Colofon

© 2021 Hertaling Tonnus Oosterhoff

Uitgeverij kleine Uil, Groningen
www.kleineuil.nl

Deze uitgave is gebaseerd op een eerder verschenen uitgave bij Noordhoff Uitgevers BV in de reeks Klassieke Lijsters, maar is voor deze editie grondig herzien en aangepast aan de moderne spelling.

ISBN: 9789493170605

ISBN ebook: 9789493323421

Hertaling: Tonnus Oosterhoff

Ontwerp binnenwerk en omslag: Riëtte van Zwol

Boekproductie: LINE UP boek en media bv

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Motto

Gestrengheid, u vormt nooit het zachte hart der jeugd;
uw nors gezicht doet haar voor haar plichten schrikken.
En u, Lichtvaardigheid, die afleidt van de deugd,
terug! Uw adem kan het zaad der Deugd verstikken.
Voor u, O Wijsheid, die geduld aan liefde paart
en scherts met ernst verbindt, is deze post bewaard.

Meisjes van Nederland!

Velen van jullie lezen. Jullie doen dat niet alleen tegen de verveling; niet alleen omdat je onaangenaam vertoon van nutteloze kennis nastreeft; nee, velen van jullie lezen om meer en betere ideeën te krijgen; en dus om verstandig te leren denken en doen.

Men is sinds een paar jaar zijn best gaan doen om ook voor jullie te schrijven. Men heeft jullie gezond begrip gegeven van dingen die voor jullie van het grootste belang zijn. Dingen waar jullie van moeten weten, als je je niet wilt onttrekken aan het belangrijke doel waarom de Eeuwige Wijsheid mensenzielen vormde: kennis en geluk!

In de afgelopen eeuwen was de Godsdienst nog nooit zo makkelijk te begrijpen. Nooit eerder werd zo helder geformuleerd wat jullie moeten doen en laten. De Rede is steeds dezelfde, maar ze sloot nooit eerder zo goed aan bij jullie belevingswereld. Het rijk van de natuur heeft men voor jullie ontsloten! Jullie kunnen je bedienen van gidsen die niet afstoten door pedant gedoe. De dichters van nu zijn niet alleen maar bezig met het opdissen van kletskoek. Je kunt tegenwoordig gedichten lezen waarin het gezond oordeel niet overhoop ligt met de spookbeelden van de poëten. Er bestaan verhalen met een moraal, er zijn drama’s, er zijn treurspelen. Ja, er is een hele voorraad leesvoer om jullie weetlust te bevredigen!

Niemand met recht van spreken zal beweren dat goede en voortreffelijke dingen niet deugen, enkel en alleen omdat ze van een vijand afkomstig zijn. Maar het is voor iedereen die van zijn vaderland houdt onaangenaam om vast te moeten stellen, dat bijna alle goede boeken in andere talen geschreven zijn. Niet dat ik iets tegen vertalen heb, absoluut niet! Er zijn bekwame mensen die hun landgenoten die geen andere talen kennen, in staat stellen zich over de grootste genieën van Europa te kunnen verwonderen. Ze bieden ons prachtige schatten aan en we mogen hen daarvoor dankbaar zijn. Het is naar mijn idee dé manier waarop we onze literaire smaak moeten leren verbeteren. Ik vind ook dat we in dit opzicht nog niet erg ver gevorderd zijn. Blijf ons vertalingen van Jerusalem, Niemeyer, Gesner, Wieland Klopstock, Pope, Richardson, Thomas enzovoort geven tot er mensen met even veel verstand actief worden in ons eigen land; mensen die het dan zelf verdienen naar andere talen vertaald te worden. Vergelijk het maar hiermee: een leerling-schilder, die liever gebrekkige prentjes van amateurs uit zijn eigen buurt natekent dan studies van de Grote Meesters, die zal zeker van nooit een eersteklas kunstenaar worden! Daar kun je zeker van zijn. Dus vertalingen moeten gemaakt blijven worden. Maar tegelijk moet er nieuw werk van eigen bodem komen: men moet het ene doen, maar het andere niet nalaten.

Tot hier, lieve meisjes, zijn we het nog behoorlijk eens met elkaar, maar nu heb ik een appeltje met jullie te schillen. Zal ik jullie eens wat zeggen? Men heeft jullie al vroeg proberen wijs te maken en jullie nemen het voor zoete koek aan: dat geen Nederlander boeken van niveau kan schrijven; dat onze hersens gewoon de mogelijkheden niet hebben dat we op één lijn met buitenlanders kunnen staan; dat ons brein net zo vochtig en dampig is als ons klimaat. We kunnen wel werken, blokken, iets grondig doordenken; maar niet beeldend vertellen, of grappen maken. Zulke droevige dingen geloven jullie!

