Colofon

©2022 Hertaling Albert Kroezemann

Uitgeverij kleine Uil, Groningen
www.kleineuil.nl

ISBN 9789493170704

ISBN ePub 9789493323414

Hertaling: Albert Kroezemann

Redactie: Margriet van der Meer

Ontwerp binnenwerk en omslag: Riëtte van Zwol

Boekproductie en ePub: LINE UP boek en media bv

Auteursportret (1897): H.J. Haverman

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Langs lijnen der geleidelijkheid

Nawoord

Langs lijnen der geleidelijkheid

I

Het pension van de markiezin Belloni lag in een van de gezondste, zo niet dichterlijkste wijken van Rome. De helft van het huis was een gedeelte van een buitenverblijf van de oude Ludovisi-tuinen. Iedereen die de oude, mooie tuinen gekend had, vond het jammer dat er nieuwe kazernewijken waren verrezen op de plek waar eerst het Romeinse villapark zich uitgestrekt had. Het pension stond in de Via Lombardia. Het oude buitenverblijfgedeelte had voor de huurders van de markiezin een zekere antieke bekoring behouden. In het nieuw aangebouwde huis bevonden zich ruime kamers met een moderne waterleiding en elektrisch licht. Het pension had een zekere reputatie opgebouwd. Het was goed, goedkoop en lag op een aangename plek. Het was enkele minuten wandelen naar de Pincio en men hoefde niet voor malaria te vrezen omdat het pension hoog lag. De prijs die men voor een langer verblijf betaalde en die nauwelijks meer dan acht lire bedroeg, was buitengewoon voor Rome dat als duurder dan iedere andere Italiaanse stad bekend stond. Zo was het pension dan ook meestal vol. De reizigers kwamen reeds in oktober. Degenen die het vroegst in het seizoen kwamen, betaalden het minst. Behalve enkele haastige toeristen, bleven de meesten tot Pasen en na de grote kerkfeesten reisden zij door naar Napels.

Het pension was door Engelse reiskennissen zeer aanbevolen aan Cornélie de Retz van Loo, die alleen in Italië reisde en uit Florence markiezin Belloni geschreven had. Het was de eerste keer dat zij in Italië reisde. Het was de eerste keer dat zij uitstapte op het grote, holle station bij de Thermen van Diocletianus. Terwijl op het plein, in de gouden zonnige lucht boven Rome, de grote fontein van de Aqua Marcia ruiste en de koetsiers klapperden met de zwepen en met de tong, om haar aandacht te trekken, kreeg zij haar ‘lieve Italiaanse sensatie’, zoals zij dacht en ze was blij in Rome te zijn.

Zij zag een oud, moeilijk lopend mannetje op haar afkomen, met het instinct van een ervaren portier die zijn reizigers dadelijk herkent. Zij zag op zijn pet ‘Hotel Belloni’ staan. Zij wenkte hem en glimlachte. Hij begroette haar als een oude kennis, met familiariteit en eerbied tegelijk, alsof hij blij was haar te zien. Hij vroeg of zij prettig gereisd had, of zij niet moe was en geleidde haar naar de victoria, het rijtuig. Hij schikte haar plaid, haar reistas en vroeg het biljet van haar koffers. Hij zei dat zij maar vast moest gaan. Over tien minuten zou hij met de bagage volgen. Zij kreeg een gevoel van gezelligheid, van verzorgd te worden door het oude, hinkende mannetje en knikte hem vriendelijk toe, terwijl de koetsier wegreed. Zij voelde zich licht en luchtig, met de weemoed van iets onbekends dat haar gebeuren ging. Zij zag de straten van Rome, links en rechts: zij zag alleen maar huizen en huizen, kazernehuizen. Daarna een groot wit paleis, het nieuwe Palazzo Piombino waar de Juno Ludovisi zich bevond. Toen stopte de koets en een knopenjongetje kwam naar haar toe. Hij bracht haar naar de salon, een donker vertrek. In het midden een tafel vol tijdschriften, gerangschikt in een regelmatige, nog ongelezen cirkel. Twee dames, klaarblijkelijk Engelsen, en van het esthetische soort – groezelige haren, wijde blouses – zaten in een hoek hun reisgidsen te bestuderen, voordat ze uitgingen.

Cornélie boog even het hoofd, maar ontving geen groet terug. Zij nam het hun niet kwalijk, al bekend met Engelse reismanieren. Zij ging aan een tafel zitten en pakte de Romeinse Herald, het blad dat om de veertien dagen verschijnt. Daarin leest men alles wat er die weken in Rome te doen is en nu vroeg een van de dames haar, uit haar hoek, agressief: ‘I beg your pardon, maar zal u alstublieft, de Herald niet naar uw kamer meenemen?’

Cornélie richtte haar hoofd heel hooghartig en traag op richting de dames, keek gedachteloos over hun groezelige hoofden heen en blikte weer terug in de Herald. Zij vond zich zeer bereisd en glimlachte inwendig, omdat zij wist hoe men tegen dit soort Engelse dames deed.

De markiezin kwam binnen en verwelkomde Cornélie in het Italiaans en in het Frans. Zij was een grote, dikke matrone, ordinair dik. Om haar grote boezem spande een zijden blouse zonder mouwen, die glom op de naden en barstte onder de armen. Haar grijze kapsel gaf haar iets van een leeuw. De grote, geel en blauw omrande ogen sperden open, onnatuurlijk vanwege het gebruik van belladonna. In haar oren regenboogden ontzaglijke kristallen en naamloze edelstenen zaten aan haar dikke, vette vingertjes. Zij sprak heel vlug en Cornélie vond haar manier van spreken gezellig huiselijk, net zoals de ontvangst van de hinkende portier op het stationsplein. Zij liet zich door de markiezin leiden naar de lift en stapte met haar in. De hydraulische lift, een getraliede kooi, opgaand langs de trappen, steeg plechtig en bleef plotseling roerloos, tussen de tweede en derde verdieping, staan.

‘Derde verdieping!’ riep de markiezin naar beneden.

‘Non c’è aqua!’ riep het knopenjongetje kalm terug. Daarmee wilde hij beweren – wat heel vanzelfsprekend scheen – dat er niet genoeg water was om de lift in beweging te brengen.

De markiezin schreeuwde schel enige bevelen. Twee portiers kwamen aanlopen, hesen zich met het ijverig doende knopenjongetje aan de kabel van de lift, en met schokjes steeg de kooi hoger en hoger, en bereikte uiteindelijk bijna de derde etage.

‘Nog iets hoger!’ beval de markiezin. Maar hoe de portiers hun spieren ook spanden, de lift bleef roerloos.

‘Wij kunnen er wel uit!’ zei de markiezin. ‘Wacht even.’

Met een grote stap, die haar enorme, witte kuit liet zien, stapte zij op de etage, glimlachte en gaf Cornélie een hand zodat zij ook kon uitstappen.

‘We zijn er!’ zuchtte de markiezin met een glimlach van voldoening.

‘Hier is uw kamer.’

Zij opende een deur en liet een kamer zien. Hoewel het buiten een dag van helle zon was, deed de kamer als een kelder aan, kil en vochtig.

