Motto

‘Dit compt meest al tsamen wt Luthers Doctryne’

Dit komt allemaal door Luthers leer

Anna Bijns

Colofon

© 2023 hertaling Gera de Bruijn

Uitgeverij kleine Uil, Groningen, www.kleineuil.nl

De vertaling is gebaseerd op A.L.G. Bosboom-Toussaint, Het huis Lauernesse. G.J.A. Beijerinck, Amsterdam 1840, via DBNL

ISBN 9789493170889

ISBN ePub 9789493323391

Hertaling: Gera de Bruijn

Redactie: Astrid Werumeus Buning

Omslag en ontwerp: Riëtte van Zwol

Boekproductie: LINE UP boek en media bv

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Motto

Het huis Lauernesse

1 In De Landsvrouw Maria

2 Wie de vicaris was en de keuze van de jonkvrouw

3 Twee jongemannen

4 De morgen van het feest

5 Een ontdekking van Donna Theresia

6 De middag van het feest en het einde van de dag

7 Johanna

8 Hoe het afliep

9 Een herinnering

10 Een aanval en een verdediging

11 Opschudding en bitterheid

12 Twee hervormers

13 Het lijden van een fanatieke voorvechter

14 Een sterfbed in 1521

15 Bisschop Philips de Goede

16 Moedeloosheid

17 Hoe ze verder leefden

18 Een hoofdstuk dat ook wel kan worden overgeslagen

19 Paul

20 Een bruiloft op Lauernesse

21 De heer van Viterbo

22 Haat – liefde – strijd

23 Een redding

24 In Utrecht en op Lauernesse

25 De dood van de jonkvrouwe van Lauernesse

26 Het juk van de broederschap

27 De eerste martelaar van de hervorming

28 Aan de rand van de afgrond

29 Een hagepreek

30 De hertog van Gelderland

Narede

Uitleiding

Ottelijne

De historische roman in de 19de eeuw

Verantwoording

Het huis Lauernesse

1 In De Landsvrouw Maria

Ik heb nooit precies begrepen waarom een eenvoudig romantisch verhaal een lange inleiding zou moeten hebben. Waarom moeten lezer en schrijver een lange reeks van volzinnen doorworstelen, voor ze met het verhaal kunnen beginnen? Ik begin altijd liefst het eerst met wat ik te vertellen heb. Wat de lezer moet weten en wat prettig is, moet het verhaal zelf bieden; anders konden lezer en schrijver er allebei beter niet aan beginnen.

Veel mensen hebben meermalen de zon zien opgaan. Iedereen heeft ten minste een keer gezien hoe de lichtgevende dochter van de hemel langzaam en waardig in het oosten verrijst en de nevels van zich wegschuift, zoals een Oosterse bruid de sluier terugslaat van haar gezicht bij het eerste samenzijn met haar echtgenoot. Zij is ook de jonge bruid van de aarde, zij is ook de trouwe echtgenote van de vrolijke dag, die met haar geboren wordt en met haar wegsterft. Zij is ook…, maar wat is zij niet dat niet door haar talloze beschrijvers over haar gezegd is. Wij willen niets toevoegen aan die overvloed. Wij vragen alleen of er onder hen niet sommigen waren die er meer in zagen dan een schitterend natuurverschijnsel, dat om hun toejuiching vroeg, of zij erbij gedacht hebben dat dit schouwspel, dat zich vanaf het begin der tijden met wiskundige zekerheid elke dag herhaalt, de dagelijkse bekrachtiging is van het Goddelijke scheppingswoord: ‘Er zij licht!’ Als het nu zo licht is in de wereld van de natuur, mogen de mensen het niet donker maken voor elkaar. Er is zelfs nog een beter licht dan dat van de zon: het licht van de Openbaring. Dat nieuwe scheppingswoord uit de mond van een bezielde, sterke man klonk in het begin van de 16de eeuw in heel Europa en zou ook weerklank vinden in het graafschap Holland.

In 1521 zag een jongeman ook de zon opgaan. Wij weten niet of hij aan dit alles dacht; maar zoiets moet het wel geweest zijn wat hem bezielde met zachte geestdrift. Hij lag geknield op een lage heuvel vanwaar men een breed uitzicht had over de prachtige omgeving. Op de zachte, bijna vrouwelijk weke trekken van de jongeman lag een uitdrukking van bewondering en aanbidding, iets dweperigs zelfs, niet somber, alsof hij in een afgrond keek, maar peinzend, starend naar een vriendelijke hemel. Het was de overgevoeligheid die iemand tot dichter maakt, die iemand uittilt boven het lijden, en waar het lichaam soms onder lijdt, maar die altijd de ziel bevrijdt van kwaad. Er blonken tranen in zijn zachtblauwe ogen, terwijl hij naar het zonlicht staarde, dat zo dwaas vaak met aards metaal vergeleken wordt. Zijn gezicht was bleek, maar zijn extase had toch een lichte blos op zijn wangen gebracht. Zijn fijne, blonde haar met een scheiding op het voorhoofd, viel los op zijn schouders. Zijn kleine mond met blijmoedige glimlach, zijn hoge ronde voorhoofd met de fijne Griekse neus, dit alles gaf zijn gezicht de uitdrukking die een schilder aan de apostel Johannes zou geven, de lieftalligste van de discipelen. Hij had zijn handen gevouwen en was in ernstig gebed, een gebed waarin hij werkelijk gemeenschap voelde met God, waarbij klanken niet nodig zijn en eerbiedig stamelen de grootste welsprekendheid is. Ten slotte stond hij op. Toen kon je zien dat hij nog bijna een jongen was en dat zijn lichaam zich nog niet helemaal had ontwikkeld. Hij droeg, behalve de broek en het wambuis van Duitse jongemannen, een loshangend overkleed, langer en van donkerder stof dan hier gebruikelijk, een zwarte zijden muts zonder veer en een korte handdegen in een eenvoudige draagband. Met trage pas liep hij het heuveltje af, alsof het hem moeite kostte zich van die plek los te maken. Het uitzicht daar was dan ook prachtig. In het licht van de zon lag daar het akkerland en de weilanden, toen al door de ijverige Stichtse boeren bewerkt, met in de verte kastelen en kloosters en Utrechts grijze torenspitsen, die langzaam oprezen uit de nevels, onder een helderblauwe hemel, die een mooie dag voorspelde. Ieder jong mens dat niet afgestompt is voor het schone, moet daar wel van onder de indruk zijn. Terwijl hij verder liep over een smal voetpad, dat langs een pas gemaaide weide liep, keek hij telkens om, alsof hij iemand verwachtte. Zo kunnen wij hem volgen, tot hij na een kwartiertje bij een huis kwam dat het midden hield tussen een boerenwoning en een burgerhuis: het was de bekende herberg De Landsvrouw Maria, zoals het bont beschilderde uithangbord te kennen gaf. Je moest wel heel kwaadwillig zijn om in het donkerbruine beest, dat toch vier poten had, niet een paard, in de opgetutte vrouw niet de jonge gravin en in het geheel niet een voorstelling van haar val te zien.

Op de drempel werd onze jongeman ontvangen door een fris boerenmeisje, dat blijkbaar verlangend naar hem had uitgekeken. Ze begroette hem met een vrolijke glimlach en zei: ‘Het was nog wel vroeg voor een morgenwandeling, meester Paul! Het is goed dat u weer terug bent. Kom binnen! Een jonge maag heeft een goed ontbijt nodig als jonge benen vóór zonsopgang al zo’n eind gelopen hebben.’

‘Al te veel zorg voor mij, lieve meid!’ antwoordde hij. Hij sprak duidelijk met een Duits accent. Een minder vriendelijke uitdrukking lag op het norse gezicht van de herbergier, die aan de lage eikenhouten tafel zat, waarop het ontbijt klaarstond. Zwijgend reikte hij hem de grove houten beker en eveneens zwijgend ging de jonge man tegenover hem zitten.

De herbergier kon zijn slechte humeur niet bedwingen en mopperde: ‘Meester Paul of meester dichter, als dat uw beroep is, komt hij vandaag nou, die vriend op wie u hier wilde wachten?’

‘Dat zou ik graag willen, meester Barendz! Ik wacht al zo lang op hem. Maar ik weet niet helemaal zeker of hij nog wel komt. Daarom vertrek ik vandaag nog.’

‘Nou, als Stichtenaar zeg ik het maar ronduit: daar ben ik blij om. Ik houd niet van die jonge nietsnutten die de hele dag niets anders te doen hebben dan in gedrukt gekrabbel te lezen, en ’s ochtends nog vóór de vroegmis lange wandelingen te maken. Goede christenmensen, die een behoorlijk handwerk beoefenen, zijn dan nog niet op ’s Heren wegen te zien. Mijn herberg staat in de wijde omtrek te goeder naam en faam bekend, en om een vreemde Duitser wil ik niet…’ Op dit moment stormden driftig meerdere gasten binnen, waardoor de man niet nog meer woorden kon verkwisten, want dat hij weinig antwoord zou krijgen van de jongeman was wel duidelijk. Die haalde bedaard een boekwerkje tevoorschijn en begon met aandacht te lezen.

Wij zouden weten waarom hij zo nors ontvangen was, als wij hadden gehoord wat even vóór zijn binnenkomst gezegd was tussen Barendz en het jonge meisje, zijn dochter. Als een huisvader die op orde gesteld was, had hij haar gevraagd waarom de huisdeur al zo vroeg van het slot was.

‘De jonge vreemdeling is uitgegaan, om de zon te zien opkomen, vader!’

‘Dat kon wel eens de noorderzon zijn. Die Duitse schelmen logeren hier op kosten van een gezeten man, en betalen dan vaak met een “God zal het je lonen” dat ze hem uit de verte toeroepen. Logeert hij hier nu niet al vier dagen? Weet ik veel waar hij vandaan komt en waar hij naartoe gaat! En dat, nu er al zoveel zwervers, waldenzen, albigenzen, hussieten, lutheranen, en hoe die ketters allemaal heten, ons land overstromen, als zwermbijen in juli.’

‘Van bijen zegt men dat ze honig brengen,’ hernam Stijntje met de gevatheid van iedere vrouw als ze iets of iemand wil verdedigen. ‘Van deze jongeman weet ik dat hij geen bedrieger kan zijn. Het lijkt erop dat hij naar de heuvel is gegaan om te bidden.’

‘Om te bidden! En kon dat niet op zijn kamer! Hangt daar niet een mooie afbeelding van de gezegende St. Adelgunde! Daar kan een vroom christen toch voor bidden?’

‘Ja maar, vader, wij begrijpen dat niet zo goed! Meester Paul is vast een klerk of een rederijker of misschien een dichter. Ik heb weleens gehoord dat die graag nadenken in de vrije buitenlucht.’

‘Nadenken is geen werken en van leeglopen komt weinig goeds! Dat zie je wel aan onze monniken, St. Adelgunde vergeve me! Kortom, ik wil die jongen niet langer hier in huis hebben. Als hij het vandaag niet over vertrekken heeft, dan heb ik het. Laat hij naar Utrecht gaan, daar zwerven er zoveel rond die…’

‘Vader, vader!’ riep het meisje met betraande ogen.

‘Nou ook dat nog! Heeft hij je met zijn vreemde gefleem het hoofd op hol gebracht!’ riep de vader, rood van ergernis.

‘Vader! Dat is niet eerlijk! Krelis Louwen heeft mijn woord en ik denk aan geen ander. En meester Paul zegt nooit zulke onfatsoenlijke dingen tegen mij als de prior van St. Marie, wanneer die hier opsteekt. Maar ik heb een zwak voor hem omdat hij zo geestig weet te vertellen uit… uit… ja uit die Duitse legendeboeken, geloof ik. En, vader, u zou hem zo hard niet vallen als u zich niet afvroeg of hij wel geld had!’ En waarschijnlijk omdat ze geen antwoord wenste op haar scherpe opmerking, die haar ondanks zichzelf ontvallen was, liep Stijntje het woonvertrek uit, de gelagkamer in. Daar ging ze op de drempel staan om haar beschermeling op te wachten.

‘Met vrouwen valt waarachtig niet te praten,’ bromde Barendz bij zichzelf, ‘dat heeft een tong, dat is scherp, dat stuift op, en dat is slim genoeg om te zien waar het eigenlijk om gaat. Maar ze heeft gelijk. Als die rakker nou nog een behoorlijke bagage bij zich had, maar och arme, hij heeft alleen een bundeltje! Ik geloof bij mijn patroon dat het niets anders dan boeken zijn. Boeken! Ik zou wel eens willen weten waar die goed voor zijn! Maar nu is het uit: Stijntje kan kijven, ze kan grienen wat ze wil, maar die buitenlander gaat de deur uit en wel nog voor twaalf uur!’ Met dit hoffelijke plan in het hoofd liet de waard zijn gast zo’n vriendelijk gezicht zien.

Wij zijn de andere lieden vergeten die later waren binnengekomen. Het waren vijf benedictijner monniken. Ze waren aan een kleinere tafel gaan zitten, dicht bij het smalle venster. Misschien waren ze daar gaan zitten om wat meer licht te hebben bij hun spel, want ze hadden om dobbelstenen gevraagd en waren nu met overgave aan het spelen. Stijntje had bekers en een kan kruidenwijn gebracht en er werd behoorlijk gedronken. Zulk spel ontaardt nogal eens in ruzie en ruzie leidt altijd tot lelijke woorden. Driftige spelers uit de lagere standen zijn meestal ook ruwe vloekers. Onze monniken, weinig beschaafd in een nog niet zo beschaafde eeuw, waren geen uitzondering. Ze speelden, ze maakten ruzie, ze scholden en vloekten. En ze deden nog meer: ze vielen Stijntje lastig met flauwe opmerkingen en aanrakingen, zoals dienstmeisjes vaak van laaghartige mannen moeten verduren, of omdat ze leuk willen zijn, of omdat ze zich de meerdere voelen, wat ze dus duidelijk niet blijken te zijn. Ze maakten ook grappen over hun roeping en schepten op over de handigheid waarmee ze die morgen de vroegmis hadden weten te ontduiken om een paar uur ongeoorloofd vermaak te hebben. Dit alles dan doorspekt en verbloemd met een Latijn waarvoor de conciërge van een gymnasium zich zou schamen.

Stel je voor welke indruk dat moest maken op een ernstige en beschaafde toeschouwer als onze Duitse jongeman. Lang was hij in zijn boek verdiept geweest, maar op den duur begon het lege gebral toch zijn aandacht te trekken. Hij werd rood van ergernis, de aderen op zijn voorhoofd begonnen op te zwellen, zijn blik verduisterde en hij stopte met lezen. Zwijgend staarde hij naar het luidruchtige groepje, maar zijn zwijgen zei meer dan genoeg.