Wij ontkennen dat, ook al hebben we de schijn misschien tegen. Maar bedenk eens: in andere landen is het precies zo gegaan. Men beweerde nog maar een paar jaar geleden hetzelfde over Duitsers en Engelsen. ‘Duitser’ en ‘domkop’, dat was bijna hetzelfde. En voor in Engeland de grote dichter Pope zijn ‘Rape of the Lock’ uitgaf, werd ook dat volk als een stel sufferds weggezet. ‘Maken jullie maar commentaren en voetnoten!’ gromde men tegen de Duitsers. ‘Gebruik je verstand,’ riep men de Engelsen toe. (Wat ze tegen ons zeiden, daar heb ik het om de lieve vrede maar even niet over.) Creativiteit, dat hebben alleen wij Fransen! Jullie lompe vuisten kunnen de drie gratiën geen rozenkransen omhangen, of in de tempel van de goede smaak offeranders brengen. Nou, de tijden veranderen! Eindelijk staan er genieën op, die hun veracht vaderland wreken: Engeland heeft Pope, Duitsland Wieland. Richardson schildert een goddelijke ‘Clarissa’. Klopstock zingt zijn ‘Messiade’. En lezend Europa geeft toe dat ook de gematigde klimaatstreken grote mannen kunnen voortbrengen.

Trek nu niet de conclusie, lieve landgenotes, dat ik geloof dat een Engelsman evenveel indruk op een Italiaan kan maken als op zijn eigen volk. Dat denk ik namelijk niet. Ik kan hier nu niet verder op doorborduren, vertrouw er nu maar op, dat ik niet houd van blind geloven, dus ik heb echt wel mijn redenen. Ik wil voor het moment alleen duidelijk maken dat ieder volk, net zoals het eigen helden en staatslieden moet hebben, ook behoefte heeft aan eigen schrijvers. En als ons nationale leerproces voltooid is, dan komen die er ook.

We zijn doordrongen van deze denkbeelden; en we hopen deze tijd nog mee te zullen maken; maar we durven tegelijk de onderneming aan om een oorspronkelijke roman van eigen bodem uit te geven. Een roman op het gebied van het huiselijk leven.

We schilderen jullie Nederlandse karakters, mensen die men in ons vaderland echt aantreft. Als we ze goed geschilderd hebben, dan zullen kenners dat wel toegeven.

Maar we willen niet alleen weten hoe goed wij het ervan afbrengen. Wij mikken op meer. Ons hoofddoel is het volgende aan te tonen: als je overloopt van energie, en dientengevolge een sterke drang hebt om je te amuseren, en mode en luxe staan je dit toe, dan loopt ook het beste meisje meer dan eens het risico zich in allerongelukkigste rampen te storten. Die rampen zorgen ervoor dat mensen, die qua goedheid en moreel niveau niet aan haar kunnen tippen... haar gaan verachten. Mensen die bij zo’n meisje in de schaduw stonden, vinden er een wreed genoegen in om haar, terwijl ze al op de grond ligt, een trap na te geven. Of ze voelen zich voortaan te goed zich nog met haar in te laten; ook al viel ze niet ten prooi aan ondeugd, maar aan onbedachtzaamheid. Maar we willen tegelijk laten zien dat het daarom een ongelofelijk geluk is voor jonge meisjes om onder de hoede te komen van vrouwen die tegelijk voorzichtig én vriendelijk zijn, goedhartig, maar op een rationele manier consequent; onder zulke leiding worden de beste meisjes ook de beste vrouwen.

Een uitgangspunt van onze vriendin Burgerhart was dit: ‘Voor ik u bedroog zou ik eerst zelf bedrogen moeten zijn. En wie in de wijde wereld zou er belang bij hebben mij te bedriegen?’ Aha! Dáárom denkt ze dus zo, ze is volkomen te goeder trouw. Je kunt het in een van de brieven aan haar voogd lezen.

En er is nóg een gevaar dat ze zelf niet ziet: ‘Ik wil me alleen maar een beetje vermaken. Daar steekt toch geen kwaad in?’

Lieve meisjes! Als we achttien, negentien jaar zijn en zo in elkaar zitten als Burgerhart, dan denken we allemaal zo. Maar daarmee zitten we wel fout! En ook dit hebben we geprobeerd in dit verhaal te laten zien. Ons hart kan beven van angst wanneer we aantrekkelijke, zachtaardige, ouderloze of niet goed opgevoede meisjes de wereld zien binnentrekken, op die gevaarlijke leeftijd waarin de jeugd bepaalde gevoelens krijgt en nog sluimerende driften ontwaken. Intussen zijn ze nog kinderlijk naïef: hoe kunnen ze ook een gevaar vrezen, dat ze niet kennen?

Het is niet altijd bewust, zorgvuldig gepland bedrog, dat deze kinderen in het verderf stort, o nee! Misschien bestaan Lovelaces alleen maar in verhalen. Maar zulke schurken hoeven er ook niet te zijn. Om onherstelbare rampen te veroorzaken zijn tomeloze liefde en onvoorzichtigheid, die niet aan de toekomst denkt, meer dan voldoende.