‘Markiezin,’ zei Cornélie dadelijk. ‘Ik heb u gevraagd om twee kamers op het zuiden.’

‘O ja?’ vroeg de markiezin argeloos en naïef. ‘Ik herinner het me echt niet meer. Ja, dat is zo’n idee van de buitenlandse toeristen: kamers op het zuiden. Dit is echt een mooie kamer.’

‘Het spijt mij, maar ik kan deze niet nemen, markiezin.’

La Belloni bromde een beetje, ging door de gang en opende een ander vertrek.

‘En deze kamer, signora, wat vindt u hiervan?’

‘Is dit het zuiden?’

‘Bijna.’

‘Ik moet het volle zuiden hebben.’

‘Dit is op het westen. U ziet hier uit uw raam de prachtigste zonsondergangen.’

‘Ik moet echt een kamer op het zuiden hebben, markiezin.’

‘Ook heb ik allerliefste vertrekjes op het oosten. U heeft daar de beeldigste zonsopgangen.’

‘Nee, markiezin.’

‘Heeft u geen gevoel voor natuurschoon?’

‘Een klein beetje, maar nog meer voor mijn gezondheid.’

‘Ik slaap wel op het noorden.’

‘U bent een Italiaanse en bent eraan gewend markiezin.’

‘Het spijt mij wel, maar ik heb geen kamers op het zuiden.’

‘Dan spijt het mij ook, markiezin, maar dan zal ik ergens anders zoeken.’

Cornélie wendde zich af, alsof ze wegging. ‘De keuze van een kamer is soms de keuze van een leven.’

De markiezin vatte haar hand en glimlachte. Zij had niet meer haar koele toon, maar haar stem was als balsem.

‘Werkelijk, het is zo’n idee van buitenlandse toeristen: kamers op het zuiden! Maar ik heb hier nog twee hokjes.’

En zij opende snel twee deuren: twee kleine, gezellige, zonnige pijpenlaatjes, door de open ramen een hoog en wijd uitzicht over de lagere straten en daken heen en in de verte de Sint-Pieter.

‘Het zijn nog mijn enige kamers op het zuiden,’ klaagde de markiezin.

‘Deze wil ik graag hebben, markiezin.’

‘Zestien lire,’ glimlachte la Belloni.

‘Tien, zoals u geschreven had.’

‘Ik kan er twee personen in laten logeren.’

‘Ik blijf, als het mij bevalt, de hele winter.’

‘U bent dapper!’ riep de markiezin eensklaps uit met haar liefste stem, stem van overwonnene. ‘U krijgt de kamers voor twaalf lire. Laten wij er verder niet meer over spreken. De kamers zijn van u. U bent een Hollandse, toch? Wij hebben nog een Hollandse familie: een mama met twee dochters en een zoon. Wilt u naast ze zitten aan tafel?’

‘Nee, zet mij maar liever ergens anders. Ik houd niet van landgenoten op reis.’

De markiezin liet Cornélie alleen. Zij keek gedachteloos uit het raam, blij in Rome te zijn, met even de weemoed van het onbekende dat gebeuren ging. Er werd geklopt, haar koffers werden binnengebracht. Zij zag dat het elf uur was en begon uit te pakken. Haar ene kamer was een klein zitkamertje, als een vogelkooi in de lucht, uitkijkend over Rome. Zij schikte zelf de meubels anders, drapeerde een lap uit de Abruzzen over de verschoten chaise longue en bevestigde enige portretten en foto’s met punaises aan de kalkwand, gebroken door ruwe fresco-arabesken. En zij lachte om de rand met purperen, pijldoorstoken harten die het frescovak van de wand omlijstte.

Zij was een uur bezig en toen was haar zitkamer geschikt: een eigen home met een paar eigen lappen, een kamerscherm zus, een tafeltje zo; kussens op de chaise longue, boeken bij de hand. Toen zij klaar was, ging zij zitten. Terwijl zij om zich heen keek, voelde zij zich plotseling zeer eenzaam. Zij dacht aan Den Haag, aan wat zij er achtergelaten had. Maar zij wilde niet denken, nam haar reisgids en bestudeerde het Vaticaan. Zij kon haar gedachten er niet bijhouden en pakte Walks in Rome van Hare. Een bel luidde. Zij was moe en nerveus. Zij zag in de spiegel dat haar haren uit de krul waren en haar blouse vuil van steenkool en stof was. Zij opende een tweede koffer en verkleedde zich. Terwijl zij haar haren in de krul deed, huilde en snikte zij. De tweede bel luidde. Nadat zij wat poeder op haar gezicht gedaan had, ging zij naar beneden.

Zij dacht dat ze te laat was, maar er was niemand in de eetzaal. Zij moest wachten totdat zij bediend werd. Zij zou voortaan niet weer zo snel na de bel beneden komen. Sommige huurders keken naar binnen door de geopende deur. Zij zagen dat er alleen een nieuwe dame aan tafel zat en verdwenen weer.

Cornélie keek om zich heen en wachtte af.

De eetzaal was de antieke eetzaal van het oude buitenverblijfgedeelte met een plafond van Guercino. De kelners drentelden wat rond. Een oude, grijze hofmeester zag met een verre blik over de tafel of alles in orde was. Omdat niemand kwam, werd hij ongeduldig en beval dat men Cornélie de macaroni opdiende. Het viel Cornélie op dat ook hij met zijn been trok, evenals de portier. Maar de kelners waren duidelijk heel onervaren en jong, net zestien, achttien jaar.

Een dikke heer in een kale, zwarte jas die de rest van zijn kleding vrijwel geheel bedekte, kwam binnen: levendig, gewichtig, pokdalig en slecht geschoren. Hij wreef zich in de handen en nam plaats tegenover Cornélie.

Hij groette beleefd en at ook van de macaroni.

Het scheen het sein te zijn dat men ging eten, want tal van huurders, meestal dames, kwamen nu binnen, gingen zitten en namen van de macaroni die de jonge kelners onder toezicht van de grijze hofmeester ronddienden. Cornélie glimlachte om het amusante van de reistypes. Toen zij, onwillekeurig, naar de pokdalige heer tegenover zich keek, bespeurde zij dat ook hij glimlachte.

Hij at haastig zijn restje tomatensaus met een stuk brood, boog wat naar voren over de tafel en fluisterde bijna, in het Frans: ‘Het is amusant, nietwaar?’

Cornélie trok de wenkbrauwen op.

‘Hoe bedoelt u?’

‘Een kosmopolitisch gezelschap.’

‘O ja.’

‘Komt u uit Holland?’

‘Hoe weet u dat?’

‘Ik zag uw naam in het gastenboek en daarachter: La Haye.’

‘Het is waar.’

‘Er zijn hier nog meer Hollandse dames, daar zitten zij. Ze zijn charmant.’

Cornélie bestelde een gewone, alledaagse wijn bij de hofmeester.

‘Die wijn is niet goed,’ zei de dikke heer levendig. ‘Ik heb hier Genzano,’ en hij wees op zijn fles. ‘Ik betaal een beetje kurkengeld en drink mijn eigen wijn.’

De hofmeester zette voor Cornélie een half flesje wijn op tafel: dat was gratis inbegrepen.