‘En voor die luie kerels moeten wij veel geld opbrengen!’ zei Stijntje halfluid tegen haar vader.

Een van de monniken had het gehoord. ‘Natuurlijk, kattenkop! Jullie betalen en wij eten. In ruil daarvoor geven wij jullie, in Nomen Deus, – potjeslatijn voor “in de naam van de Heer” – het brood des levens en leiden jullie naar de fontein die de eeuwige dorst lest. Proficiat, broeders! (hij dronk zijn beker leeg). En wij zorgen dat jullie geen ketters worden en wij bidden voor jullie zielen, en wij…’

Toen stond de jongeman op en ging bij hun tafel staan.

‘Bid liever voor jezelf, ongelukkige! Jullie lasteren God, terwijl je die zou moeten verkondigen.’

‘Jij bent niet geroepen om ons de les te lezen, leek!’ riep een van de broeders met monnikentrots.

‘Iedereen is daartoe geroepen, zoals de Bijbel voor iedereen is,’ hernam Paul vriendelijk, maar beslist.

‘De Bijbel voor iedereen! Horen jullie dat, fraters! Onnozelaar! In welk klooster wil jij je gelofte afleggen? En bij welke kerkvader heb je dat gevonden?’

‘Ik heb de gelofte afgelegd om te spreken in naam van de Waarheid en mijn kennis zoek ik bij de énige ware bron van alle licht.’ Hij pakte het boek waarin hij had zitten lezen en drukte het hartstochtelijk tegen zijn borst. Het was een nieuwe Latijnse vertaling van het evangelie.

Dit enthousiasme vonden de monniken ongelooflijk grappig. Geen van hun gevatte opmerkingen was ooit zo toegejuicht als Pauls ernstige woorden. Ze begonnen allerlei spottende opmerkingen en schimpscheuten te maken en schreeuwden zo hard dat Paul daar zeker niet bovenuit had kunnen komen. Maar dat probeerde hij ook niet. Hij zweeg. Hij zag wel dat ze hem toch niet zouden begrijpen.

Maar een van hen, die het minste had gedronken, keerde zich met een ernstig gezicht naar Barendz, die net als zijn dochter zwijgend maar belangstellend het tafereel had gadeslagen. Hij trok hem terzijde en zei: ‘Pas op voor die jongeman daar. Hij is een volksverleider, dat is wel duidelijk. Hij is een Duitser uit Saksen, een lutheraan, een ketter! Geef hem geen onderdak!’

Ondertussen bleven de andere monniken spotten. ‘Onnozele hals! Druk liever een meisje aan je hart dan dat oude boek, mietje! Als je monnik wilt worden, ruil ik mijn pij wel tegen jouw gouden vrijheid. Ja! ja! Goed zo! De monnikskap zal hem goed staan! Geef hem een pij, geef hem een pij!’

De anderen voelden wel voor die grap. De spreker trok zijn geestelijk gewaad uit en leek dat de jongeman aan te willen trekken, twee anderen kwamen naar voren om hem te helpen. Maar de jongeman…, hij hoefde niets te doen om zich te verdedigen. In de deuropening vertoonde zich een ernstige, lange gestalte, die met strenge waardigheid om zich heen keek en toen op scherpe toon, die alleen al hen deed verbleken, tegen de monniken zei: ‘Jullie zouden er werkelijk goed aan doen het kleed af te leggen, waarvoor jullie zo weinig respect hebben.’

Ze gaven geen antwoord, maar keken beschaamd en ook wat angstig.

De nieuwe binnenkomer droeg ook een geestelijk gewaad, maar niet van hun orde. Hij was dus niet hun prior. Er lag misschien evenveel achting voor zijn persoon als achting voor zijn rang in de verslagenheid waarmee ze zijn berisping aanhoorden en het gebeurde probeerden te vergoelijken. Zwijgend wierpen ze de dobbelstenen opzij, schoven het speelbord aan de kant en raapten de monnikspij op. Een van hen pakte zelfs zijn gebedenboek.

Zonder zich verder met hen bezig te houden, richtte de man nu het woord tot Paul.

‘En u ook al zo vroeg in zulk slecht gezelschap? U lijkt me toch een ingetogen man!’

‘Eerwaarde heer! Ik heb niet gekozen voor hun gezelschap. Ik deed niet mee aan hun spel en hun gedrink. Ik logeer hier, omdat… omdat…’

‘Wel?’ De man keek Paul met een scherpe blik aan.

‘Ja, waarom zou ik het u niet vertellen?’ hervatte deze vol vertrouwen. ‘Omdat ik hier wacht op iemand die mijn leidsman moet zijn, maar die nog steeds niet gekomen is. Hij zou mij goede raad kunnen geven in dit land, waar ik helemaal vreemd ben.’

‘En waar gaat uw reis naartoe?’

‘Om te beginnen naar Utrecht.’

‘Hebt u dan geen enkele beschermer in de bisschopsstad?’

‘Dat zou mijn vriend zijn. O, er is hem vast iets ergs overkomen! Hij weet hoe alleen ik ben. Hij heeft zelfs een brief om mij aan te bevelen.’

‘Mag ik weten voor wie?’

‘Voor een belangrijke heer: de vicaris van zijne hoogwaardigheid de bisschop van Utrecht.’ Een van de monniken schoot in een luide lach.

De ernstige geestelijke keek om. ‘Ik had gehoopt dat jullie uit schaamte wel vertrokken waren zonder dat ik dat hoefde te zeggen. Ik verzoek jullie nu te gaan.’

Ze gingen inderdaad en wierpen de herbergier een goedgevulde beurs toe. De monnik die met Barendz gesproken had, keek nog eens met een loense blik om naar de man die hen wegjoeg.

‘Relaties met de lutheranen!’ mompelde hij. ‘Ik beloof u, heer! Ik zal deze ontmoeting niet vergeten.’

‘Ik ben de vicaris zelf,’ zei de geestelijke tegen Paul toen ze alleen waren en voor het eerst vriendelijk voegde hij erbij: ‘Ook zonder die brief ben je bij mij aanbevolen. Je gezicht bevalt mij. Ben je een Duitser en kom je misschien uit Wittenberg?’

De jongeman knikte vrolijk verrast en maakte een buiging.

‘Dan weet ik van wie je brief is. Gaat het goed met hem? Heeft hij rust? Je moet mij over hem vertellen. Het moet Gods leiding zijn dat je nu juist hier bent. Ik moet een bezoek afleggen op een kasteel, niet ver hier vandaan. Maar de kasteelvrouwe van Lauernesse is heel gastvrij en je kunt wel met mij meegaan. Pak je spullen maar, ik zal intussen wel afrekenen met de herbergier. Maar schiet wel op, want we hebben niet veel tijd. Mijn knechten staan al een hele tijd te wachten met de paarden en ik houd er niet van het geduld van mensen of dieren onredelijk op de proef te stellen.’ Er was iets vriendelijk gebiedends in zijn manier van spreken dat geen tegenspraak toeliet. Het was bovendien voor Paul veel te belangrijk zo’n beschermer te hebben gevonden om niet te doen wat de vicaris vroeg. Hij was snel klaar, wierp Stijntje een groet toe, en al snel reed hij op het paard van een van de knechten rustig naast de vicaris voort.

Een kleine opheldering is nodig om diens plotselinge verschijning te verklaren. Hij kwam als geroepen en dat was ook zo. Stijntje had het getrappel van paarden gehoord, dat de anderen ontgaan was door hun herrie, en was naar buiten gegaan. Daar had ze een geestelijke gezien. Zijn achtingswaardige voorkomen had haar getroffen en ze had gemeend niet beter te kunnen doen dan zijn hulp in te roepen tegen het ergerlijke gedrag van de monniken. We hebben gezien hoe ze daarin geslaagd is.

2 Wie de vicaris was en de keuze van de jonkvrouw

Op korte afstand van Utrecht, aan de kant van De Bilt, lag een gebouw dat sinds de laatste graaf uit het Hollandse huis erkend was als een adellijke ridderhofstede en dus torens en ophaalbrug, vijvers en versterkte kantelen had.

Dat was het huis Lauernesse. Ik raad niemand aan, zelfs niet de vurigste liefhebber van oudheden, nu nog te zoeken naar de resten van dit kasteel, want het is in puin gestort en het puin is gruis geworden. Een Stichtse boer heeft het al omgeploegd en misschien groeit er nu wel koren op die plek, waar de vrouwen van Lauernesse gebeden hebben. De vijvers zijn gedempt of worden gebruikt om de frisse weilanden te besproeien van een boer die er niet aan denkt dat daar voorheen zwanen met kleurrijke wapenbanden om de nek trots rondzwommen,

In de tijd waarin ons verhaal speelt, had vast niemand kunnen denken dat dat zou gebeuren. Wie het had voorspeld, zou als ontijdige boeteprediker en feestverstoorder weggezet zijn. Want het huis was nu in feeststemming: dat was duidelijk te zien aan brede banieren van Lauernesse op de torenspitsen, die de kleine alledaagse vaantjes hadden vervangen. Dat kon je ook horen aan het statige en ver klinkende gelui van de kapelklok, die de mensen opriep naar de feestelijke mis te komen. Dat bewees ook de neergelaten ophaalbrug, een teken van vrede en gastvrijheid. Het voorplein was met fijn wit zand bestrooid, dat in grillige figuren was geharkt, en de donkere rookwolken die uit meer dan één schoorsteen van de achtervleugel opstegen, voorspelden de gasten dat er iets beters in de keuken werd bereid dan de gebraden vis van een vastendag. Het was dan ook een belangrijk feest, want de kasteelvrouwe werd die dag meerderjarig. Haar hele familie en al haar vrienden zouden natuurlijk in groten getale daarnaartoe komen en de gastvrijheid mocht niet tekortschieten op een dag als deze. Toen de vicaris met zijn beschermeling de openstaande slotpoort binnenstapte en de vrolijke rijen bedienden zag, allemaal in feestelijke kledij en druk bezig, zei hij tegen Paul: ‘Je treft het niet, mijn zoon! De jonkvrouwe van Lauernesse is al niet meer alleen en het zal moeilijk zijn een geschikt moment te vinden om het met haar over jou te hebben, voorlopig tenminste.’

Een jonge hofjonker in de kleuren van het huis, rood en groen, afgezet met zilver, kwam naar hen toe. Blij, maar ook respectvol begroette hij de vicaris.

‘U ook hier, eerwaarde! Dat zal mijn jonkvrouw genoegen doen. Dat is zeker een verrassing van zijne hoogwaar…’

‘Niet zo voorbarig!’ antwoordde de geestelijke glimlachend, terwijl hij dreigend zijn vinger opstak. Ernstiger voegde hij eraan toe: ‘Wil je mij een dienst bewijzen, Enriquez? Zie je, deze jongeman hier is een vreemdeling. Jij bent jong, hij is jong. Wil jij je over hem ontfermen? En…’ hier ging hij zachter praten, ‘en let wel: totdat ik de jonkvrouw gesproken heb.’

‘U kunt op mij vertrouwen,’ zei Enriquez. Hij ging hartelijk naar Paul toe en nam hem bij de hand. Zonder dat die tijd had nog iets tegen zijn beschermer te zeggen, werd hij door de jongen met een snel gebaar meegesleept.

In de bovenzaal, die de vicaris kort daarop binnenging, waren al veel adellijke heren en dames bijeen; de heren van Zuilen en Zuilichem waren er, de heer Van Boeckhorst met zijn verloofde, Engel uit Den Eng, een van de heren van Enckevoort, een paar leden van de familie Van Wijngaarden, de Van Rhedes, de Zonnevelds, allemaal uit de hoogste Utrechtse adel. Ook was er een groot aantal Stichtse patriciërs. Ze stonden allemaal om de jonge vrouw heen en dat was geen wonder. Zij had niet alleen haar hand te vergeven, maar ook een grote naam, een uitgestrekt bezit en veel invloed. Zeker veel invloed, want de familie Lauernesse had al tijdens de Stichtse twisten altijd meer de kant van de steden gekozen dan die van de bisschoppen. En van vader op zoon, van erfgenaam op erfgenaam, hadden ze een belangrijke stem weten te behouden. Het algemeen belang van de provincie was voor hen altijd belangrijker geweest dan de particuliere belangen van de geestelijke heren. En daar geestelijke leiders wisselen, maar de steden blijven met hun vaste oordelen en vriendschappen, had het huis Lauernesse in hen trouwe en machtige bondgenoten. De steden, die in de familie Lauernesse verzekerd waren van een machtige steun tegen weinig geliefde meesters, zouden zeer zeker de veten en grieven van die familie als die van henzelf beschouwen en zouden altijd klaar staan om de belangen van deze steunpilaar tegen weinig geliefde meesters te verdedigen.

Sinds 1457 had de familie Lauernesse ook nog van kerkelijke kant een bondgenoot. Door de vrouwelijke lijn waren zij verwant aan bisschop David en in hem hadden zij een beschermer en via hem een hartelijke vriend in zijn halfbroer, de regerend kerkvorst Philips van Bourgondië, die niet alleen de geestelijke, maar ook de wereldlijke macht had over het bisdom Utrecht. Herbert van Lauernesse, toen erfheer van het vrije riddergoed, had zich niet gemengd in de bloedige twisten tussen Utrecht en Amersfoort, onder andere wegens zijn zwakke gezondheid (hij leed aan een verlamming) en omdat hij geen mannelijke erfgenaam had.

Maar juist nu was deze groene boom, die zo vast geworteld was in de Stichtse grond en zo hoog uitstak boven alle andere, het sterven nabij. Er was nog maar één afstammeling, Ottelijne, de kleindochter van de laatste heer van Lauernesse. Een meisje, dat haar naam en haar wapenschild, haar rechten en haar macht zou moeten overgeven aan een echtgenoot. Vandaar dat de edelen en de steden, de bisschop en de grote prelaten van Utrecht, allemaal het oog gericht hielden op dat minderjarige meisje. En hun grote vraag was: wie wordt de echtgenoot? Er waren zoveel verschillende belangen in het spel. Hoeveel wensen waren eigenlijk eisen? En allemaal vonden zij zichzelf de juiste persoon om haar echtgenoot te worden. Nog afgezien van alles wat zij meebracht, was de persoon van Ottelijne een begerenswaardige prijs. Zij mocht zelf beslissen met wie zij zou trouwen. Haar grootvader had in zijn testament bepaald dat zij vóór haar meerderjarigheid niet tot een huwelijk gedwongen mocht worden en dat zij zelf een stem zou hebben in de beslissing. Geen van de aanzoeken was tot nog toe beantwoord, maar nu was zij meerderjarig. Je kunt je voorstellen hoe groot de verwachting van alle aanwezigen was.

