijn bank, die was zeker van alles op de hoogte, en ja, ze wisten zoveel meer van mij dan mijn intiemste vrienden. Elke maand wordt op een vaste datum het abonnementsgeld van mijn rekening gehaald.

In Amsterdam duikelen in tegenstelling tot Barcelona de droe’s en brr’s niet over elkaar. Er was slechts één bericht binnengekomen. Een duo. Twee vijftigers. Nickname: Lionkings.

Vakantiekiekje van twee mannen aan de avondmaaltijd. Pizza’s en een glas wijn. Verbrande neuzen.

Versa – meer info gaven ze niet.

Hoi Peter hoe gaat het?

Zo zijn oudere gebruikers meestal ook, beleefd en, als je niet oppast, lang van stof.

De bushalte was leeg. De volgende bus zou over tien minuten komen. Het zou betekenen dat ik mijn trein zou missen en in plaats van kwart over zes, kwart voor zeven thuis zou komen.

Een thuis waar niemand op mij wachtte.