‘Ik zal u, als u wilt, het adres van mijn wijn geven: Via della Croce 61.’

Cornélie bedankte. De meer dan gewone gemakkelijkheid en levendigheid van de pokdalige heer vermaakten haar.

‘Kijkt u naar de hofmeester?’ vroeg hij.

‘U let goed op,’ glimlachte zij.

‘Een type, onze hofmeester, Giuseppe. Hij was vroeger hofmeester in het paleis van een Oostenrijkse aartshertog. Hij heeft iets misdaan, ik weet niet wat. Gestolen misschien. Of brutaal geweest. Of een lepel laten vallen. Nu werkt hij beneden zijn stand in ons pension Belloni. Maar wat een waardigheid.’

Hij boog zich voorover.

‘De markiezin is zuinig. Alle bedienden zijn hier oud of héél jong. Dat is goedkoper.’

Hij boog naar twee Duitse dames: een moeder en een dochter, die binnengekomen waren en naast hem plaatsnamen.

‘Ik heb voor u, zoals beloofd, toegang geregeld tot het palazzo Rospigliosi, om de Aurora van Guido Reni te zien,’ sprak hij in het Duits.

‘Is de prins dan terug?’

‘Nee, de prins is in Parijs. Het paleis is niet te bezichtigen, behalve voor u.’

Hij boog galant.

De Duitse dames riepen uit hoe lief hij was, hoe hij toch alles kon doen, op alles iets wist te vinden. Hoeveel moeite hadden zij niet gedaan om de portier van Rospigliosi om te kopen. Het was hun niet gelukt.

Een mager, Engels dametje had naast Cornélie plaatsgenomen.

‘En voor u, Miss Taylor, heb ik een kaartje voor de vroegmis in de eigen kapel van Zijne Heiligheid.’

Miss Taylor straalde van genot.

‘Bent u weer aan het sightseeing geweest?’ ging de pokdalige heer voort.

‘Ja, museum Kircher,’ zee Miss Taylor, ‘maar ik ben nu doodmoe. ‘It was most exquisite.’

‘Ik schrijf u voor vanmiddag thuis te blijven, Miss Taylor, en uit te rusten.’

‘Ik heb een afspraak om naar de Aventijn te gaan.’

‘U mag niet. U bent moe. Iedere dag ziet u er slechter uit en wordt u magerder. Rome is te vermoeiend voor u. U moet rust nemen, anders krijgt u het kaartje voor de vroegmis niet.’

De Duitse dames lachten. Miss Taylor beloofde het, voelde zich gestreeld en zalig. Zij keek naar de pokdalige heer, alsof hij de wijsheid in pacht had. De lunch was afgelopen: de biefstuk, de pudding en de droge vijgjes.

Cornélie stond op.

‘Mag ik u even uit mijn fles inschenken?’ vroeg de dikke heer. ‘Proeft u mijn wijn eens. Vindt u die goed? Dan bestel ik, in de Via della Croce, een fles voor u.’

Cornélie wilde niet weigeren. Zij dronk. De wijn was heerlijk zuiver. Zij dacht dat het goed zou zijn in Rome een zuivere wijn te drinken. Terwijl zij zo dacht, scheen de dikke heer haar snelle denken te lezen.

‘Het is goed,’ zei hij, ‘als u in Rome, waar het leven vermoeiend is, een versterkende wijn drinkt.’

Cornélie beaamde het.

‘Dit is Genzano, van twee lire vijfenzeventig de fles. U doet daar lang mee, de wijn bederft niet. Ik bestel voor u dus een fles.’

Hij boog in het rond naar de dames en vertrok.

De Duitse dames bogen naar Cornélie.

‘Altijd zo voorkomend, die Mr. Rudyard.’

Wat zou hij zijn? dacht Cornélie. Frans, Duits, Engels, Amerikaans?

II

Zij had na de lunch een victoria genomen en een toer door Rome gemaakt. Een eerste kennismaking met de stad waar zij zo naar verlangd had. Die eerste indruk was voor haar een grote teleurstelling geweest. Haar frisse verbeelding, haar lectuur, zelfs haar foto’s, die zij in Florence gekocht had en met de liefde van een pas beginnend toerist bestudeerd had, hadden haar al een illusie gegeven van een stad uit een ideale oudheid, een ideale renaissance. Zij was vergeten dat, vooral in Rome, het leven meedogenloos voortgegaan is en dat daar de tijdperken niet als afzonderlijke perioden opdoemen in gebouwen en ruïnes, maar iedere periode door dagen en jaren aan de volgende verbonden is, dicht aaneengeschakeld.

Zo kwam het dat zij de koepel van de Sint-Pieter klein had gevonden; het Corso nauw; de zuil van Trajanus een zuil als elke andere. Het Forum was haar niet eens opgevallen toen zij er langsreed. Bij de Palatijn had zij aan geen enkele keizer kunnen denken.

Nu was zij thuis en moe. Zij rustte uit en dacht na, weemoedig en toch genietend van haar vage gedachten, van de stilte om haar heen, in het grote huis waar de meeste pensiongasten nog niet teruggekeerd waren. Zij dacht aan Den Haag, aan haar grote familie: vader, moeder, broers en zussen die zij voor geruime tijd vaarwel gezegd had, om te reizen. Haar vader, gepensioneerd kolonel van de huzaren, zonder groot fortuin, had haar niets voor haar bevlieging, zoals hij het noemde, kunnen meegeven. Zij had voor het begin van dit nieuwe leven een klein legaat aangesproken dat zij reeds jaren geleden van een peettante geërfd had. Zij was blij enigszins onafhankelijk te zijn, hoewel zij het egoïsme van die onafhankelijkheid voelde.

Maar wat had zij voor haar kring kunnen doen na de opschudding over haar scheiding? Zij wist dat zij zwak en egoïstisch was, maar zij had een klap gekregen waaronder zij eerst dacht te zullen bezwijken. Toen zij toch leefde, had zij haar beetje energie bijeen geschraapt. Zij had tegen zichzelf gezegd dat zij niet in hetzelfde kringetje van haar zussen en vriendinnetjes kon blijven bestaan en daarom had zij haar leven gedwongen een andere kant uit te gaan. Ze had altijd de vaardigheid bezeten uit een oude japon een schijnbaar nieuw kledingstuk samen te stellen en een hoed van verleden jaar tot een nieuwerwetse hoed te herscheppen. Zo had zij dat nu ook gedaan met haar verstrooide, ellendige leven dat verwaaid en gebroken was. Als in een zuinigheid had zij alles bij elkaar gezocht wat nog over was en bruikbaar. Van die overblijfselen had zij zich een nieuw bestaan gecreëerd. Maar dit nieuwe leven kon niet ademen in de oude atmosfeer: het was er doelloos en vreemd. Ondanks alle weerstand van familie en kennissen had zij haar leven in een andere richting weten te dwingen. Misschien had zij dit niet zo gekund, als zij niet zo gebroken was geweest. Misschien had zij die energie niet zo gevoeld, als zij slechts een beetje geleden had. Zij had haar kracht en ze had haar zwakte; zij was een vrouw uit een stuk en tegelijkertijd een vat vol tegenstrijdigheden. Deze complexiteit van haar karakter was misschien de redding van haar jeugd geweest.