Toen de vicaris de kring binnenstapte, trof hij dan ook geen vrolijk feestgedruis. Iedereen zweeg en er hing een gespannen sfeer van nieuwsgierigheid. Niemand had zelfs nog het kostelijke ontbijt aangeroerd, dat met de overdaad van die tijd op brede tafels stond uitgestald. De komst van de vicaris bracht een verandering in dit tafereel. Men begroette hem eerbiedig, men stond op, men ging om hem heen staan, men kwam aan zijn wensen tegemoet, men heette hem herhaaldelijk welkom. Je zou moeten weten hoe goed de vicaris bekendstond in het hele bisdom om die eerbied te begrijpen. Iedereen met wie hij in aanraking was geweest, had grote achting voor hem. Misschien wordt goedheid wel eens miskend. Zeker is dat goede mensen soms verdrukt en onbarmhartig vervolgd worden. Ze worden vaak niet gewaardeerd. Grootheid van karakter wordt vaker beschimpt dan bewonderd. Maar soms is het anders. Soms komt er in een moeilijke tijd een man naar voren die door zijn positie veel kwaad zou kunnen doen, maar toch het goede doet en verstandig genoeg is om wat hij goed vindt door te zetten. Wanneer zo’n man zijn macht niet gebruikt voor eigenbelang, maar dat opzij zet voor het belang van anderen, wanneer een belangrijke staatsman een waarachtig christen is en moedig en een onderscheidende geest heeft, kan hij veel goeds tot stand brengen, zeker in moeilijke of verdorven tijden. Dan is hij een hulp voor de zwakken, een geduchte en strenge rechter voor de kwaden en een voorbeeld, hoewel niet nagevolgd, voor zijn gelijken. Het respect voor zijn grootheid wordt groter bij het besef hoeveel kleiner men zelf is en anderen zijn. En de ondeugden van anderen die hij niet heeft, worden hem dan weer als deugden toegerekend. In gewone tijden wordt hij een goed mens genoemd, in moeilijke tijden wordt hij vereerd.

Zo’n man was Boudewijn Gerardz van Heerte, vicaris van het bisdom Utrecht, en wat meer zegt: een intieme vriend van de bisschop. Die vriendschap gaf hem ook een grote macht en invloed.

Hij had het geestelijk ambt aanvaard uit vrije wil, niet gedwongen door armoede, niet uit gemakzucht, niet uit trots, niet om te heersen. Als enige zoon van een welgestelde Utrechtse burger had hij in zijn moederstad veel kunnen bereiken of een gemakkelijk leven kunnen leiden. Maar al toen hij jong was, leidde hij een teruggetrokken leven om zich in alle vrijheid en zonder materiële zorgen over te geven aan zijn liefde voor de letteren en de wetenschap. In het klooster evenwel had hij niet gevonden wat hij zocht: wel rust, maar geen gemeenschappelijk streven naar een groot doel. De laag-bij-de-grondse onkunde van de monniken van zijn tijd en hun onverschilligheid voor wat hem bezielde, hun slaafse gehechtheid aan lege godsdienstvormen, terwijl echt gevoel voor godsdienst totaal ontbrak, waren bijna onverdraaglijk voor hem geworden. Maar hij had het oude spreekwoord, dat de wijste altijd de toegeeflijkste moet zijn, goed begrepen. Hij beklaagde hen, hij vergaf hun, en wees hen slechts sporadisch en dan voorzichtig terecht. Niet om een goede indruk te maken, maar omdat hij besefte dat het voorbeeld de krachtigste verkondiging is, begon hij zichzelf te hervormen voordat hij aan de hervorming van anderen dacht. Het samenzijn met de monniken stelde zijn evangelische deugd op de proef, maar hij kwam er gelouterd uit. Toen hij in 1515 door bisschop Frederik van Baden uit het duister van het klooster tot een functie in het bisdom was geroepen, had hij zich een schat van praktische christelijke filosofie verworven, die hem meester maakte van zichzelf en van anderen. Nu hij meer in het licht stond, was hij opgemerkt door de grote mannen van zijn tijd, onder andere door Erasmus. Voor de jonge Melanchton had hij grote belangstelling en heimelijk vereerde hij hem. Toch was hem als priester de glorie en de eenheid van de bestaande kerk zeer lief. Hij keurde dan ook de ruwe en scherpe uitspraken af, waarmee de Augustijner monnik Luther met veel vuur de zieke kerk wilde genezen. En met kloppend hart wachtte hij af welke geweldige slagen de ongeneeslijke kerk zouden worden toegebracht. Hij was, om het met een hedendaags woord te zeggen, van de behoudende partij. Hij stelde zijn hoop op de tijd, op langzame wijzigingen, op trapsgewijze verbeteringen, en bovenal op waardige voorgangers.

Daarom ook had hij, toen Philips van Bourgondië, de bisschop van Utrecht, hem koos om zijn moeilijke taak met hem te delen, met genoegen toegestemd. In die positie zou hij mee kunnen helpen een algehele schipbreuk van de kerk te voorkomen. En het Sticht, dat bepaald niet gewoon was het met zijn kerkbestuurders eens te zijn, juichte Philips keuze toe. In het dagelijks leven was vicaris Van Heerte, of vader Boudewijn van Utrecht, zoals men hem meestal noemde niet dát wat hij graag had willen zijn en werkelijk had moeten wezen. Hij wilde zo graag de broeder zijn van die anderen, maar ondanks zichzelf was hij altijd hun meerdere. Hij had iets verstrooids, iets afwezigs, een minachting ook voor kleinigheden die anderen belangrijk vonden, waardoor hij wat stroef en ernstig overkwam en moeilijk benaderbaar leek. Hij wist dit en trachtte het te voorkomen met liefde en tact. Maar ook zijn uiterlijk werkte niet mee om hem makkelijk toegankelijk te maken. Hij was van middelbare leeftijd, maar er zaten al wat grijze haren in de zwarte krans om de tonsuur. Zijn gezicht was rustig en kalm, hoewel ook wat streng en gebiedend, vooral door de onbevreesde blik van zijn donkerblauwe ogen. Hij was rijzig en mager, had een statige houding en was rustig in zijn gebaren. Voeg bij dit alles een niet zozeer welluidende, als wel doordringende stem, die meeslepend en ontroerend kon zijn. Daarbij was zijn kleding nogal ongewoon. Ze hield het midden tussen het priestergewaad en de wereldlijke geleerdendracht: een wijde, donkerbruine jas, korter dan een pij, afgezet met vossenbont en met loshangende mouwen, zwarte beenbekleding en een zwarte bonnet met daaronder een kalotje, toen niet alleen bij monniken, maar ook bij leken gebruikelijk. Dit alles gaf hem iets van statige eenvoud, en aparts. Niemand zou hem voor een monnik houden, maar hij kon ook niet verward worden met een adellijke heer of met een burger. Zoveel is zeker: als hij misbruik had willen maken van zijn positie en overwicht, dan had hij een gevaarlijke priester kunnen zijn.

Toen wij zeiden dat alle aanwezigen blij waren de vicaris in hun midden te zien, vergaten we één man. Die was op hoogdravende en besliste toon bezig het woord te voeren tegen twee of drie vrouwen, die met belangstelling naar hem luisterden. Deze zweeg plotseling en zijn gezicht betrok toen hij de statige gestalte van vader Boudewijn in het oog kreeg. Hij was een kleine, gezette man met de rondheid die St. Antonius uitsluitend aan goedaardige lieden toeschreef. Bovendien was er in de onbeduidende trekken van zijn dikke gezicht niets van hartelijk enthousiasme te bespeuren. Erg slim of geestrijk leek hij ook niet. Hij had kleine, ronde, ietwat uitpuilende matgrijze ogen, gescheiden door een on-Europees platte en brede neuswortel, een daarvan afgeleide grote neus, een kleine, altijd glimlachende mond met dikke rode lippen en een paar bolle, glimmende koontjes, die wat verbleekten toen de man de vicaris zag. Deze persoon, een dominicaner monnik, was de huiskapelaan van Lauernesse en de biechtvader van de jonkvrouw. Het was niet zijn schuld dat hij als jongste zoon van een groot gezin en het minst geschikt voor het beroep van zijn vader op jonge leeftijd naar het klooster was gestuurd. Men had zich helemaal niet afgevraagd of hij daar wel geschikt voor was. Het was ook niet zijn schuld dat hij in de monnikspij niets anders had gezien dan een vrijbrief voor een gemakkelijk, zorgeloos leven, zonder kennis of werkelijke vroomheid. Hij had geen andere voorbeelden om zich heen gezien en hij had niet genoeg gezond verstand en ook niet genoeg goede wil om een uitzondering te kunnen of te willen zijn. De heren van Lauernesse waren gewoon hun huiskapelaan te nemen uit het klooster waarvan hij broeder was, en de keuze was op hem gevallen als iemand met een goed humeur en van behoorlijk gedrag. Toen de vicaris zich vertoonde, was hij juist bezig zijn toehoorsters uit te leggen hoe alle profetieën over de antichrist van toepassing waren op Luther, de Duitse Augustijner, die zulke gruwelijke aanslagen smeedde tegen de zielen van de vromen. Maar hij was wijs genoeg direct te zwijgen, want hij wist maar al te goed dat de vicaris alle gesprekken met de leken over dit punt afkeurde en hem zeker zou berispen.

Mijn lezers zullen misschien opgemerkt hebben dat wij de jonge meesteres des huizes niet onder de aanwezigen hebben genoemd. Want dat die kleine, lelijke, broodmagere persoon, die wat hooghartig de honneurs waarnam, niet de erfdochter van Lauernesse was, kon je direct zien. Wij zullen nu uitleggen waarom zij er niet was. Zodra de mis in de huiskapel, door jonkvrouw Ottelijne wat ongeduldig aangehoord, was geëindigd, had zij getijdenboek en kerkkap snel overhandigd aan een dienstmeisje dat haar opwachtte, en had zich afgezonderd in haar bidvertrek, waar zij zich liet neervallen in een armstoel, met een misnoegde en moedeloze uitdrukking op haar lieve gezicht. Ten slotte, nadat ze een hele tijd zo had gezeten, had ze kennelijk behoefte aan iemand om mee te praten, want ze stond op en riep het jonge meisje, dat haar niet gevolgd was.

‘Heeft u mij geroepen?’ vroeg deze bij het binnenkomen.

‘Ja, Griete! Luister eens, zijn de mensen er al allemaal?’

‘De heren en dames? Ja, mevrouw, zij wachten op u, en Donna Theresia heeft het er lastig genoeg mee.’

‘Ik weet het, meisje! Het is helemaal niet beleefd van mij om de plichten van een goede gastvrouw opzettelijk te verzuimen, maar toch, ik kon niet anders; ik heb me dat nu eenmaal zo voorgenomen en ik wil mijn besluit uitvoeren, tenminste zo…’ plotseling viel ze zichzelf in de rede en vroeg: ‘Je weet toch wel zeker, Griete, dat meester Aernoud Reinierz er nog niet is?’

‘Die niet, maar wel de heer van Nichtevecht en de jonker Van der Aêm,’ antwoordde het meisje, haar ondeugend aankijkend.

‘Als meester Aernoud nog komt, breng hem dan hierheen,’ vervolgde Ottelijne, zonder acht te slaan op Grietes opmerking. ‘Ik heb je dat geloof ik al gezegd.’

‘O ja, mevrouw, al heel vaak. En Enriquez weet dat ook,’ hernam het meisje onbevangen. ‘Maar echt, die Utrechtse heer is een fraaie gast, om zo laat te komen!’

‘Als hij al komt!’ zuchtte Ottelijne, ‘het zou hard zijn als hij niet kwam. Dan moet ik die stap alleen doen, en die is moeilijk en heel wat zwaarder dan ik mij had voorgesteld. Was mijn voogd maar hier! In mijn omgeving heb ik niemand die mij kan steunen tegen de adel! En dan vader Luciaan, die onuitstaanbare vader Luciaan, bij hem kan ik al helemaal niet op een verstandig woord rekenen. En nu wordt het laat.’

‘Helaas ja, lieve mevrouw. Te laat om zulke gasten zonder reden te laten wachten.’

‘Zonder reden? Ze weten toch wat er in het testament van heer Herbert is vastgesteld? Ze kunnen toch weten, in elk geval de vrouwen, dat ik dit moment met angst tegemoet zie.’

‘Als u nu eens de eerwaarde vader Boudewijn om raad vroeg!’

‘De vicaris, hemel! Is die hier? Meisje, waarom heb je dat niet direct gezegd?’

‘Zijne eerwaarde kwam juist toen ik door u geroepen werd, en ik zou…’

‘Dan heb ik moed om te gaan,’ hernam Ottelijne, en ze stond op. ‘Roep direct Enriquez. Ik heb de steun van zijn arm nodig.’

‘Wil je niet ook wat op de mijne rekenen, schone jonkvrouw!’ hoorde ze opeens. In de deuropening stond een zelfbewuste en manhaftige jongeman in het fraaie uniform van een keizerlijke hopman.

‘Mijn Aernoud!’ riep Ottelijne, en ze wierp zich aan zijn borst zonder zich te storen aan de aanwezigheid van Griete, die heel verbaasd toekeek.

‘Ik wens je alle geluk en zegen met deze dag, mijn allerliefste!’ zei Aernoud met iets ernstigs en plechtigs in zijn stem, terwijl hij haar hartstochtelijk in zijn armen drukte. ‘En dat God en zijn heiligen je in hun hoge bescherming mogen nemen!’

‘Amen!’ zei ze met een flauwe glimlach terwijl ze naar hem opkeek.

‘Maar zeg eens, liefste, waarom moest Enriquez…’

‘O ja!’ antwoordde zij. Ze draaide zich om naar Griete en zei: ‘Zeg tegen de gasten dat ik eraan kom.’

Toen het meisje de kamer uit was, zei de jonkvrouw, terwijl zij haar vriend meetrok naar een bank, zacht verwijtend: ‘Je bent wel laat, mijn Aernoud! Ik durfde al niet meer op je te rekenen! En dat terwijl ik je nu zo nodig heb. Je komt van Utrecht…’

‘Ditmaal van Dort, Ottelijne! Je ziet een keizerlijke-grafelijke hopman voor je.’

‘O! Dat is een mooie verrassing,’ hernam zij vrolijk, en ze keek nu voor het eerst naar zijn kleding: ‘Wat staat dat uniform je goed! Luister, ik zal een mooie draagband voor je maken. Je hebt dus meester Florisz gesproken. Nu ben je wel verontschuldigd voor je laatkomen.’

‘Ik heb de pensionaris gesproken,’ hernam hij, alsof dat woord heel belangrijk was.