Daarbij was zij heel jong: drieëntwintig. Ondanks alle schijnbare zwakte is er op die leeftijd een onbewuste levenskracht. Haar tegenstrijdigheden vormden haar evenwicht, zodat zij niet naar de afgrond overhelde. Dat alles ging vaag door haar heen, niet zozeer in heldere bewoordingen als wel in een vage droomtoestand.

Zoals zij daar lag, zag zij er niet uit of zij ooit die kracht ingezet had die een nieuwe richting aan haar leven had gegeven. Een bleke, tengere vrouw met gebroken bewegingen, liggend op een lange stoel in haar niet meer heel frisse kamerjas waarvan het roze verbleekt was en de kant verkreukeld. Toch was haar onmiskenbare eigenheid zichtbaar, ondanks de vermoeide ogen en de slappe lijnen van haar jurk. Ondanks de pensionkamer met de vlug in elkaar gezette inrichting die in iedere koffer opgeborgen kon worden. Zij had in haar broze figuur, in haar bleke gezicht eerder fijne dan mooie trekken en om zich heen ook die karakteristieke persoonlijkheid. Als een lichtkring, als een atmosfeer die zij onbewust om zich heen uitstraalde, die uitging van haar ogen naar de dingen waarnaar zij staarde, van haar vingers naar de dingen waar zij over heen streek. Voor wie haar niet sympathiek waren, was die atmosfeer het ongewone, het excentrieke, het niet-Haagse-vrouwtjesachtige. Dat verweet men haar dan. Voor wie haar sympathiek waren, was dat iets van talent, iets van ziel, iets bijzonders, maar dat verzwakt scheen, grote bekoring gaf, veel deed denken en veel beloofde. Misschien te veel om te houden. Deze vrouw was een kind van haar tijd, maar vooral van haar omgeving. Strijdigheid tegen strijdigheid, in een evenwicht van tegenstrijdigheden, dat haar ondergang of haar redding kon zijn, maar in elk geval haar noodlot.

Zij voelde zich eenzaam in Italië. Zij had weken in Florence gewoond en had er een rijk leven van kunst en verleden trachten te leven. Dan vergat zij wel veel van zichzelf, maar voelde zich toch eenzaam. Zij was twee weken in Siena geweest, maar Siena had haar beklemd. De sombere straten, de doodse paleizen. Zij had gesmacht naar Rome, maar Rome die middag nog niet gevonden. Al voelde zij zich moe, zij voelde zich vooral eenzaam, doodeenzaam en nutteloos in een grote wereld, in een grote stad. Een stad waar men misschien het grote, het nutteloze en de eeuwigheid voelt als nergens anders. Zij voelde zich als een klein atoom van leed, als een mier, een insect, lam getrapt tussen de immense welvingen van Rome.

Haar hand dwaalde doelloos over haar boeken die zij netjes op een tafeltje naast zich opgestapeld had. Enige vertaalde klassieken: Ovidius, Tacitus, en dan Dante, Petrarca, Tasso. Het schemerde in haar kamer, het was geen licht om bij te lezen. Zij kwam er niet toe te bellen om een lamp. Een kilte dreef door haar kamertje nu de zon helemaal onder was. Zij was vergeten die eerste dag te laten stoken. Wijd was de eenzaamheid en pijn deed haar leed. Haar ziel verlangde naar een ziel, haar mond naar een zoen en haar armen naar hém, eenmaal haar man. Terwijl zij lag te woelen in haar kussens, vroeg zij handenwringend uit het diepst van zichzelf: ‘O God, zeg mij wat ik moet doen!’

III

Tijdens het diner gonsde het van de stemmen. Om de vier lange tafels was het vol. De markiezin zat aan het hoofd van de tafel in het midden. Nu en dan wenkte zij ongeduldig Giuseppe, de oude hofmeester, die aan het hof van een aartshertog een lepel had laten vallen, en de piepjonge kelnertjes draafden buiten adem rond. Tegenover Cornélie zat de welwillende, dikke heer, die de Duitse dames Mr. Rudyard noemden, en voor haar op tafel stond de fles Genzano. Zij bedankte hem lachend en maakte met Mr. Rudyard een praatje: dat zij die middag getoerd had, de eerste kennismaking met Rome, het Forum en de Pincio. Zij sprak met de Duitse dames en met de Engelse dame, die altijd zo moe was van het sightseeing. De Duitse, een barones, en haar dochter lachten met haar om de twee estheten, die Cornélie die morgen al in de salon aangetroffen had. Deze twee zaten op enige afstand, lang en hoekig, groezelig van haar, in avondjurk van zonderlinge snit, die borst en armen vertoonde, comfortabel bedekt door een grauwe Jaeger borstrok, waarover dan snoeren van grote, blauwe kralen hingen. Beiden blikten over de lange tafel, alsof zij een ieder beklaagden die in Rome gekomen was om kunst te leren kennen, omdat zij alleen wisten wat kunst in Rome was. Zij aten onsmakelijk, nog net niet met de vingers. Zij lazen onder het eten in hun esthetische werken met de wenkbrauwen gefronst en nu en dan verstoord opkijkend omdat men aan tafel praatte. Zij vertoonden in hun waanwijsheid hun onmogelijke manieren. Hun kleren waren van minder dan geen smaak en daarbij gedroegen zij zich zo aanstellerig. Typisch voor reizende Engelse dames, zoals men ze nergens anders ontmoet dan in Italië. De kritiek over hen was aan tafel eenstemmig. Ze kwamen iedere winter in pension Belloni en schilderden aquarellen in het Forum of op de Via Appia. Zij waren zo opmerkelijk origineel dat alle ogen steeds naar hen toegingen: hun hoekige groezeligheid met de avondjapon, de Jaegers, de blauwe snoeren, de esthetische werken en hun vlees uitrafelende vingers. De jonge barones, een type uit de Fliegende Blätter, was geestig en vlug. Met haar ronde, Duitse gezichtje en hoog getekende wenkbrauwen lachte zij met Cornélie en toonde haar in een schetsboek een vlugge krabbel die zij van de twee esthetische dames gemaakt had. Toen leidde Giuseppe een jonge dame naar het eind van de lange tafel, waar Cornélie en Rudyard tegenover elkaar zaten. Zij was blijkbaar pas gekomen, groette met ‘good evening’ in het rond en ging ruisend zitten. Vanaf de esthetische dames gingen alle ogen naar deze nieuweling. Men zag dadelijk dat zij een Amerikaanse was. Bijna te mooi en te jong om zo maar alleen te reizen. Zij glimlachte met zelfvertrouwen alsof zij thuis was. Zij was heel blank met heel mooie, donkere ogen, tanden uit een reclame voor een tandarts, haar volle buste gegoten in mauve linnen met zilveren boord voorzien van arabesken, op haar zwaar uitgegolfde haren een grote mauve hoed met een waterval van zwarte struisveren die door een grote gesp van stras, een imitatiediamant van glas, vastgehouden werden. Bij iedere beweging ruiste de zijde van haar onderrok, wuifden de pluimen en schitterde het stras. Ondanks deze opzichtigheid was zij als een kind, misschien net twintig jaar, met een naïeve blik. Zij richtte dadelijk het woord tot Cornélie en Rudyard. Zij zei dat zij moe was en van Napels kwam waar zij gisterenavond bij prins Cibo gedanst had. Zij heette Miss Urania Hope en haar vader woonde in Chicago. Zij had twee broers die werkten op een boerderij in de Far West, ondanks het fortuin van papa. Zij was echter als een bedorven kindje door haar vader grootgebracht en hij wilde dat zij op eigen benen kon staan. Daarom liet hij haar reizen in de oude wereld, in ‘dear old Italy’. Zij vond het heerlijk te horen dat Cornélie ook alleen reisde. Miss Hope vatte dadelijk voor haar Hollandse medereizigster genegenheid op en wilde afspraken maken, maar Cornélie, huiverig, weerde zacht af en zei dat zij het druk had en wilde studeren in musea. ‘Zo ernstig dus,’ vroeg Miss Hope met eerbied en de onderrok ruiste, de pluimen wuifden, het stras schitterde. Zij maakte op Cornélie de indruk van een bonte dagvlinder, die zich wel eens dartel en onbezonnen te pletter kon vliegen tegen de serreglazen van het leven. Zij voelde weliswaar geen sympathie voor dat mooie, vreemde wezentje dat eruit zag als een prostituee en een kind tegelijk, maar zij voelde medelijden. Waarom, wist zij niet. Na het eten stelde Rudyard aan de beide Duitse dames voor een kleine wandeling te maken. De jonge barones kwam naar Cornélie, vroeg of zij meeging om Rome in de maneschijn te zien, vlak bij de villa Medici. Zij was dankbaar voor dat vriendelijke woord en ging even een hoed opzetten, toen Miss Hope haar achterna liep.