‘En?…’ vroeg zij blozend, terwijl ze haar ogen neersloeg…

‘Hij vroeg mij je zijn schriftelijk antwoord te brengen,’ hernam hij. Hij haalde een opgerolde brief uit zijn draagband en gaf haar die, na hem te hebben gekust, een hoffelijke gewoonte in die tijd.

‘O! Die ondeugende voogd!’ zei ze, en ze maakte driftig het rode waszegel los. Ze las de brief vluchtig door, bijna beginnend met het einde, en gaf hem toen weer aan hem.

‘Mijn liefste, ik kon het wel raden,’ hernam hij na de brief gelezen te hebben. ‘Maar voor wij verder gaan, wil ik eerst nog iets zeggen. Je twijfelt niet aan mijn liefde. Hoe zou dat ook kunnen na twee lange jaren, waarin mijn trouw zwaar op de proef is gesteld. Aan jouw trouw heb ik altijd geloofd en die is noodzakelijk voor mijn geluk. Maar wat ik tegen mezelf zei toen ik hierheen reed en al overtuigd was van de toestemming van je voogd: Jij wilt Ottelijne tot vrouw. Zij wil jou. Ze is zacht en goed, ze is de mooiste vrouw van het Sticht. Je bent de benijdenswaardigste onder de stervelingen. Maar heb je ook bedacht wie zij is, en wie jij bent? Zij, de erfdochter van de machtige Lauernessen, de adellijke jonkvrouw, de nicht van de bisschop, en jij… niets meer dan een burger, zeker, een vrije burger van Utrecht, voor wie een plaats op het raadhuis zou openstaan als hij dat wilde, maar toch iemand die haar geen rang heeft aan te bieden dan die van poortersvrouw. Ben je moedig genoeg om zo rijk te durven worden en zo machtig door een vrouw? Want dat plan van vroeger, Ottelijne! waarbij je je goederen zou afstaan aan de familie van je vader was dwaas en kunnen we niet uitvoeren. Als burger ben ik niet arm, maar ik zou de jonkvrouw van Lauernesse niet al die bedienden kunnen geven waaraan zij gewend is. Ik heb nog een moeder, die weduwe is, ik heb zusters, ik heb een broer. Voor hen ben ik ook verantwoordelijk. En jij, Ottelijne, voel jij je sterk genoeg om een man te hebben aan wie je zoveel zult geven? Want weet je, ik ken mijn gebreken. Ik wil eerlijk zijn: ik ben niet zoals de vrolijke, opgewekte hofjonkers en adellijke heren, die makkelijk over een daad heenlopen en weinig waarde hechten aan een woord. Ik ben stroef, ernstig, somber, nadenkend; ik weeg blikken, ik tel woorden! En kijk, als ooit een blik, een woord, een daad van jou mij eraan herinnerde dat je naar mij was afgedaald, Ottelijne, dan was het voor altijd gedaan met ons geluk. Het zou dan voor jou en voor mij beter geweest zijn…’ Hij zei dit laatste met een doffe, zachte, maar ernstige stem en liet daarbij haar handen los, die hij in het vuur van zijn verhaal in de zijne genomen had. Zijn scherpe ogen keken haar droevig en vragend aan. Maar zij doorstond die felle blik kalm en keek hem rustig aan met haar zachtblauwe ogen. Er sprak een heldere bewustheid uit van haar eigen kracht en een heilige overtuiging van haar trouw.

‘Je zult mijn heer zijn en mijn echtgenoot. En zeg niet dat ik naar jou afdaal, want jij bent groot, mijn lieve vriend, en edel van hart. Je bent een edelman naar de ziel, en een hooggeborene naar de geest. En ik ben ook niet als die anderen: ik geef niets om die trotse namen. Ik zie in die rechten onderdrukking en onrecht, ik lach om die kinderachtige vastgeroeste opvattingen.’

‘Dat zijn geen lege namen, jonkvrouw! Dat is geen onderdrukking, die geërfde rechten, en die instellingen van hoge geboorte en hoge rang onder edelen, dat zijn geen vastgeroeste opvattingen, waar je om kunt lachen! Wie de handvesten van de steden, de vrijheden van de burgers minacht, speelt een ruw en onvoorzichtig spel, wie lacht om de voorrechten van de edelen, lacht een gevaarlijke lach, want dat zijn de vaste grondvesten en…’ Maar de spreker eindigde zijn zin niet, want hij zag Ottelijne bleek neerzinken op haar stoel. Deze koele overwegingen, die lange aarzeling, was meer dan zij verdragen kon. Ze begon te wanhopen aan zijn liefde, die hij zó goed wist te verbergen. Maar toch, dat hij zijn grote hartstocht voor haar in de waagschaal durfde stellen, daar was iets groots en sterks in. En als zij de tranen had kunnen zien die hij telkens terugdrong en die altijd weer opwelden in zijn ogen, had zij hem zeker beter begrepen. Toen hij haar ontreddering zag, vergat Aernoud de rol die hij zichzelf had opgelegd. Hij schoot op haar toe, steunde haar hoofd en kuste haar ogen, hij gaf haar zulke lieve namen als hij nog nooit had uitgesproken. Zijn angst verried zijn grote liefde, zijn angst verried hoe onbaatzuchtig zijn eerdere terughoudendheid was geweest. Ze keek met grote tederheid naar hem op en zei:

‘Mijn liefste, mijn edele, groothartige liefste! Je stelde mij al te zwaar op de proef. En zie je, dat was nergens voor nodig. Luister nu ook naar mij. Mijn keuze is geen overijld besluit. Twee lange jaren heb ik tijd gehad om daarover na te denken, en dat alles heb ik ook bedacht, en…’ vervolgde zij, zich vermannend om rustig te blijven, maar haar ogen werden vochtig, ‘ik heb ook op de praktische kant gelet. Jij bent een man met een goed oordeel, veel meer dan anderen, die alleen dapper zijn. Je bent militair geworden, zoals ik graag wilde, het enige en laatste wat ik van je vroeg. Een vastberaden, moedige, verstandige echtgenoot is wat ik nodig heb. Ik, een arme zwakke wees tegenover machtige vrienden en hardnekkige vijanden. Want wie ik ook zou kiezen uit de edelen, elke die ik niet kies, wordt een jaloerse vijand. Als ik een krachtige edelman kies, dan zal hij zijn grotere macht gebruiken om te onderdrukken. Hij zal mijn ongelukkige leenmannen betrekken in zijn veten, die hen niet aangaan. Hij zal wie recht had op zijn bescherming tot slachtoffer maken. Als ik een zwakke edelman trouw, zal men hem verachten en haten, en de anderen zullen hem aanvallen. Maar jij, jij verenigt… nee, laat mij uitspreken, nu moet jij luisteren, de moed van een edelman met het rijp beraad en de vredelievendheid van een burger. Jij brengt niet één vete met je mee. Ze zullen allemaal jaloers op je zijn, maar wie waagt het de oorlog te verklaren aan een keizerlijke hopman? Ze weten maar al te goed wat het betekent de vrede van de keizer te verbreken. Zó denkt meester Floris erover, die een verstandig en scherpzinnig man is. Zelfs mijn eerwaarde heer de bisschop, die ik in het diepste geheim heb geraadpleegd over mijn voornemen, heeft het goedgekeurd. Je bent in heel Utrecht bekend en wordt door iedereen daar gerespecteerd. Je zult een goede heer zijn voor mijn onderdanen. Je zult de waardigheid van onze rang hooghouden en wat veel meer is: ik houd van je, meer dan van alle anderen! En nu jij,’ zei ze met een lief glimlachje.

‘Ik zal dan zo gelukkig worden als ik mij in mijn stoutste dromen niet voorstelde,’ antwoordde hij opgetogen en zijn blik en zijn gelaatskleur verrieden hoe ontroerd hij was. Hij kuste onstuimig de kleine hand, die nu de zijne zou worden en riep hartstochtelijk: ‘Ottelijne! Mijn Ottelijne, voor altijd! God, die mij hoort, en al zijn goede heiligen weten wat een trouwe en tedere echtgenoot ik voor je wil zijn.

‘Kom dan nu, Aernoud! We moeten dit nu snel aan de anderen bekendmaken, zij hebben er recht op het te weten.’

‘Welke anderen?’

‘Mijn vrienden en huwelijkspretendenten. Die zijn allemaal in de grote banketzaal. Ik riep Enriquez alleen om mij naar binnen te geleiden, omdat ik moedeloos en teleurgesteld was en bang dat je niet meer zou komen. Geef mij nu je arm, mijn hoffelijke heer!’

‘Ottelijne!’

‘Niet waar? Ik vraag een grote proef van je moed!’

‘Ik weet dat je daar nooit aan hebt getwijfeld. Laten we daarom gaan, liefste, en ze zullen nu zien of een keizerlijk hopman en een burger van Utrecht wel zijn hoofd durft op te heffen tegenover de adel, en of hij hun achting zal weten af te dwingen. Door de keuze van mijn jonkvrouw ben ik nu krachtig en sterk.’

En inderdaad, met opgeheven hoofd, hooghartig en wat zwaarmoedig, kwam hij als een geboren rijksvorst met Ottelijne aan de arm binnen en bracht haar tot midden in de feestzaal.

3 Twee jongemannen

Inmiddels werd er ergens anders in het huis een ander gesprek gevoerd, waarop mijn lezers evenveel recht hebben. De page Enriquez had de jonge vreemdeling die aan hem was toevertrouwd van het nodige eten en drinken voorzien in een klein vertrekje, dat vast zijn eigen geliefkoosde plekje was om zich terug te trekken. Terwijl Paul zich schadeloos stelde voor zijn afgebroken ontbijt in de herberg, had Enriquez voortdurend gezellig tegen hem zitten kletsen als tegen een goede vriend, maar toen die klaar was, vond Enriquez kennelijk dat het nu de beurt aan zijn gast was om hem het een en ander te vertellen. Maar Paul bleef peinzend voor zich uit kijken, zonder iets te zeggen. Dat begon Enriquez dwars te zitten en hij besloot om dan maar op een andere manier het vertrouwen van zijn gast te winnen.

‘Nu moet jij maar zeggen wat we zullen gaan doen tot etenstijd… Wil je op het verkeerbord spelen of wil je dobbelen? Of zullen we schaken? Maar misschien houd je meer van ridderlijke bezigheden, zoals schieten of schermen? Maar nee, je lijkt me een rustige, bedachtzame persoon. Ben je soms een minstreel of harpspeler of hou je van zingen bij de luit?’

‘Beste vriend!’ hernam Paul, die, nu hij rechtstreeks werd aangesproken, opschrok uit het gepeins waarin hij vervallen was bij de onbeduidende praatjes van de ander, ‘je hebt het goed geraden: wapens en ridderlijke oefeningen zijn mij vreemd en schaken en andere spelen kan ik niet goedkeuren. Maar de muziek, die de mens blij maakt en de geest verheft, de muziek, die roerende taal van engelen, is mij altijd welkom. Maar vandaag ben ik niet in de goede stemming om te zingen.’

‘Dan moet je wel een heimelijk verdriet hebben, want jonge, gezonde mensen zijn meestal opgewekt en vrolijk. Vertel mij eens, wat is er? Het kan helpen erover te praten. Vertrouw me als een broer!’ Want toen mijn heer de vicaris mij opdroeg voor je te zorgen, zag ik je al als een broer. En vertrouwelijk pakte hij de hand van de jongeman, die glimlachte. ‘Moet ik het raden?’ vervolgde Enriquez. ‘Je kleding is niet die van een page of jonge ridder. Ben je misschien als nieuweling een klooster ontvlucht en ben je nu bang voor de dwang van je ouders?’

‘Ouders?’ herhaalde Paul met een zucht. ‘Ik heb geen moeder en geen vader meer, ik heb alleen mijn Vader in de hemel.’

‘Arme jongen!’ hernam Enriquez bewogen, maar niet ontevreden dat er nu een begin van vertrouwelijkheid was. ‘Alleen, rondzwervend, geen ouders! Dat moet wel heel moeilijk zijn.’

‘Ja, inderdaad, dat is hard. Maar toch, het is niet daarom dat ik verdrietig ben. Ik weet op wie ik kan vertrouwen, al wacht mij misschien nog veel verdriet en weinig rust. Maar mij is als zwakke jongeman een belangrijke taak in de handen gegeven, en… Ik zeg niet dat ik aarzel, maar dat ik ertegen opzie, dat is toch wel logisch. Die taak is zo groots, zo belangrijk! En het is niet de vraag of ik eraan bezwijken zal. De vraag is of ik slagen zal, vóórdat ik eraan bezwijk!’ Bij deze woorden, die Paul meer tegen zichzelf dan tegen zijn toehoorder zei, liet hij zijn hoofd in zijn linkerhand rusten. Daarna, alsof hij bedacht dat zijn woorden waarschijnlijk niet erg duidelijk waren, keek hij op en vervolgde: ‘Bovendien maak ik mij ongerust over een vriend van mij. Hij had mij vast beloofd bij me te komen, zodra wij in het Sticht zouden zijn. Maar ik zwerf hier nu al dagenlang rond en hij is niet gekomen. Hij wordt vast door geweld tegengehouden of misschien wel door de dood!’ Hij zweeg even. ‘Ik denk niet dat hij nog komt. En hoe zal hij mij ooit kunnen vinden als mijn werk mij ver van Utrecht brengt.’

‘Wil je dan nog verder reizen dan Utrecht? Ik dacht dat je daar, als page bij de ridders van het Duitse Huis…’ Toen Enriquez Paul zag glimlachen, vatte hij moed om met een vrijmoedige vraag het ijs verder te breken. ‘En wat is dan dat grote werk, dat je op je moet nemen en waar je tegenop ziet en wie heeft je dat opgedragen?’

‘Mijn Meester, die de Heer is, en die in staat is grote dingen te doen door middel van kleine en zwakke mensen. Hij heeft mij het licht laten zien en heeft mij laten zien wat hij van mij wil. Met Zijn hulp hoop ik de opdracht te volbrengen. Want zie je, ik ben een van de uitverkorenen die de kerk wil herstellen en een waarachtig en zuiver christendom wil verkondigen in deze landen. Ik ben een onwaardige, maar ijverige leerling en volger van doctor Martinus Luther!’