‘Blijf bij mij zitten in de salon!’

‘Ik ga wandelen met de barones,’ antwoordde Cornélie.

‘Die Duitse dame?’

‘Ja.’

‘Is zij van adel?’

‘Ik vermoed van wel.’

‘Is er veel adel in dit pension?’ vroeg Miss Hope gretig.

Cornélie lachte.

‘Ik weet het niet. Ik ben hier pas sinds vanmorgen.’

‘Ik geloof wel dat er veel adel is. Ik heb gehoord dat hier veel adel was. Bent u van adel?’

‘Geweest!’ lachte Cornélie. ‘Maar ik heb mijn titel moeten afschaffen.’

‘Hoe jammer!’ riep Miss Hope uit. ‘Adel is zo lief. Weet u wat ik heb? Een album met wapens van allerlei geslachten en een ander album met staaltjes zijde en brokaat van iedere baljapon van de koningin van Italië. Wilt u het eens zien?’

‘Graag!’ lachte Cornélie. ‘Maar nu moet ik mijn hoed opzetten.’

Zij ging en kwam terug met een hoed op en een kort schoudermanteltje aan. De Duitse dames en Rudyard wachtten reeds in de hal en vroegen waarom zij lachte. Zij vertelde van het stalenalbum van de baljaponnen van de koningin en het was een grote vrolijkheid.

‘Wie is hij?’ vroeg zij aan de barones, terwijl zij haar voor ging, de Via Sistina door. De dochter van de barones en Rudyard volgden.

Zij vond de barones een charmante vrouw, maar trof in deze Duitse vrouw uit de militaire adelkringen een koud cynische blik op het leven aan, niet bepaald eigen aan haar Berlijnse omgeving.

‘Ik weet het niet,’ antwoordde de barones onverschillig. ‘Wij reizen veel. Wij hebben op dit ogenblik geen huis in Berlijn. Wij willen van onze reis plezier hebben. Mr. Rudyard is heel aardig. Hij helpt ons met van alles: kaarten voor een mis van de paus, introducties hier, invitaties daar. Hij schijnt veel invloed te hebben. Wat kan het mij schelen, wie en wat hij is. Else denkt ook zo. Ik neem van hem aan wat hij ons geeft en verder dring ik niet in hem door.’

Zij liepen voort.

De barones nam Cornélies arm.

‘Mijn beste kind, vind ons niet al te cynisch. Ik ken je bijna nog niet, maar ik voel sympathie voor je. Zo vreemd, nietwaar, op reis, ineens aan een tafel bij een magere kip. Vind ons niet slecht, niet cynisch. Ach, misschien zijn wij het. Men wordt zo door ons kosmopolitische, plichtvrije en bandeloze leven: onedel, cynisch en egoïstisch. Heel egoïstisch. Rudyard bewijst ons veel diensten. Waarom zou ik ze niet aannemen? Het kan mij niet schelen wat en wie hij is. Ik bind mij niet aan hem.’

Cornélie zag onwillekeurig om. In de bijna donkere straat zag zij Rudyard en de jonge baronesse, bijna fluisterend en geheimzinnig.

‘En denkt uw dochter ook zo?’

‘O ja. Wij binden ons niet aan hem. Wij voelen niet eens sympathie voor hem, met zijn pokdalige gezicht en zijn zwarte nagels. Wij nemen alleen zijn introducties aan. Doe ook zo. Of doe het niet. Het is misschien beter als je het niet doet. Ik, ik ben erg egoïstisch geworden, door ons reizen. Wat kan het mij schelen.’

De donkere straat scheen tot vertrouwen uit te lokken en Cornélie begreep iets van die cynische onverschilligheid, bijzonder in een vrouw die in enge begrippen van plichtmatigheid en moraal opgevoed was. Hoogstaand was het niet, maar was het niet de moeheid van het leven? Hoe dan ook, vaagweg begreep zij het: die onverschillige toon, dat nonchalante schouderophalen.

Zij sloegen bij hotel Hassler af en naderden de villa Medici. De volle maan gaf haar vloed van wit licht en Rome lag in de blauwe, blanke maangloed. Uit de volle beker van de fontein onder de zwarte steeneiken, die met hun bladeren de stad omlijstten, plaste klaterend het overvloedige water.

‘Rome moet wel mooi zijn,’ zei Cornélie zacht.

Rudyard en de baronesse waren ook dichterbij gekomen en hoorden Cornélies woorden.

‘Rome is mooi,’ zei hij ernstig. ‘En Rome is meer. Rome is een grote troost voor velen.’

In de blauwige maannacht troffen zijn woorden haar. De stad scheen aan haar voeten mystiek aan te golven. Zij keek hem aan. Hij stond voor haar in zijn zwarte jas, altijd een dikke, beleefde heer. Zijn stem was heel doordringend, met een rijke klank van overtuiging. Zij keek hem lang aan, onzeker van zichzelf en voelde vaag een zekere antipathie.

Daarna zei hij nog, alsof hij haar niet te veel wilde laten nadenken over de woorden die hij gesproken had:

‘Een grote troost, voor velen, omdat schoonheid troost.’

En zij vond zijn laatste woorden cliché, maar dat had hij ook zo bedoeld.