Waarschijnlijk hadden nog nooit woorden zo’n sterke indruk gemaakt op iemand als die van Paul op Enriquez. Eerst had hij nieuwsgierig naar Paul geluisterd, met eerbied ook, want hij voelde intuïtief dat deze jongeman, die misschien maatschappelijk zijn mindere was, boven hem stond in geestkracht en verstand. Maar toen het woord ‘Luther’ zijn oor trof, was het alsof hij ineenkromp van angst en afschuw. Luther! Dat was zo’n vreselijke naam in 1521 voor een katholiek en zeker voor een eenvoudige jongeman die opgevoed was in eerbied voor de paus en de priesters, in een blind geloof van wat die verkondigden. Luther, dat was immers die afvallige Augustijn, tegen wie vader Luciaan waarschuwde. Luther, dat was satan zelf, een ketter en kerkscheurder, die koppig de paus, het zichtbare hoofd van de kerk en de vertegenwoordiger van Christus op aarde, openlijk de gehoorzaamheid had opgezegd! De jongeman had zich nooit kunnen voorstellen ooit in aanraking te komen met een iemand die zo besmet was met die schandelijke ketterij, de grootste zonde die hij kon bedenken.

En nu zag hij plotseling een jongeman tegenover zich die zonder aarzeling en zelfs met trots ervoor uitkwam dat hij een aanhanger was van die verschrikkelijke ketter, verkondiger van zijn leer zelfs! En die jongeman had net als hij blonde haren, heldere ogen, een zacht en vriendelijk gezicht. Daar kon toch geen satan onder schuilgaan? Onder deze engel verborg zich toch geen duivel? En dat zulke godgeklaagde woorden gesproken konden worden door zo’n stem! Het duizelde hem van verbazing en ontzetting. En dat dit wezen hem zelfs nu nog geen afgrijzen inboezemde, dat hij nog belang in hem stelde, in die vreselijke jongen, dát moest wel het werk van de satan zijn, dát was misschien wel de eerste stap tot het verlies van zijn ziel. Hij voelde zich flauw worden en viel op de bank neer. Met een strakke blik en wijd open mond staarde hij naar het voorwerp van zijn afschuw, zonder een geluid te kunnen voortbrengen.

Paul zelf schrok ook van het effect van zijn woorden en ook hij bleef onthutst zwijgen als iemand die te laat inziet dat hij iets gevaarlijks gezegd heeft.

En toch was die onvoorzichtige uitbarsting wel te verontschuldigen. Hij had zich al zo lang moeten inhouden, hij had al zo vaak ontwijkend moeten antwoorden. Daar lag iets lafhartigs in en hij was jong, hij had moed, vuur en onweerstaanbare geestdrift voor zijn zaak. En nu hij had hij zich gedwongen gevoeld een duidelijk antwoord te geven als hij niet voor een grootspreker gehouden wilde worden, Nu had hij zich geroepen gevoeld eerlijk te zijn, al was het dan ook tegenover een mindere. Maar daarbij had hij vergeten wat hij heel goed wist, dat haast dom en schadelijk is en geen christelijke moed.

‘O stommeling!’ riep hij ten slotte… ‘Ik had de vicaris beloofd…’

‘O arme jongen, je bent verloren!’ begon Enriquez, die nu ook weer tot zichzelf kwam, ‘Kom terug, kom terug van je gevaarlijke weg! Luther, (hij sloeg een kruis), heilige Maagd! Dat is immers afschuwelijk, dat kan niet waar zijn, je bent geen volgeling van die man. Je zit grappen te maken: hoe kan anders de vicaris, de vicaris zelf, je beschermer zijn? O! Ik smeek je, neem die akelige woorden terug; zeg, dat het niet zo is!’ De goedhartige jongen strekte zijn handen smekend naar hem uit.

‘Je bezorgdheid laat zien dat je een goed hart hebt, Enriquez!’ antwoordde Paul, terwijl hij zijn zachte stem nog zachter maakte; ‘maar je hebt het verkeerd. Je veroordeelt wat je niet kent. Je hebt het verkeerd als je in de man die ik noemde, een vijand van de kerk ziet en van Christus, als je hem een ketter noemt. O, als je eens wist wat een verdriet het hem doet als hij zo genoemd wordt! Hij is niet eens de vijand van de paus en van wie bij hem horen. Hij veroordeelt alleen hun gebreken, hun aanmatiging, hun afpersingen en hun wereldse neigingen en lauwheid voor de ware godsdienst. Je ziet het verkeerd. Dat komt omdat je wel in alle oprechtheid zoekt naar de goede weg, maar je laat leiden door dwaallicht in plaats van door een fakkel, terwijl het ene ware licht je onthouden wordt. O, als ik je eens zou kunnen overtuigen en je ertoe kunnen brengen zelf de Bijbel te gaan onderzoeken! Maar je moet allereerst geloven dat ik de brenger ben van een goede boodschap en dat hij die mij gestuurd heeft, ook goede bedoelingen heeft. Zeg mij eens, Enriquez! Kun je geloven dat ik zo overmoedig ben dat ik God zou aanroepen als getuige van het kwaad? Zie ik eruit als een dwaas? En kun je denken dat ik me zou beroemen op het volgen van een valse profeet als ik er niet heilig van overtuigd was dat zijn vijanden hem verkeerd voorstellen? Het is nu niet het moment om je zijn leer uit te leggen, daar hebben we meer tijd voor nodig, dat kost inspanning en aandacht. Maar denk maar eens na over het volgende: Christus zelf heeft gezegd: “Onderzoek de Schriften”, maar de paus en de priesters verbieden het onderzoek van het evangelie. Ze kennen het zelf niet of willen het niet kennen en ze staan het lezen ervan slechts aan een paar mensen toe. Luther daarentegen dringt aan op vrij onderzoek van Gods woord. Hij wenst vurig alleen met dit wapen bestreden te worden, het énige dat onfeilbaar is en van beslissende kracht. Waarom grijpen zij niet naar dit wapen en verpletteren hem daarmee, als ze dat al zouden kunnen? Maar als zij dat niet kunnen, wie verraadt dan Christus’ uitspraken? Wie is dan de ketter? Wie afvallige? Hij die ze opzij zet voor menselijke uitspraken en geboden, of zij die ze onderzoeken en proberen na te leven?’

‘Ik kan je hier geen antwoord op geven,’ zei Enriquez. ‘Je hebt het over personen over wie ik niet kan oordelen, tegen wie ik op moet kijken. Ik kan over die zaken niet oordelen. Jij bent mijn meerdere in ervaring, in kennis, in welbespraaktheid. Maar laten we het vader Luciaan vragen, hij kent Latijn en hij leest de Vulgaat: hij kan je over dit alles beter onderrichten. Ik voel dat het mij niet past je hierover aan te horen.’ Zijn stem was zacht en weifelend, toen hij dit laatste zei. Het was duidelijk dat Pauls woorden te zwak waren tegen de principes die hem vanaf zijn jeugd als onloochenbare waarheden ingeprent waren. Maar toch hadden ze niet geheel en al hun doel gemist. Bovendien kwam de gedachte aan de vicaris zijn vooringenomenheid te hulp. Snel en dringend, alsof hij bang was het gesprek te hebben afgebroken, ging hij verder:

‘Maar vader Boudewijn van Utrecht je beschermer, is dat mogelijk? Weet hij…?

‘Ja, dat weet hij!’ antwoordde Paul, ‘en toch beschermt hij mij. En jij, Enriquez, wil je niet eerst alles eens goed overwegen, voor je je van mij afkeert? Ik wil best met vader Luciaan praten, maar denk er eens over na of mijn woorden misschien goed zijn. Wil je zo snel je broeder verdenken, net nu je zijn vertrouwen hebt gewonnen?’

‘Nee, dat wil ik niet, Paul! Dat kan ik niet,’ riep de jonge Vlaming met tranen in de ogen en hij omhelsde hem. ‘Nee, iemand als jij kan geen afgezant van de hel zijn en een verleider van mensen. Jij draagt niet het merkteken van de satan. Nee, jij bent niet slecht en als je je vergist, zul je zeker terugkeren. Ik kan je niet vertellen hoe het zit, maar wijzere en vromere mensen zullen dat doen, en dan zul je berouwvol en met boetedoening terugkeren tot onze lieve moeder de kerk en weer haar geliefde zoon zijn. Maar alsjeblieft, vertel mij eens hoe je tot dit alles gekomen bent? Ik wil echt graag je levensgeschiedenis horen!’

‘Goed dan! Ik schenk mijn vertrouwen niet maar half. Ook hoef ik helemaal niet geheimzinnig te doen over mezelf. Ik heb je al gezegd, van mijn ouders weet ik niets. Ik ben tot mijn zestiende opgevoed aan het hof van de graaf van Mansfeld als page. De graaf noemde mij het kind van een van zijn leenmannen. Ik was in een uitgeplunderd dorp gevonden en door hem aangenomen. Anderen noemden mij zijn zoon. Maar ik geloof niet dat dat zo is. Hij heeft mij nooit bijzondere genegenheid getoond of zich speciaal met mij bemoeid. De gravin daarentegen was als een moeder voor mij. Ik was altijd al een nadenkend kind en het ridderbedrijf, waarop ik werd voorbereid, stuitte mij tegen de borst en was ook niet geschikt voor mijn zwakke lichaamsgestel. Bovendien kreeg ik steeds meer belangstelling voor studie en denkwerk. De biechtvader van mijn heer, een goedhartige man die mijn dagelijkse strijd zag, oordeelde dat zo’n duidelijke roeping niet moest worden tegengegaan en na wat voorbereiding werd ik naar de hogeschool van Wittenberg gestuurd, die toen net opgang begon te maken. Dat moet de hemel zo bestuurd hebben. In 1517 kwam ik in Wittenberg aan. Ik zou mij op de letteren toeleggen, niet op de godgeleerdheid, omdat de graaf vond dat die niet zo bij mijn stand paste. En toch leerde ik hem kennen, die grootse man, die grote, machtige hervormer, die… Vergeef mij, Enriquez! Ik wil je niet kwetsen, maar ik vind het moeilijk om zonder bewondering over hem te praten. Hij gaf in die dagen lessen over de Bijbel. Dat was iets vreemds en nieuws, en dat trok ons, jongelui, natuurlijk aan. O, je had hem eens moeten zien als hij sprak! Zo bezield, zo overtuigd! Zo oprecht bezield, zo overtuigd van de waarheden die hij openbaarde, leerde en uitlegde! Je had hem moeten horen met die heldere, doordringende stem, die trof en ontroerde met onweerstaanbare drang in zijn overtuigingskracht. En dan die krachtige, treffende taal, die een overwinning was op schoolse filosofie en blind bijgeloof. Ik had het grote geluk door hem opgemerkt te worden en van toen af verloor ik hem niet meer uit het oog. Ik ging mij helemaal aan de godgeleerdheid wijden. Hij stelde genoeg belang in mij om mij privéles te geven. Ik zocht hem dikwijls op in zijn cel in het Augustijner klooster. Dán weer was hij een gulle, vertrouwelijke vriend; dán weer was hij opgewekt, maakte hij grappen, hij die nog net daarvoor mensen als Eckkius en Tetzel had verslagen. Dán zat zelfs Staupitz, de vicaris, eerbiedig te luisteren, dan was vaak Melanchton daar, die grootse jongeman, die grote christelijke wijsgeer, die Johannes onder de volgelingen van de hervormer! Voor hem mag ik toch wel bewondering hebben? Hij, die jullie Erasmus zo waardeert…’

‘Maar, mijn beste Paul! Erasmus! Dat is immers een niet-christen, een gevaarlijk mens… Vader Luciaan zegt…’

‘Och arme! Jij met je vader Luciaan!’ hernam Paul glimlachend. ‘Je zult toch wel geloven dat kardinaal Adriaan rechtzinnig is, en die heeft grote achting voor jullie grote Rotterdammer. Ik zou je oneindig veel over dit alles kunnen vertellen, maar het is beter dat ik het alleen over mijzelf heb, voor zover dat mogelijk is, want ik ben net zoals deze mannen.

‘Omstreeks deze tijd gebeurden er in Wittenberg dingen die… Als ik je die zou vertellen, zou ik je alleen maar pijn doen. En eerlijk, wie had ook kunnen denken dat het zó ver moest komen! Doctor Luther zelf wilde helemaal niet zo’n openlijke breuk. Hij wilde misschien niet eens dat het zo ver zou komen.’

‘O! Was dat het verbranden van de bul van Zijne Heiligheid en van de decreten, dat bedoel je toch? Dat kun je in elk geval niet goedpraten. Dát was openlijke ongehoorzaamheid en minachting voor de kerk!’

‘Beste vriend! Luther maakt verschil tussen de heilige kerk en haar onheilige opperhoofd! De kerk van Christus, waarvoor hij zich inzet en waarvan hij de voorschriften naleeft, is iets anders dan Julius II en zijn secondanten, de kardinalen. Als je wilt, kan ik je later hier meer over vertellen. Maar je moet eerst weten hoe ik geworden ben wat ik ben.

‘Na mijn studie had ik weg kunnen gaan van de universiteit, maar de grote mannen van Wittenberg hielden mij daar! De graaf van Mansfeld, die meer en meer naar de ideeën van doctor Maarten begon over te hellen, had mij graag bij zich. Dus bleef ik en ik raakte steeds meer aan hem gehecht. Toen kwam het mandaat van de keizer, dat Luther naar Worms riep. Ik heb hem daarheen vergezeld en ben bij hem gebleven, tot hij plotseling ontvoerd werd. In Duitsland weet niemand nog wie dat gedaan hebben. Was het een gewelddadige ontvoering door zijn vijanden? Waren het machtige vrienden die ingrepen? We weten het niet. Iedereen heeft een andere verklaring. Wat vaststaat, is dat mannen in vermomming zijn rijtuig omsingelden, hem met zich meesleurden en wegstoven, voor men iets kon doen. Zeker is alleen dat wij hem missen, en dat we bang en vertwijfeld zijn. Alleen de hoop op de kracht van God, die ons vertrouwen niet zal beschamen, houdt de moed bij ons erin.