IV

De eerste dagen in Rome vermoeiden Cornélie zeer. Zij deed te veel, zoals iedereen die net in Rome is. Zij wilde de hele stad ineens omhelzen. Hoewel zij de afstanden met een rijtuig aflegde, braken de eindeloze galerijen van de musea haar op. Daarbij ondervond zij telkens teleurstellingen, over schilderijen, over beelden, over gebouwen. Eerst durfde zij zich die teleurstellingen niet te bekennen, maar op een middag, doodmoe, na een bedroevende teleurstelling in de Sixtijnse Kapel, bekende zij het zich. Alles wat zij zag en reeds kende van studie, was voor haar teleurstellend. Toen besloot zij niets meer te gaan bekijken. Na haar vermoeiende dagen van ’s morgens en ’s middags uitgaan, was het een wellust zich aan de onbewuste stroom van de dagen over te geven. Zij bleef ’s morgens thuis, in een kamerjas, in haar gezellige, hoge vogelkooitje van een zitkamer. Zij schreef brieven, droomde wat, de armen om het hoofd gebogen, las in Ovidius en Petrarca. Zij luisterde naar een paar straatmuzikanten die met trillende tenorstemmen en bij het snerpend gejammer van hun gitaren, de stille straat met een snikkende hartstocht van muziek vulden. Tijdens de lunch vond zij dat zij het met haar pension en haar hoekje aan tafel getroffen had. De barones Von Rothkirch, met haar onverschillige, aristocratische neerbuigendheid tegen Rudyard, vond zij interessant omdat zij zag hoe reizen iemand uit zijn eigen kring kan rukken. De jonge baronesse, die zich niets van het leven aantrok en maar schilderde en schetste, interesseerde haar vanwege het gefluister met Rudyard dat zij niet begreep. Miss Hope was zo naïef en kinderlijk dat Cornélie niet inzag waarom de oude Hope, de rijke tricotfabrikant uit Chicago, dit kind maar alleen liet reizen met haar al te ruime maandgeld en haar totale gemis aan wereld- en mensenkennis. En Rudyard zelf, hoewel zij hem soms verafschuwde, boeide haar ondanks die afschuw. Hoewel zij dus in geen van die tafelgenoten een diepere vriendschap gevonden had, waren het mensen om haar heen met wie zij spreken kon. De tafelconversatie was een afleiding voor haar eenzaamheid van de hele dag.

In deze dagen van vermoeidheid en teleurstelling ging zij ’s middags alleen een kleine wandeling maken in het Corso of op de Pincio. Daarna keerde zij huiswaarts en zette zelf haar thee in haar zilveren trekpotje. Zij droomde in het donker bij het houtvuur totdat zij zich voor het diner moest kleden.

De goed verlichte eetzaal met het plafond van Guercino was vrolijk. Het pension was vol: de markiezin sliep in de badkamer en had haar eigen kamer afgestaan. Een gegons van stemmen ruiste aan tafel, de kelners draafden, lepels en vorken tikten. De melancholieke stemming van menig table d’hôtes was hier niet. Men kende elkaar en de drukte van Romes leven, de zuurstof van Romes lucht scheen een levendigheid aan gebaren en gesprekken te geven. In die levendigheid vielen de twee groezelige, esthetische dames op door hun onveranderlijke houding: altijd de evening dress, de Jaegers, de kralen, de lectuur in het dikke boek en de boze blik omdat er gesproken werd.

Na het eten zat men in de salon, in de hal, maakte kennis hier en daar en sprak men over Rome, Rome, Rome. Een grote irritatie was steeds de muziek in de verschillende kerken: men raadpleegde de Herald, men vroeg Rudyard die alles wist. Men omringde hem en hij glimlachte, dik en beleefd, en deelde kaartjes uit en vertelde de dagen, de uren, waarop er een gewichtige dienst in die en die kerk plaatsvond. Aan de Engelse dames, niet op de hoogte, gaf hij terloops inlichtingen over de ingewikkelde eredienst van de katholieke kerk. Hij vertelde welke nationaliteiten de verschillende kleuren van de seminaristen betekenden die men ’s middags in groepen op de Pincio ontmoette. Zij staarden in extase naar de Sint-Pieter, machtig symbool van hun machtige godsdienst. Hij vertelde wat het verschil was tussen een kerk en een basiliek. Hij vertelde intimiteiten uit het leven van Leo XIII. De wijze waarop hij over dit alles sprak, had iets boeiend suggestiefs: de Engelse dames, hongerig naar informatie, hingen aan zijn lippen, vonden hem allerliefst en vroegen hem duizend details.

Deze dagen betekenden dus rust voor Cornélie. Zij kwam bij van haar vermoeidheid en werd onverschillig over Rome. Maar zij dacht niet aan eerder weggaan. Of zij hier was of ergens anders, het was hetzelfde: zij moest ergens zijn. Daarbij was het pension goed en waren haar tafelgenoten gezellig en vrolijk. Zij las niet meer Hare’s Walks in Rome en niet meer de Metamorfosen van Ovidius, maar zij las nogmaals Ariadne van Ouida. Zij vond het boek niet meer zo mooi als zij het drie jaar geleden in Den Haag gevonden had. Nu las zij niets meer, maar amuseerde zij zich met de dames Von Rothkirch een hele avond over de wapenverzameling en het stalenalbum van Miss Hope. Hoe die Amerikanen toch gek waren op adel en vorstelijkheid. De barones drukte uit goedheid in het album haar wapen af. De stalen werden zeer bewonderd: goudbrokaat, zilveren zijde, tule met lovers. Miss Hope vertelde hoe zij eraan kwam. Zij kende namelijk een van de hofdames van de koningin, doordat zij vroeger bij een Amerikaanse gediend had. Tegen een hoge kostprijs wist die hofdame haar nu de stalen te bezorgen: een kostbaar lapje, opgeraapt als de koningin paste, soms zelfs afgeknipt van een brede naad. ‘Het kind was trotser op haar verzameling staaltjes dan een Italiaanse prins op zijn schilderijen,’ zei de barones Von Rothkirch. Ondanks die belachelijkheid, die ijdelheid vond Cornélie het mooie, Amerikaanse meisje sympathiek omdat zij zo spontaan en eerlijk was. Zij zag er ’s avonds allerliefst uit in een zwarte, gedecolleteerde japon of in een blouse van roze, doorzichtige zijde. Het was trouwens iedere avond iets anders. Het was een caleidoscoop van avondjurken, blouses en juwelen. Door de ruïnes van het Forum wandelde zij in een maatpak van bijna wit katoen, gevoerd met oranje zijde. Haar witte, kanten onderrok tipte luchtig over de grondvesten van de Basilica Julia of de tempel van Vesta. Haar druk opgemaakte hoeden gaven midden in de tragische ernst van het Colosseum of tussen de paleisruïnes van de Palatijn kleurvlekjes van de Avenue de l’Opera of Regent Street. De jonge baronesse plaagde haar met haar oranje, zijden voering, zo in harmonie met het Forum; met haar hoeden, zo passend bij de ernst van een martelplaats van christenen. Maar zij werd nooit boos. ‘Het is toch een lieve hoed!’ antwoordde zij met haar Amerikaanse accent. Zij sperde dan haar mondje open, alsof zij hazelnoten kraakte. Daardoor waren haar mooie tanden telkens goed te zien. Het kind genoot, genoot van de barones en de baronesse, genoot van te zijn in een pension dat gerund werd door een vervallen Italiaanse markiezin. Zodra zij de grijze leeuwenkop van de markiezin Belloni in het oog kreeg, verliet zij de anderen. Zij vloog op haar af, trok la Belloni mee in een hoekje en hield haar daar als een monopolie, zo mogelijk de hele avond. Mevrouw Von Rothkirch zei: ‘Omdat een markiezin meer is dan een barones.’ Rudyard voegde zich dan bij de markiezin en Miss Hope. Cornélie vroeg zich dan weer af wat Rudyard was, wie hij was en wat hij wilde. Maar het interesseerde de barones niet omdat zij pas een kaartje voor een mis in een pauselijke kapel gekregen had en de jonge baronesse zei alleen dat hij aardig kon vertellen, legendes van heiligen bijvoorbeeld, waardoor zij schilderijen in het Doria en Corsini beter begreep.