Het bos van Altenstein, waar de ontvoering plaatsvond, was ook nog in het bijzonder voor mij belangrijk. Met nog een paar anderen van het uiteengejaagde escorte zette ik bedroefd, maar snel, mijn tocht voort. De invallende nacht dwong ons in de eerste de beste hut op onze weg gastvrijheid te vragen. De bewoner, die ons binnenliet, was een bars uitziende man, niet bepaald een vreedzame boer. Het gebaar waarmee hij ons de beker aanreikte, leek eerder onwillig dan gul en de hoek in zijn hut, die hij aan ons afstond, wees hij ons aan met zo’n zichtbare tegenzin en wantrouwen, dat wij even overwogen onze tocht te vervolgen en geen gebruik te maken van zulke onwillige gastvrijheid. Wij begonnen al snel te vermoeden dat hij niet op een eerlijke manier de eigenaar van die plek was geworden. Hij moest een voetsoldaat zijn, die het boerengezin verjaagd had. Dat bleek inderdaad zo te zijn. Een aanhoudende motregen had mijn kleren helemaal doorweekt. Ik zocht uit mijn bundeltje wat ik nog aan droogs en schoons kon vinden, schoof zo dicht mogelijk bij het vuur, waar onze gastheer nog bleef zitten, en sliep al gauw in. Toen ik wakker werd, lag de zonderlinge man geknield naast mij met een voorwerp in zijn hand dat ik direct als het mijne herkende: een reliekdoosje van uitgesneden elpenbeen, dat de gravin van Mansfeld mij eens gegeven had, met een vermaning om het zorgvuldig te bewaren. Ik hechtte al niet veel waarde meer aan relieken, maar ik droeg het altijd bij me als een aandenken aan die lieve vrouw. Bij het uitpakken van mijn spullen kon het op de grond gevallen zijn en het had misschien de hebzucht van de vreemde man opgewekt. Dat moest ik tenminste wel denken gezien de hartstochtelijkheid waarmee hij het van alle kanten bekeek, om daarna naar mij te kijken, het aan zijn hart te drukken, te kussen en opnieuw te bekijken. Ik vond deze handelwijze zo zonderling dat ik me slapende hield om hem beter te bespieden en zo mogelijk te begrijpen. Het duurde niet lang of hij zette het neer en begon langzaam, zo omzichtig als een moeder haar slapende zuigeling uitkleedt, een van mijn mouwen omhoog te schuiven, blijkbaar om mijn bovenarm te ontbloten. Ik huiverde inwendig: het was midden in de nacht, mijn medegezellen sliepen hoorbaar en deze man was dubbel zo sterk als ik. Maar ik wilde toch zien wat hiervan kwam. Ik hield de adem in en mijn ogen halfgesloten. Zijn poging slaagde niet, mijn mouw was boven de elleboog vastgestrikt. Vrijpostig knoopte hij toen verder mijn halsboord los, frommelde mijn schouder bloot, bekeek die nauwkeurig en liet toen zo’n schelle, doordringende juichtoon horen, dat ik ontzet opsprong. “Hij is het! Hij is het! Ik wist wel dat ik hem zou vinden,” riep hij, terwijl hij mij woest in zijn armen knelde.

‘‘Maar wie denk je dan gevonden te hebben?” vroeg ik natuurlijk, zodra mijn verwondering en zijn onstuimigheid mij de kans gaven.

‘‘Wie? Wel wie anders dan Paul, mijn Paul! Mijn kind, mijn zoon, alles wat je wilt, maar zeker de énige en waarachtige Paul!”

“Jij, mijn vader!” antwoordde ik, met meer verbazing dan blijdschap, “en hoe weet je…?”

”Je vader, dat niet, maar ik heb toch meer met jou meegemaakt dan veel vaders met hun zoon. Ik heet Bertmann en ik heb een reis met je gemaakt vanuit het diepst van Vlaanderen tot hier in Duitsland, in deze zelfde streken. Het is best mogelijk dat je het niet meer weet; maar ik verzeker je, het is een last voor een soldaat om voor een zuigeling te zorgen, een kind, dat van dorst huilt en waarvoor hij geen andere borst heeft dan een gepantserde, en dan nog de angst, dat jij jezelf zou verraden en dat misschien je moeder of haar vrienden… Om maar niet te spreken over de zorg om je geen pijn te doen met mijn zware handschoenen, zo klein en teer als je was! En hoe ik het weet, hoe ik je herkend heb, mijn jongen! Denk je dat ik het heilige teken op je schouder vergeten kon zijn dat daarin gedrukt werd om tenminste iets van de vloek te weren die op je rusten moest?”

Ik had inderdaad een litteken op die plaats, dat de vorm van een kruis had.

“Bracht dat doosje je als eerste op de gedachte dat ik het kon zijn?” vroeg ik.

“Jazeker! Ik moet het wel herkennen. Ik was er immers zelf bij toen wij die klucht met dat doosje uithaalden? Brr! Nóg zie ik mijn strenge heer, hoe hij in razende woede uitviel! En dan je moeder…”

Wakker geworden door het geluid van onze stemmen stonden opeens mijn reisgezellen dreigend tussen mij en onze gastheer. Hun wantrouwen was te rechtvaardigen. De wanorde van mijn kleding, de hartstochtelijke uitdrukking waarmee hij zich over mij heen boog, de kracht waarmee hij mijn beide handen vasthield, dat allemaal moest hun verdacht voorkomen. Ik stelde hen gerust. Hij gebood hun met kracht op zijn gewone barse toon, die hij alleen voor mij scheen te vergeten, zich rustig te houden en zich er niet mee te bemoeien. Daarna nam hij de aardewerken lamp van de tafel en vroeg mij hem te volgen. Hij bracht mij bij een kleine schuur, een soort van aanbouwsel aan de armelijke hut. “En nu, Bertmann!” zei ik tegen hem, “jij was de verzorger van mijn jeugd, je kent mijn afkomst, vertel me nu wie mijn ouders zijn en waar ik hen zoeken moet.”

‘‘Beide ouders? Nooit, mijn arme Paul! Vraag dat niet van mij. Je vader is voor jou verloren, als ik je vertel wie je was.”

“Mijn moeder, zeker een arme, ongelukkige, verlaten vrouw?” vroeg ik met een eigenaardige beklemdheid in het hart.

“Ongelukkig, ja, dat is wel een beetje zo, maar arm, nee, mijn jongen! Ik wou dat jij en ik konden delen in wat je moeder te veel heeft. En verlaten… Ja, zoveel verlaten als ze zelf wilde. Waarom heeft ze mijn heer ook bedrogen?”

“Bedrogen!” riep ik met tranen in de ogen, “is mijn moeder dan…?”

“Daar moet je nooit naar vragen, tenminste als je erop staat door je vader erkend te worden.”

‘‘Erkend! Ben ik dan een wettige zoon!”

“Nee, maar omdat hij alleen bastaardzonen heeft, zou het best kunnen dat hij veel voor je wil doen. Hij heeft je wel nooit gezien, maar als hij hoort dat je tot een flinke, gezonde jongeman bent opgegroeid, hoeft hij zich niet te schamen dat je hem vader noemt, als je moeder maar niet…”

Op mijn nieuwe vragen naar mijn moeder gaf hij alleen verwarde en onduidelijke antwoorden en ik raakte er steeds meer van overtuigd dat er op haar een verschrikkelijke schande rustte, die hij uit medelijden voor mij verzweeg, en dat het voor mijn rust en misschien zelfs de hare noodzakelijk was haar als gestorven te beschouwen, en… O Enriquez! Je voelt wel hoe pijnlijk het is niet met eerbied aan een moeder te denken en haar niet als hoogste en zuiverste op deze aarde te zien, een toonbeeld van alle deugd.’

Pauls bezielde blauwe ogen glinsterden van tranen toen hij zijn jonge toehoorder aankeek. Deze begreep hem. Hij pakte liefdevol zijn hand en voegde er enigszins aarzelend bij: ‘En toch zijn niet alle moeders alleen maar goed, dan zou de mijne…’

‘O! Zeg dat niet! In Christus’ naam, geloof niet, zo lang je kunt dat je moeder slecht is. Of blijf eraan twijfelen. Ik kan dat niet meer. Daarom is zij voor mij een dode over wie je zwijgt als er niets goeds van te zeggen is. Mijn vader moet een groot en machtig heer zijn, die toen aan het Bourgondische hof woonde. Hij moet heel veel ellende gehad hebben, en vooral veel vijanden. Meer vertelde Bertmann mij niet, alleen nog dat hij zeer kort na mijn geboorte bij zijn heer weg was gegaan om mijn verzorger te worden. Hij schijnt mij op bevel van mijn vader ontvoerd te hebben van mijn moeder. Hij heeft mij in het dorpje Schwina verborgen, waar een getrouwde zuster van hem woonde, die mijn voedster werd. Hijzelf verlangde te veel naar het woelige en zwervende soldatenleven om niet opnieuw de gevaren en de oorlog op te zoeken. Hij kwam pas vijftien jaar later naar Schwina terug en vond er niemand van zijn familie meer, niemand, zelfs niet het kind dat aan zijn zorg en toezicht was toevertrouwd! Hijzelf werd als soldaat door de mensen van het dorp met achterdocht bekeken. Hij was voor de meesten ook een vreemdeling. Een van de anderen vertelde hem dat zijn zuster, toen ze weduwe geworden was, weggegaan was zonder iemand te zeggen waar ze naartoe ging. Radeloos, wanhopig was de arme man, die te laat inzag dat hij een dure plicht had verzaakt. Hij durfde niet terug te gaan naar zijn meester, die hem streng ter verantwoording zou roepen. Zijn geweten plaagde hem wel nog meer dan zijn angst, maar zoals het vaker gaat met zwakke hoofden en kleinmoedige zielen, in plaats van te proberen door goede daden een ongewild verzuim ongedaan te maken, begon hij de luide aanklachten in zijn binnenste weg te duwen. Hij ging zich te buiten aan overmoedige en roekeloze ondernemingen, waarbij de rechten van de mens en de geboden van God beide geschonden werden. Kortom, hij sloot zich aan bij de woestelingen die Duitsland een plaag waren onder de naam ‘Zwarten Hoop’. Nadat die bloedige soldatenbende uit elkaar was geslagen, zwierf hij als een vogelvrije rond door de Duitse staten. En zo ook was hij hier terechtgekomen, waar hij een schuilplaats gevonden had ten koste van de arme bewoners. Er was nu nog maar één redding voor hem: veilig de Italiaanse grens bereiken. Het was wel heel bitter voor mij om de man die zo liefderijk voor mijn eerste levensbehoeften had gezorgd en zo trouw de wacht had gehouden bij de zuigeling zonder wieg en de pasgeborene zonder ouders, zo laag gezonken te zien. En ook dat ik van hem afscheid moest nemen na zo’n korte hereniging, zonder te kunnen hopen op een nieuwe ontmoeting of die zelfs maar te wensen. Maar het schijnt in de raad van de Voorzienigheid besloten te zijn om mij al de gevolgen van een geheimzinnige geboorte stap voor stap te laten ondervinden, en Die wil altijd het beste. Ik heb verder geen tegenwerpingen gemaakt toen ik afscheid nam van de goedhartige, maar ruwe man, die mij zelfs de naam van mijn vader niet wilde vertellen. Hij had hem met een plechtige eed beloofd mij niet willekeurig en zonder zijn voorkennis op de hoogte te brengen van het geheim van mijn afkomst. Maar wel had Bertmann mijn hele geschiedenis toevertrouwd aan een monnik, toen hij eens diep in de put zat en een zware wond hem dicht bij het graf bracht, Gelukkig noemde hij mij de naam van de monnik. Die had toen beloofd mijn vader in te lichten en zo mogelijk mij op te sporen. Zo zou wat Bertmann misschien verknoeid had goedgemaakt kunnen worden. Ook noemde hij mij heer Philips van Bourgondië, de bisschop van Utrecht, als iemand in wie ik zeker een beschermer zou vinden als ik hem het reliekdoosje zou laten zien. Maar hoe zou ik, arme Duitse jongen, ooit zo’n verheven kerkvorst kunnen benaderen! Mijn énige hoop voor mijn aardse belangen was dus in het vinden van die monnik. En zie, Gods hand bracht mij bij hem. Na veel gevaar, – want ik vond het beneden mij om mijn band met de gezegende Luther te verbloemen – kwam ik eindelijk terug in Wittenberg. Ik vroeg raad aan Melanchton over een plan dat ik gemaakt had. Ik was vastbesloten om, net als onze eerwaarde voorgangers, de zuivere leer van het evangelie te gaan prediken en manmoedig de misbruiken van de kerk aan de kaak te stellen. Er lag een breed terrein en mijn werk zou vruchtbaar kunnen zijn. Niet iedere aarde was goed, maar beter dan enige andere was de grond van Holland, die als omgeploegde aarde klaar lag voor het goede zaad. Het volk hier heeft een vrije en ruimdenkende geest, het is rijp voor het licht. Mijn boodschap werd hier met graagte ontvangen. De hervormers hadden al langer hun oog op Holland gericht. Joan Busscher, vroeger een kapucijner monnik, maar nu een vurige en ijverige verkondiger van het Woord, was er tijdens mijn afwezigheid naartoe gestuurd. Hij was nog in Emden, bij Edgard, graaf van Oost-Friesland, die zeer ingenomen was met de evangelische leer.

Bertmanns woorden deden mij naar Utrecht verlangen. Melanchton vond mijn wens redelijk genoeg om die in te willigen. Er werd besloten dat Busscher mij zou helpen en men schreef hem dat hij in Emden op mij moest wachten. Je kunt je voorstellen hoe vurig ik ernaar verlangde die man te ontmoeten, als je hoort dat hij dezelfde naam had als de monnik die Bertmann mij genoemd had. Hij moest wel dezelfde persoon zijn. Weliswaar wilde ik wel nog graag zeker zijn van wat er met onze meester gebeurd was vóór ik uit Duitsland weg zou gaan, maar de tijd drong, ik moest óf verder óf van alles afzien. In Emden vond ik Busscher al niet meer…’

Het schrille geluid van een fluit deed hier Enriquez verschrikt opstaan. ‘Heilige Maagd! Hoe heb ik kunnen vergeten… Ze zitten vast op mij te wachten. Ik heb de eer het vlees voor te snijden. Het zal verwijten regenen. Gelukkig dat de jonkvrouw op mij gesteld is.’ En met het eigenaardige gemak van de jeugd vergat hij het verhaal dat hem zo interesseerde, voor de plicht die hem riep, zoals hij eerst die plicht vergeten had voor het verhaal. Hij snelde weg, maar was even later alweer terug om Paul te waarschuwen dat hij in het vertrekje moest blijven, uit angst vooral voor zijn moeder, Donna Theresia. ‘Zij bestuurt het huishouden en vreemde gasten zijn haar nooit welkom. Maar als zij zou vermoeden dat je een lutheraan bent, zou ze je helemaal hard vallen. Als je eenmaal aan onze meesteres bent voorgesteld, wordt dat wel anders.’ En hiermee liet de jonge page de jeugdige hervormer aan zichzelf over.