V

Een van die avonden maakte Cornélie kennis met de Hollandse familie, naast wie de markiezin haar eerst aan tafel had willen plaatsen: mevrouw Van der Staal en haar twee dochters. Zij bleven ook de hele winter in Rome. Zij hadden er kennissen en gingen in de stad uit. Het gesprek vlotte en mevrouw vroeg Cornélie in haar zitkamer te komen praten. De volgende dag ging zij met haar nieuwe kennissen naar het Vaticaan en zij hoorde dat mevrouw haar zoon uit Florence verwachtte, die voor archeologische studie in Rome zou komen.

Cornélie was blij een Hollands element in het hotel aan te treffen dat haar niet antipathiek was. Zij vond het prettig Nederlands te praten en zij bekende het ronduit. In een paar dagen was zij vertrouwelijk met mevrouw Van der Staal en de twee meisjes. De eerste avond, toen de jongeman Van der Staal aangekomen was, vertelde zij meer over zichzelf dan zij ooit gedacht had te kunnen doen aan vreemden, die zij nauwelijks enkele dagen kende.

Zij zaten in de zitkamer van de Van der Staals. Cornélie zat in een gemakkelijke stoel bij het hoge, vlammende vuur, want de avond was kil.

Zij had over Den Haag en over haar scheiding gesproken. Nu sprak zij over Italië en over zichzelf.

‘Ik zie niets meer,’ bekende zij. ‘Ik ben duizelig van Rome. Ik zie geen kleur meer, geen vorm. Ik herken geen mensen meer. Ze dwarrelen zo om mij heen. Soms heb ik behoefte uren alleen boven in mijn vogelkooi te zitten om bij te komen. Vanmorgen in het Vaticaan: ik weet het niet meer, ik heb niets onthouden. Het is alles grauw en grijs om me heen. Dan de mensen van het pension. Iedere dag dezelfde gezichten. Ik zie ze en ik zie ze toch niet. Ik zie: mevrouw Von Rothkirch en haar dochter, dan de schone Urania, Rudyard en het Engelse dametje, Miss Taylor dat altijd zo moe van sightseeing is en alles ‘most exquisite’ vindt. Maar mijn geheugen is zo slecht dat ik in mijn eenzaamheid moet bedenken: mevrouw Von Rothkirch is lang, statig, met een glimlach van de Duitse keizerin op wie ze een beetje lijkt. Namelijk druk pratend en toch onverschillig alsof haar woorden zo maar onverschillig van haar lippen vallen.’

‘U bent erg opmerkzaam,’ zei Van der Staal.

‘O, zeg dat niet,’ sprak Cornélie bijna geërgerd. ‘Ik zie niets, ik onthoud niet. Ik krijg geen indrukken. Alles is grijs om me heen. Ik weet niet waarom ik eigenlijk reis. Als ik alleen ben, denk ik aan de mensen die ik ontmoet. Mevrouw Von Rothkirch weet ik nu, en Else weet ik. Zo’n rond, geestig gezicht met hoge wenkbrauwen en altijd een geestigheid of een woordspeling. Soms vind ik dat vermoeiend, ik moet er zo veel om lachen. Ze zijn toch wel lief. Dan de schone Urania. Die vertelt mij alles: ze is mededeelzaam als ikzelf op dit ogenblik. En Rudyard, die zie ik ook voor me.’

‘Rudyard!’ glimlachten mevrouw en de meisjes.

‘Wat is hij?’ vroeg Cornélie nieuwsgierig. Hij is altijd zo beleefd, hij heeft mij wijn aangeraden en hij weet allerlei kaarten te krijgen.’

‘Weet je niet wat Rudyard is?’ vroeg mevrouw Van der Staal.

‘Nee, en mevrouw Von Rothkirch weet het ook niet.’

‘Pas dan maar op,’ lachten de meisjes.

‘Ben je katholiek?’ vroeg mevrouw.

‘Nee.’

‘En de schone Urania ook niet? En de Von Rothkirchen ook niet?’

‘Nee.’

‘Nu, daarom heeft la Belloni Rudyard aan je tafel geplaatst. Rudyard is een jezuïet. In ieder pension van Rome is een jezuïet, die er gratis woont als de eigenaar goed bevriend met de kerk is, en die met veel minzaamheid zielen poogt te winnen.’

Cornélie wilde het niet geloven.

‘Je kunt van me aannemen,’ ging mevrouw voort, ‘dat in een pension, zoals dit, een pension van betekenis, van naam, heel veel intrige omgaat.’

‘La Belloni?’ vroeg Cornélie.

‘Onze markiezin is een volbloed intrigante. Verleden winter zijn hier drie Engelse zusjes bekeerd.’

‘Door Rudyard?’

‘Nee, door een andere priester. Rudyard is hier deze winter voor het eerst.’

‘Rudyard is vanmorgen met mij op straat een heel eind opgelopen,’ zei de jongeman Van der Staal. ‘Ik heb hem laten praten, ik heb hem uitgehoord.’

Cornélie viel achterover in haar stoel.

‘Ik ben moe van de mensen,’ zei zij met de vreemde oprechtheid, die in haar was. ‘Ik zou wel eens een maand willen slapen, zonder iemand te zien.’

En na een tijdje stond zij op, nam afscheid en ging naar bed, terwijl haar ogen vol tranen stonden.

VI

Zij bleef toen een paar dagen thuis en at op haar kamer. Op een morgen echter ging zij wat wandelen naar de villa Borghese, toen zij de jonge Van der Staal op zijn fiets tegenkwam.

‘U fietst niet?’ vroeg hij, terwijl hij afstapte.

‘Nee.’

‘Waarom niet?’

‘Het is een beweging die niet bij mij past,’ antwoordde Cornélie, boos dat zij iemand ontmoette die de eenzaamheid van haar wandeling verstoorde.

‘Mag ik met u meelopen?’

‘Zeker.’

Hij gaf zijn fiets in bewaring bij de portier aan de poort en liep met haar mee, zonder veel te praten.

‘Het is hier zo mooi,’ zei hij.

Zijn woord klonk eenvoudig gemeend. Zij keek hem aan, voor het eerst, met opmerkzaamheid.

‘U bent archeoloog?’ vroeg zij.

‘Nee,’ weerde hij af.

‘Wat dan?’