4 De morgen van het feest

Nog nooit misschien had zoiets eenvoudigs als het binnenkomen van twee personen in de grote feestzaal van Lauernesse zo veel verschillende en tegenstrijdige gevoelens opgewekt. Op de gezichten van de aanwezigen waren bij de binnenkomst van Ottelijne en haar verloofde verrassing, woede, teleurstelling, schrik, spot, gekrenkte trots, verbeten ergernis, geveinsde blijdschap of oprecht meeleven te zien. Maar er waren ook lippen die zich als vanzelf tot een glimlach plooiden, een glimlach van genoegen en bewondering. Het was ook zoiets moois en lieflijks, die twee jonge mensen, stralend en blozend van geluk en blijdschap, met ogen die schitterden van levenslust en pure vreugde. De jongeman, die er zo moedig uitzag in zijn schilderachtige, rijke militaire uitrusting: een borstharnas van gepolijst staal, met opzet aangetrokken om zijn geliefde te verrassen, en een korte wapenjas, zwart en wit gestreept, de kleuren van de keizerlijke landheer. En zeg niet dat dat dof of somber stond, zelfs niet bij de zwartfluwelen, alleen boven de knie geplooide beenbedekking, want de met edelstenen ingezette gouden gordel gaf er zoiets schitterends aan, dat die eenvoudige kleuren nodig waren om het geheel niet te opzichtig te maken. Een smalle opstaande kraag met brede plooien, verstevigd door ingeweven gouddraad, was maar net zichtbaar boven de prachtige halsband en gaf iets deftigs aan zijn gezicht dat naar Bourgondische mode, nog niet beïnvloed door de Oostenrijkse, helemaal glad was, zonder snor of baard. Maar zijn gitzwarte haar had de jonge Utrechtenaar niet aan die mode geofferd: vol en overvloedig schemerde het door het net van zilverdraad, waarmee het bedekt was. Daarboven droeg hij de indrukwekkende rozenhoed van groen fluweel, met de zeven rozen of knopen van fijn bewerkt goud, de opgeslagen rand en de negen liggende pluimen wit en zwart, zoals de strepen van zijn jas. Van het wambuis was niets te zien, behalve de strakke fluwelen mouwen, aan de pols versierd met opstaande plooien van dezelfde stof als de halskraag. Een ruim overkleed met loshangende mouwen voor meer volume en zwier ontbrak, maar Aernouds goedgebouwde lichaam kwam alleen maar beter uit nu dat niet onder fluweel of zilverlaken verborgen werd. Daarom was het ook niet erg dat van de wapenrusting de armbeschermers en de dijplaten en dergelijke waren weggelaten, als lastig en weinig passend bij een feest.

Naast hem stond de jonkvrouw in een kostbaar gewaad van rooskleurige damastzijde, rijk gevoerd en gestikt, en met sabelbont omzoomd. Dit gewaad, hoe lang en wijd ook, verborg toch niet helemaal het onderkleed van wit satijn, versierd met prachtig goudborduursel. Het was vóór in sierlijke plooien opgenomen en rondom aan de gordel vastgehecht, die door een schitterende gesp was gesloten. De witte mouwen van het onderkleed sloten zo strak om de armen, dat ze de mollige rondingen eerder aftekenden dan verdoezelden. De wijdere mouwen van het bovenkleed fladderden ongebruikt opzij, hoewel het zwieren ervan aan veel van haar gebaren een sierlijke statigheid gaf. Geen kraag ontsierde de blanke hals, maar toch kon niemand die bewonderen: een breed gouden halssieraad met ingezette edelstenen omsloot die en gaf kunstmatige schoonheid waar je natuurschoon had mogen verlangen. Jammer ook dat dezelfde mode dat goudblonde haar ervan weerhield los neer te krullen. Gelukkig dat het niet helemaal onder een sluier bedekt was en dat er nog twee brede vlechten, van achteren vastgespeld, ontsnappen mochten aan de hoofdbedekking. Die was overvloedig bezet met geslepen barnsteen, nog altijd het meest in tel als haarsieraad. Moet ik het nog hebben over de scharlaken kousen en de fluwelen, met strooiparels bestikte schoenen aan de ongeëvenaard fijne voetjes om een volledig beeld te geven van Ottelijne zoals ze daar stond naast haar Aernoud! En wat een geweldig effect had de tegenstelling tussen hen beiden: Aernoud straalde hooghartigheid en moed uit, vastheid en ongetemperde scherpte, iets van een adelaar en iets van een havik, Ottelijne was de duif, de zachte duif, die haar heldere ogen met vertrouwen en ingetogen naar hem opsloeg. Je kon wel raden dat zijn wil zo onverzettelijk was als zijn trotse onbewogen gelaatstrekken deden vermoeden en de strenge ernst ervan alleen met moeite door een glimlach verzacht kon worden. Verdriet zou die zwarte ogen laten bliksemen, maar niet huilen, en het noodlot kon die gestalte verbrijzelen, maar niet laten buigen. Met één opslag herkende je in hem een van die mannen die aantrekkelijk zijn door een vreemd en bijzonder overwicht op de vrouwelijke verbeeldingskracht, die geen schoonheid nodig hebben om in de smaak te vallen, die de liefde meer opeisen dan afsmeken, maar die als vergoeding een liefde teruggeven die zo diep en ernstig is als hun ziel, net zo hartstochtelijk en verheven als hun karakter.

Zij daarentegen was geheel en al de vrouwelijke vrouw, buigzaam, teder, die je kunt doden met een blik, die haar laatste levensvonk wil geven voor een glimlach, die liever offer wil zijn dan godin, die afstand heeft gedaan van zichzelf om maar op te gaan in de ander. Maar toch lag er ook vastheid in haar blik, ook kalme trots op haar voorhoofd. Maar het was de vastheid van onwankelbare trouw en de trots van haar zelfbewuste vrouwenwaarde. En om haar mond en in de rimpeltjes van haar wangen speelde die gulle glimlach van blijmoedigheid en humor, die je op de zijne vergeefs zou zoeken. En waar hij vlammen in de ogen had, hadden de hare een liefelijke rust, die bijna koud leek. Maar in die schijnbare koelheid, die zo goed paste bij haar sneeuwwitte hals, lag een verborgen gloed, die zich in uren van hartstocht zou laten zien. Zó was Ottelijne van Lauernesse, zó was Aernoud Bakelsze op dat ogenblik waarop ze zich aan die mensen toonden: gelukkig en sterk door de liefde, een paar lievelingen van, wat zeldzaam is, zowel de fortuin en als de verdienste.

Ze werden op een merkwaardige manier ontvangen: er werd pijnlijk gezwegen en moeizaam gesproken, er werden begroetingen gemompeld en verwensingen ingehouden, gelukwensen uitgesproken en uitingen van ontevredenheid gesmoord.

Hoezeer de jonkvrouw ook van tevoren al haar moed verzameld had om luid en beslist haar onherroepelijke keuze uit te spreken, toen ze zich daar midden tussen al die mannen en vrouwen zag, van wie zij er heel wat door één woord verpletteren zou, toen ze al die blikken op zich gericht voelde, miste ze voor heel even de adem om dat woord uit te spreken. Ze klemde zich verlegen vast aan haar vriend en haar ogen zochten angstig naar een glimlach van bemoediging. Aernoud leidde haar zwijgend naar haar plaats, met een mengsel van ongenoegen en triomf. Het was hem aan te zien dat de rol die hij deze keer speelde hem te passief was, dat het hem moeilijk viel dat hij zijn geliefde dat woord niet kon besparen dat haar, verlegen als ze was, zoveel moest kosten. Maar het zou bespottelijk voorbarig of aanmatigend genoemd kunnen worden als hijzelf gezegd had: ‘Deze vrouw heeft mij gekozen.’

‘Aernoud Reiniersz van Utrecht,’ riepen sommigen, die hem kenden.

‘Een Utrechtenaar,’ voegden twee Amersfoortse edelen erbij, die zich evenmin konden inhouden. ‘Gaat er nu een poorter van de bisschop met de schone jonkvrouw vandoor?’

‘Een zoon van schepen Bakelze,’ zei jonker Van der Aêm, met zijn degen spelend.

‘Dit is een belediging voor ons allemaal,’ barstte de heer van Nichtevecht los, ‘een burger…!’

‘Van Utrecht,’ voegde Aernoud erbij, en hij hief zo trots en uitdagend zijn hoofd alsof hij had kunnen zeggen: ‘Graaf van Holland!’

De edelen onder hen die het Utrechtse burgerrecht verkregen hadden of dat nog hoopten te bemachtigen, zwegen enigszins beschaamd.

‘Dat geldt als adel,’ liet een fijn pieperig stemmetje zich horen, ‘en mijn neef, zijne doorluchtigheid kardinaal Adriaan, zei eens…’

‘Dat bepaalde mensen beter zwijgen konden, dan te onpas over grote namen brallen,’ fluisterde Van Zuilichem de spreker in.

Dat mopperende geroep, die vele luide blijken van ongenoegen over haar keuze, die vele openlijke beledigingen voor de man die ze liefhad, gaven Ottelijne al de kracht terug die ze nodig had. Ze moest zelf gewond worden om anderen te durven verwonden. Trots en waardig hief ze haar hoofd op, haar blik ontmoette een andere, die goedkeurend op haar rustte. Vrouwen hebben bij hun beste daden zo’n aanmoediging nodig en luid zei ze, zodat iedereen het kon horen:

‘Het testament van heer Herbert geeft mij vandaag het recht over mijn hand te beschikken: de man, die mijn heer zal zijn en de heer van Lauernesse is Aernoud Bakelsze Reiniersz!’

De verwondering of het ongenoegen van de aanwezigen werd niet groter bij deze verklaring, want met Ottelijnes binnenkomst was alles gezegd, maar nu konden de uiteenlopende meningen gelucht worden.

De heren van Jaarsveld en Nichtevecht verwijderden zich driftig trots en groetten alleen vader Boudewijn. Van der Aêm gooide zijn volle beker omver en keek Aernoud uitdagend aan. De jongste Van Zuilen wierp een lange droeve blik op de jonkvrouw, boog voor haar en zei met bevende stem:

‘Beschuldigen kan ik u niet, u hebt mij nooit hoop gegeven, ik was alleen dwaas hoop te koesteren.’ Ook hij verliet de zaal.

De anderen bleven, sommigen uit nieuwsgierigheid, anderen omdat ze minder diep gekrenkt waren, enkelen zelfs waren zo kwaad dat ze niet besluiten konden weg te gaan.

‘En de toestemming van de voogden?’ vroeg een bejaarde edelman, die had geprobeerd Ottelijne voor zijn zoon te krijgen.

‘Zal geen hinderpaal zijn voor onze wensen,’ hernam Aernoud, die meende nu te kunnen spreken. ‘Meester Floris Oem van Dordrecht zou dit zelf door zijn aanwezigheid bevestigd hebben, als noodzakelijke bezigheden hem niet in zijn stad hadden gehouden.’

‘En mij is opgedragen de jonkvrouw de verzekering te geven dat haar neef, de hoogeerwaarde heer, de bisschop van Utrecht, zijn goedkeuring hecht aan haar keus en er volledig mee instemt,’ zei nu Boudewijn van Heerdte, terwijl hij op de verloofden toeliep. ‘Mijn gelukwensen, meester Aernoud! En als de vriendschap van een arme priester iets voor u kan betekenen bij uw prachtige vooruitzichten, neem dan de mijne aan. Ze was u al heel lang voorbehouden. Vrouwe Ottelijne, u hebt niet gekeken naar wat hoog aanzien is. U hebt gekozen met een zuiver en eenvoudig hart. Zuiverheid en eenvoud zijn de prachtige deugden van de christelijke vrouw, die rust en geluk voortbrengen. En u, heren en edelen! Laat er geen bitterheid of boosheid zijn tussen u en deze verloofden. Val de wees van Lauernesse niet hard omdat ze zich geen echtgenoot koos uit uw midden. Maar een van u kon het zijn. En zou u, die nu vrienden bent, allemaal elkaars vijanden worden omdat een jonkvrouw maar één hand heeft weg te schenken? U wordt de voornaamsten van het land genoemd. U moet toch genoeg christen zijn om het grote gebod: “Wees blij met de blijde!” oprecht te volbrengen? Zou iemand van u deze voortreffelijke man een kwaad hart durven toedragen omdat hij de liefde van een vrouw wist te verwerven? Zou iemand aarzelen hem de hand toe te steken?’

Ze bleven allemaal zwijgen. En aan de fonkelende ogen en de gedwongen rust in de houding van de meesten was duidelijk te zien dat alleen de eerbiedwaardige stem van vader Boudewijn de bittere woorden op hun lippen terughield.

‘Sinds Gods geboden geen kracht genoeg hebben om u tot liefde en welwillendheid te brengen,’ vervolgde de vicaris streng en ernstig, ‘sinds de onzichtbare macht niet meer schijnt te werken op mensen die alleen hun zichtbare, aardse belangen in het oog houden, zeg ik u, in naam van de zichtbare macht, die van uw leenheer, de bisschop, dat u de vrede moet bewaren in zijn gebied. En verder, begrijp dit goed: u kunt hem beledigen in de meest geachte burger van zijn stad en in zijn zeer geliefde nicht. Philips van Bourgondië vraagt uw vriendschap voor Aernoud Bakelsze!’

Nog steeds hetzelfde aarzelen en zwijgen, hier en daar zelfs een hand die krampachtig naar de linkerzijde greep. Het was zoiets hards voor een Stichtse edelman om zich een wens of een bevel (misschien synoniem) van de bisschop te horen voorschrijven. Ze voelden dat ze zouden moeten buigen, maar hun trots sprak luider dan hun belang.

Ottelijne keek bezorgd op naar Aernoud, maar haar smekende blikken waren niet nodig om een opkomende storm te bezweren. Rustig en kalm stapte hij naar voren, midden tussen de mannen. Die keken naar hem met vlammende ogen en zagen eruit alsof ze graag hun puntige zwaarden op hem gericht hadden.

Hij begon met de houding van iemand die rustig zijn beurt om te spreken heeft afgewacht, maar die weet dat hij afdoende een eind kan maken aan een geschil.

‘Alstublieft heren! Wees hoffelijk en verstandig. Het zou te vreemd zijn wanneer Stichtse edelen van een Utrechtse burger ridderlijkheid moesten leren. Maar wat dunkt u, is het hoffelijk de mooie feestdag van een jonkvrouw te bederven door de onenigheid tussen mannen? Is het verstandig al deze vrouwen tot getuigen te maken van bittere woorden en dreigende blikken? Zijn er niet veel andere plaatsen en betere tijdstippen om als mannen onder elkaar te spreken? Aernoud Bakelsze is voldoende bekend om niet juist op Lauernesse gezocht te worden. Wie zich ergert aan de keuze van mijn dame, moet mij rekenschap vragen van de middelen waardoor ik haar gunst heb verkregen, maar niet hier! Hier zijn we allemaal gasten: laten we het de gastvrouw niet te moeilijk maken door de beker van welkom en vriendschap af te wijzen, die ze zo graag rond zou zien gaan. Later moet iedereen die dat wil maar mijn vijand worden, maar nu moeten we vrienden zijn. En wat denkt u, zou het niet goed zijn, als we dat voor altijd werden? Zou het niet raadzaam zijn dat in deze tijden van onrust en opvlammende gemoederen, de goeden en sterken zich aaneensloten in plaats van zich te verdelen, in plaats van te vragen: wie is burger, wie edelman? Ik heb respect voor de adel, ik betwist niet één van uw voorrechten, ik respecteer al de instellingen die u in stand houden, maar wat ik anderen geef, eis ik ook voor mij zelf, en ik wil niet miskend worden. Maar alstublieft, laten we elkaar steunen en helpen, laten we niet door interne twisten de keizer verleiden zich in onze zaken te mengen. De keizer zou bemiddelaars sturen: vreemde bemiddelaars, en die zouden we moeten verdragen, hoe onverdraagzaam we ten opzichte van elkaar ook zouden zijn. Daarom, als mijn woorden goed zijn, neem dan de hand van vriendschap die ik u toereik, en de verzoeningsbeker, die ik u aanbied.’