‘Niets. Mama zegt dat zo, om me te verontschuldigen. Ik ben niets en een heel nutteloos lid van de maatschappij. En daarbij niet eens rijk.’

‘U studeert toch?’

‘Nee. Ik lees wat hier en daar. De zusjes noemen dat studeren.’

‘Houdt u van uitgaan, zoals de zusjes hier doen?’

‘Nee, ik vind het afschuwelijk. Ik ga nooit mee.’

‘Houdt u niet van mensen ontmoeten en bestuderen?’

‘Nee. Ik houd van schilderijen, van beelden en van bomen.’

‘Dichter?’

‘Nee. Niets. Werkelijk niets.’

Zij keek hem aan, meer en meer opmerkzaam. Hij liep als vanzelfsprekend met haar mee, een lange, magere jongen van misschien zesentwintig jaar. In zijn gelaat meer jongen gebleven dan man geworden, maar met een zekerheid en rust die hem weer ouder dan zijn leeftijd maakten. Hij was bleek en had donkere, koele, bijna verwijtende ogen. Zijn lange en magere figuur had in zijn niet verzorgde fietspak iets onverschilligs, of zijn armen en benen hem niet schelen konden.

Hij sprak niet meer, maar liep gezellig mee, zonder het nodig te vinden te praten. Cornélie werd echter zenuwachtig en zocht naar woorden.

‘Het is hier zo mooi,’ stamelde zij.

‘O, het is hier heel mooi,’ antwoordde hij kalm, zonder te zien dat zij nerveus was. ‘Zo groen, zo wijd, zo rustig. Die lange lanen, de perspectieven van lanen, zo’n antieke boog daarginds, en daar, kijk, zo blauw, zo ver, Sint-Pieter, altijd Sint-Pieter. Jammer van al die dingen verderop: dat restaurant, die melkkiosk. Ze bederven tegenwoordig alles. Laat ons hier gaan zitten. Het is zo mooi hier.’

Zij gingen zitten op een bank.

‘Het is zo heerlijk als iets mooi is,’ ging hij voort. ‘Mensen zijn nooit mooi. Dingen zijn mooi: beelden, schilderijen. En dan bomen, wolken!’

‘Schildert u?’

‘Soms,’ bekende hij onwillig. ‘Een beetje. Maar eigenlijk is alles al geschilderd en eigenlijk kan ik niet zeggen dat ik schilder.’

‘Schrijft u ook misschien?’

‘Er is nog veel meer geschreven dan geschilderd. Misschien is nog niet alles geschilderd, maar geschreven alles. Ieder nieuw boek van niet bepaald wetenschappelijk belang is overbodig. Alle poëzie is gezegd en iedere roman is geschreven.’

‘Leest u niet veel?’

‘Bijna niets. Ik blader soms wat in oude schrijvers.’

‘Maar wat doet u dan?’ vroeg zij eensklaps, geërgerd.

‘Niets,’ antwoordde hij kalm en hij keek haar bescheiden aan. ‘Ik doe niets, ik besta.’

‘Vindt u dat een goede levensopvatting?’

‘Nee.’

‘Maar waarom neemt u dan geen andere?’

‘Zoals ik een nieuwe jas zou nemen, of een nieuwe fiets?’

‘U spreekt niet in ernst,’ zei zij boos.

‘Waarom bent u zo kwaad op mij?’

‘Omdat u mij irriteert,’ zei zij geërgerd.

Hij stond op, groette heel beleefd en zei: ‘Dan zal ik maar weer wat gaan fietsen.’

Hij wandelde langzaam weg.

Idiote jongen! dacht zij kribbig.

Maar zij vond het vervelend met hem gekibbeld te hebben, om zijn moeder en zijn zussen.

VII

Na de lunch in het hotel sprak hij echter beleefd met Cornélie, alsof er geen nerveuze woordenwisseling van klein gekibbel tussen hen geweest was. Omdat mama en de zusjes die middag visites moesten maken, vroeg hij haar zelfs doodgewoon of zij samen naar de Palatijn zouden gaan.

‘Ik ben er pas geweest,’ zei zij onverschillig.

‘En gaat u de ruïnes niet bezoeken?’

‘Nee.’

‘Waarom niet?’

‘Ze interesseren me niet. Ik kan er toch geen verleden meer in zien. Ik zie alleen maar ruïnes.’

‘Maar waarom bent u naar Rome gekomen?’ vroeg hij geërgerd.

Zij keek hem aan en had wel in snikken kunnen uitbarsten.

‘Ik weet het niet,’ zei zij bescheiden. ‘Ik had ook wel ergens anders naar toe kunnen gaan. Maar ik had mij veel van Rome voorgesteld en Rome valt mij tegen.’

‘Hoezo?’

‘Ik vind Rome hard, onverbiddelijk en zonder gevoel. Ik weet niet waarom, maar ik krijg die indruk. En ik ben tegenwoordig in een stemming dat ik juist behoefte heb aan iets gevoeligs en zachts.’

Hij glimlachte.

‘Kom,’ zei hij. ‘Ga mee naar de Palatijn. Ik moet u Rome laten zien. Rome is zo mooi.’

Zij voelde zich te treurig om alleen te blijven. Zij kleedde zich vlug om en ging met hem het hotel uit. Voor het hotel klapperden de koetsiers met de zwepen.

‘Vole, vole!?’ riepen zij.

Hij koos er één.

‘Dit is Gaëtano,’ zei hij. ‘Die neem ik altijd. Hij kent mij, nietwaar, Gaëtano?’

‘Si signorino. Een volbloed, signorina!’ zei Gaëtano en wees op zijn paard.

Zij reden weg.

‘Ik ben altijd bang voor die koetsiers,’ zei Cornélie.

‘U kent ze niet,’ antwoordde hij glimlachend. ‘Ik houd van ze. Ik houd van het volk. Het is een aardig volk.’

‘U vindt alles goed in Rome.’

‘En u geeft zich zonder voorbehoud aan een verkeerde indruk over.’

‘Waarom verkeerd?’

‘Omdat die eerste indruk omtrent Rome, van hardheid en gevoelloosheid, steeds dezelfde, en steeds verkeerd is.’

‘Ik vind Rome moeilijk.’

‘O ja. Kijk, hier gaan we langs het Forum.’

‘Als ik het zie, dan denk ik aan Miss Hope en haar oranje voering.’

Hij zei niets, boos.

‘En hier is de Palatijn.’

Zij stegen uit en gingen door de ingang.

‘Deze houten trap brengt ons naar het paleis van Tiberius. Boven dit paleis, boven deze bogen is een tuin vanwaar we op het Forum zien.’

‘Vertel mij van Tiberius. Ik weet dat er goede en slechte keizers waren. Zo leerden wij dat op school. Tiberius was een slechte keizer, nietwaar?’

‘Hij was een somber beest. Maar waarom moet ik iets over hem vertellen?’

‘Omdat ik anders geen belang stel in die bogen en vertrekken.’

‘Laten we dan boven in de tuin gaan zitten.’

Dat deden ze.

‘Voelt u Rome hier niet?’ vroeg hij.

‘Ik voel overal mezelf,’ antwoordde zij.

Maar hij scheen haar niet te horen.