Bij de eerste zin van Aernoud hadden de edelen zich beschaamd gevoeld, bij de tweede beviel hen de hoop voldoening te krijgen, en hoe verder hij voortging, hoe meer ze voelden dat hij gelijk kon hebben en dat het werkelijk tijd was om persoonlijke grieven aan de kant te zetten. Hollanders hebben altijd een juist begrip gehad van wat in hun belang is en maar zeer zelden heeft het hun aan het gezonde verstand ontbroken om partij te kiezen voor het nuttige, in plaats van hun hartstochten te volgen. Ze aarzelden ook niet meer, vooral omdat hun trots voldoening had gekregen. Die burger immers, van wie ze aanmatiging hadden kunnen verwachten en overwinningstrots, kwam naar hen toe, hij vroeg om hun vriendschap. Niet zij hoefden hem die aan te bieden, niet op bevel van een bisschop, niet om de vermaning van een priester. Uit eigen vrije wil zouden ze de aangeboden vriendschap aannemen. Daarbij begrepen ze vaag dat er nog een andere adel was dan die waarop zij trots waren, en dat het deze man daaraan niet ontbrak en dat uiteindelijk niemand van hun het recht had jonkvrouw Ottelijne te beletten haar gevoel te volgen, en ook niet om meester Aernoud het geluk te ontnemen dat voor hem bestemd was.

En inderdaad: ze gingen allemaal naar hem toe en reikten hem de hand, royaal en hartelijk, zonder bijgedachten, zonder woede, zoals dat machtigen en sterken zo goed staat. En de grote zilveren beker die rondging, werd door alle mannen tot de bodem toe geleegd. De meeste vrouwen hadden alleen maar dit moment afgewacht om hun gevoelens kenbaar te maken tegenover Ottelijne: gelukwensen stroomden, voorspellingen van heil en vreugde klonken luid, handdrukken en kussen werden gewisseld, malvezij en kruidenwijn schuimden in de bekers, die werden opgeheven onder luide betuigingen van vriendschap en goede wensen. Men kreeg weer zin in het feestmaal en men deed de rijke dis eer aan. De eerder onsamenhangende en oninteressante conversaties werden nu ontspannen en vertrouwelijke gesprekken tussen vrienden. Vader Boudewijn had gewonnen: men was werkelijk blij met de blijden!

Men begon zijdelings vragen aan de vicaris te stellen over de Kamper toltwist. Men ondervroeg de hopman naar de staat van de nieuw geworven krijgstroepen. Men plaagde de mannen uit het Gooi met de schertsende bijnaam van Oost-Hollanders, men sprak over de Gelderlanders en men luchtte zijn ergernis over Karel van Egmond, lastige buur als hij was, men sprak over de keizer en over de landvoogdes, over de nieuwe plakkaten en over de nieuwe belastingen, over de Utrechtse kardinaal Adriaan Florisz, die eerst de jonge graaf had opgevoed en die nu, in plaats van een minderjarige leerling, alle meerderjarige Spanjaarden onder zijn bestuur had. Dit laatste onderwerp werd behandeld tot groot genoegen van de kleine, zwakke, bleke man, die zijn flageoletstemmetje al een keer eerder had laten horen en die misschien al voor de honderdste keer wilde vertellen wat iedereen al lang wist, namelijk dat hij een eigen neef was van de grote heer, die Spanje regeert.

Na over de kardinaal gesproken te hebben, kwam men gemakkelijk bij de paus, en van die was de overgang naar Luther zo natuurlijk dat ook deze zijn beurt zou hebben gekregen, tot grote tevredenheid in elk geval van vader Luciaan, als niet een woord van de vicaris de tongen bedwongen had. Net toen daardoor een plotselinge en wat gedwongen stilte ontstond, kwam een van de dienstknapen haastig de zaal binnen en overhandigde heer Boudewijn een zwaar verzegelde brief.

‘Waar vandaan?’ vroeg deze.

‘Een ijlbode bracht die uit Wijk bij Duurstede, eerwaarde heer!’

Wijk bij Duurstede was de tijdelijke verblijfplaats van bisschop Philips. De vicaris brak haastig de zegeldraden los. Zijn voorhoofd plooide zich in zware rimpels terwijl hij las en zijn lippen werden bleek.

‘Laat mijn mannen opstijgen, we moeten onmiddellijk vertrekken,’ zei hij tegen de nog wachtende knecht, terwijl zijn ogen en gebaren tot haast maanden.

Brandend van nieuwsgierigheid stonden alle mannen op en omringden de vicaris. Ze ondervroegen hem meer door hun blikken en gebaren dan door woorden. Hun bescheiden respect was nog groter dan hun onrustige weetlust. Maar vader Boudewijn antwoordde hun zonder dat hem iets gevraagd was, hoewel meer tegen zichzelf dan tegen hen:

‘Ik had dit kunnen verwachten! Die onzalige lui uit het Oversticht, uit Overijssel! Ze hebben niet willen luisteren naar de milde stem van vrede en verzoening. Ik vrees dat jullie zullen zien wat het betekent een vos in je schaapstal te halen en de goede herder buiten te sluiten. Ik hoop dat ze hun straf niet zullen ontlopen! Vrienden en lieve getrouwen! Karel van Gelder is in Zwolle. De bisschop roept mij ijlings bij zich om raad te schaffen.’

Daarop verliet hij de zaal, na een vluchtig afscheid van Ottelijne en Aernoud.

De vicaris was dan wel erg geschrokken van het bericht ‘Karel van Gelder is in Zwolle!’, maar op het gezelschap dat achterbleef maakte het duidelijk niet zoveel indruk als je zou verwachten.

Het is waar, sommige bisschopsgezinden en Stichtse grootgrondbezitters klonk het schril in de oren, want het voorspelde plundering en verwoesting van land. Karel van Egmond, de gevreesde hertog van Gelderland, die met zijn buren en met zijn leenheer in vijandschap leefde en die zich aan geen verdrag of landvrede stoorde, zou als hij eenmaal meester van Zwolle, meester van Overijssel was, niet nalaten zijn oude vijand de bisschop op eigen bodem te overvallen. Men begreep dat hij zich alleen in de toltwist tussen Kampen en Zwolle had gemengd om er zijn voordeel mee te doen. Maar gewend als ze waren aan veten en bloedig oorlogsgeweld hadden ze veel minder oog voor de rampen die hun onderdanen bedreigden dan voor de goede kans die ze zouden hebben om hun oude haat tegen de Geldersen bot te vieren. En ze hadden gemeend een slecht idee van hun moed te geven als ze alleen bij vooruitzicht op een oorlog overhaast zouden vertrekken van een feest dat maar één dag duurde. De Amersfoortse en andere stedelijke heren toonden zelfs geen enkele bezorgdheid en stelden zich voor het feest van Lauernesse tot het eind toe te helpen vieren, al zou het dagen duren. Men had toen nog zo’n beperkt idee over het algemeen volksbelang. Onder het woord vaderland verstond men bijna niets anders dan het kleine plekje waar men over heerste of bescherming vond. Een Amersfoortse edelman of een Utrechtse stedeling zou niet weten waarom de wonden van de Bisschop hem pijn zouden doen.

Maar het ontbijt was niettemin gestoord. Men was opgestaan zonder het bekende glaasje na de dankzegging en zonder die dankzegging zelf. Men begon in groepen de zaal te verlaten om in de vrije lucht de dampen van de sterke morgendranken, gekruide wijnen en nog sterkere emoties te verdrijven of zich door lichaamsbeweging voor te bereiden op het grote middagmaal dat zou volgen. Want het was niet anders! Een feest was in die dagen een opeenvolging van overvloedige maaltijden, die altijd in ere werd gehouden. Onze voorouders zagen net zo graag een sappig wildbraad op hun tafel als een mollig jong meisje naast zich en net zo graag goudgele hypocras, zoete, gekruide wijn, in hun beker als een goudharig hoofdje tegen hun borst. Ze waren echte mensen en geen personen voor een fraaie roman. Ze wisten niets van zwakke zenuwen en slappe magen, maar wat hadden ze dan ook sterke lichamen en wat een onbuigzame hoofden, en wat een onverschrokken gezond verstand! En werkkracht en moed om te verdragen, en een ijzersterk geduld, maar ook een onwrikbare wil!

Wat een vaste en degelijke grond voor goed zaad! Als Luthers geest die sterke stof met een bezielend denkbeeld zou bevruchten, als Philips despotische arm die krachtige massa zou onderdrukken, dan volgt de hervorming, die ze tot hun zaak zullen maken, en krijg je de gespierde worsteling met Spanje, waarin ze de zege zullen behalen!

5 Een ontdekking van Donna Theresia

Nauwelijks had Aernoud Bakelsze in de loop van de ochtend met Ottelijne een paar van die lieve woordjes kunnen wisselen die gelieven elkaar zo graag toefluisteren. Die mogen voor onverschillige toehoorders weinig betekenen, maar zijn voor hen o zo veelzeggend. Tot een vertrouwelijk gesprek was het helemaal niet gekomen. Maar zodra de gasten zich verspreidden, sommigen naar de kaats- en kegelbaan, anderen om te hengelen in de vijvers of wat te varen op de slotgrachten, en niemand de aanwezigheid van de gastvrouw kon verlangen, hadden de verloofden elkaar als bij afspraak gezocht en gevonden in een kleiner vertrek naast de eetzaal. Ze stonden dicht bij een van de hoge kruisramen, met kleine glas-in-loodramen, beschilderd met de wapens van Ottelijnes voorouders. Die ramen weerden vijandig genoeg de stralen van de vriendelijke middagzon, maar beiden zouden ze dat licht heel goed hebben kunnen verdragen. Ze stonden hand in hand, en vergaten alles wat geweest was of nog komen zou bij het kijken naar elkaar en bij de zachte vertrouwelijkheid van hun gesprek.

‘Mijn liefste!’ zei hij, ‘wat een verschil tussen nu en de dag waarop ik je voor het eerst zag, met een gewonde ziel, verslagen en diep bedroefd, zonder hoop op troost of verlichting.’

‘Die domme trots van jou! Om niet te geloven aan mijn liefde, terwijl ik je daar veel meer bewijzen van gaf dan gepast was voor een eerbare jonkvrouw.’

‘Het was heel moeilijk voor mij dat je heer Herberts kleindochter was en een nicht van de bisschop. Maar toch, je was als een ster die boven alle andere schitterde in schoonheid en als een tintelend licht, waarvan ik mijn ogen niet kon afhouden in de nacht van mijn duisternis. En toen ik later je lieve karakter leerde kennen, dat oneindig meer waard is dan de rijkste gaven van Venus en haar nimfen, de gratiën, toen…’

‘Ja, ja, toen had ik gewonnen,’ hernam ze zacht glimlachend. Ze legde haar hoofd tegen zijn borst en fluisterde: ‘En het werd tijd ook, want zie je, mijn hart was bijna gebroken tegen de harde rots van jouw trots! En weet je dat je heel knap was, mijnheer! En van een grotere adel dan alle anderen op het grote schuttersfeest in Utrecht. Ik was daar toen jij als eerbetoon tot heer en koning gekroond werd en je de wonderbaarlijk slimste en snelste was in het doelspel, zodat mijn oom de kanunnik van St. Salvador en mijnheer de bisschop…’

‘Stil toch, mijn liefste!’ viel hij haar in de rede en sloot schertsend haar mond met een kus. ‘Die herinnering is niet nodig en dient nergens toe. Zeg liever, schone verraadster, want je hebt je geheim zelf verraden, of heer Philips van Bourgondië zonder dwang heeft toegestemd, en of je wist dat vader Boudewijn zou komen. Dat kwam ons goed uit en het was heel vriendelijk van hem.’

‘Mijn goede leenheer en bloedverwant de bisschop had geen bezwaar tegen mijn keuze, toen ik je noemde in een geheim gesprek dat ik ongeveer een maand geleden met hem had. Maar de aanwezigheid van de vicaris op mijn feest had ik niet durven hopen of verwachten. Die was in elk geval zeer welkom. Helaas heeft hij het treurig moeten verlaten. En wie kan voorspellen wat er hierna ons al aan rampen en ellende te wachten staat! Ach Aernoud, ik sidder van angst als ik me voorstel hoe die woeste Geldersman zijn ijzeren voet zal drukken op de prachtige bisschopslanden en hoe er wild oorlogsgeschreeuw zal klinken in plaats van het vrolijke trompetgeschal van de vrolijke dagen waar we op hoopten!’

‘Rustig maar, jonkvrouw van mijn hart! En pieker niet over ellende en angst als ik bij je ben. Deze arm zal je steunen en beschermen. Zodra de eerste Gelderse banier ontrold wordt op Utrechtse grond, leger ik mij met mijn manschappen in jouw poort en ik zal je huis en hof verdedigen onder de hoede van Onze Lieve Vrouwe en van mijn patroon, en ter ere van God en de keizer!’

‘Met te meer recht, mijn liefste, omdat het je eigendom zal zijn. Als het dat nog niet is, wordt het dat toch binnenkort!’

‘Maar ditmaal zal het toch zover niet komen,’ hervatte Aernoud, die de loop van zijn eigen gedachten volgde zonder op haar woorden te letten. ‘De keizer heeft niet met zoveel moeite en tot ergernis van zovelen een familielid op de bisschopszetel geplaatst om hem daarna prijs te geven aan die trouweloze Geldersman. Karel V zal niet rustig toekijken als een door hem bevolen vrede geschonden wordt. En als hij wil, dan is het gedaan met Gelderland. Misschien ook,’ ging hij verder, terwijl hij met zijn hand over zijn voorhoofd streek, ‘misschien ook met nog iets anders, met de vrijheid van Utrecht als onafhankelijk bisdom, maar dat is dan toch beter dan die altijd weer opvlammende veten en opstanden in tijden zoals die nu gaan komen.’