Laten we eens, lieve jonge vriendinnen, eens één zo’n meisje aandachtig volgen. Er hoeft misschien maar één sterfgeval plaats te vinden, één toevallige gebeurtenis, één nooit gezochte gelegenheid en de gevolgen kunnen ellendig zijn. En dat gaat méér vanzelf naarmate het hart van dit meisje béter is; ze weet niet van het kwade, omdat ze in zichzelf geen neigingen bespeurt die niet door de beugel kunnen. Daar komt nog een algemene goedwillendheid bij, die van ieder het beste denkt, – ons meisje vindt het zelf een heilige plicht zo te denken – een zekere zachtaardigheid (die echt vrouwelijke deugd!), en een gevoeligheid voor allerlei indrukken. Juist aan die gevoeligheid zien we hoe volmaakt ze in wezen is. Laat het meisje verder mooi, elegant, geestig, zeer levenslustig zijn, maar ze wordt heel nonchalant of juist overdreven streng opgevoed. Nou, er moet echt iets bijzonders gebeuren, wil zo’n meisje gelukkig op haar bestemming aankomen! Het is zuiver geluk als dat inderdaad gebeurt.

Tot zover over onze bedoelingen en de aanleidingen die ons er toe brachten om ‘de Historie van Sara Burgerhart’ te publiceren. En degenen die verdienen dat we al deze moeite gedaan hebben zullen ons op dit punt vriendelijk bedanken en graag van dit boek gebruik maken.

Maar als ik me niet vergis zie ik hier en daar een tuttebelletje haar neus ophalen. Zo eentje die niets met ons land heeft. Ja, behalve een in de handel vergaard fortuin en een oude, deftige Hollandse naam natuurlijk! ‘Een Hollandse roman!’ kraait dit juffertje, ‘Heden, ma chère, wat vind je dáárvan?’ (Ma chère vindt het even ridicule als ons juffertje). ‘Nee hoor, ik lees geen Hollands! Ik geloof niet eens dat ik Hollands kan lezen!... Maar ik ben toch een beetje nieuwsgierig. Zullen we het eens in een verloren uurtje proberen?’

Alsjeblieft, doe het niet, tutje. Echt, je zult er niets aan hebben. Jij hebt immers je Franse romans; die staan jou aan. Jij hebt immers je Canapé Couleur de Rose, je Gris Gris, je... nou, Papa hoeft niet alles te weten! Maar goed, die boeken zijn immer divin, goddelijk? Lees dit boek niet! In deze roman vind je geen wandaden die zelfs een Engelsman doen rillen; ook geen overdreven deugden die voor ons zwakke mensen toch onbereikbaar zijn. Akkoord, er komt een verfoeilijke meneer R. in voor; maar ik ben bang dat ik toe moet geven, dat men in ons vaderland zelf weleens zo’n schavuit aantreft. Een flinke seksuele drang en gewend zijn om altijd je zin te krijgen: meer is niet nodig om zo’n karakter te krijgen.

In dit hele boek wordt geen duel uitgevochten, er wordt alleen één keer een draai om de oren gegeven. Er wordt niemand in geschaakt, er wordt geen vergif in gedronken. We hebben niets wonderbaarlijks uitgedacht, alles blijft in het natuurlijke. De uitvoering moet het gebrek aan spektakel maar goed maken.

We maken jullie bekend met jullie eigen landgenoten; met mensen die jullie graag zouden kennen als jullie ze in persoon konden ontmoeten. Wie zou niet graag een avondje doorbrengen met de meisjes Willis, Burgerhart en Brunier? Wie zou niet graag bevriend zijn met de weduwe Buigzaam of mevrouw Sofia Willis? Wie voelt geen liefde en achting voor de vrome mevrouw Doorzicht? Wie zou niet ophouden met kaarten om meneer Blankaart te horen praten? Ook al zegt ie van zichzelf dat ie maar een onbeduidende oude vrijgezel is. Wie zou niet gelukkig worden in de buurt van Hendrik Edeling, hoewel hij geen Grandison is? Wie houdt niet van de eerlijke, goede Willem Willis? Wie zou zich niet graag schikken naar de grillen van een eerlijk, goedhartig man als de oude heer Edeling? Of eerbied voelen voor de brave heer Helmers? Iedereen wordt toch ingenomen door de goedhartigheid van Jacob Brunier? Elke lezer voelt toch achting voor de eerwaarde heer Redelijk en de weldenkende, vriendelijke dominee Smit? En dan noemen we andere personen, die meer op de achtergrond blijven, nog niet eens.

Juffrouw Hofland wordt het slachtoffer van haar eigen gierigheid en dweepzucht. Benjamin en Slimpslamp kunnen alleen maar minachting wekken. Brecht ook. Maar onze eerlijke Pieternelletje Degelijk en onze dankbare en trouwe Frits, die zijn ons niet te min. Daarom komen zij even terug in het nawoord.

Tot zover, lieve meisjes. Bevredig je nieuwsgierigheid, maar vergeet niet wat het belangrijkste doel van deze historie is.

In de Beverwijk 1782

Inhoud

Motto

Meisjes van Nederland!

Historie van Sara Burgerhart

1e brief

2e brief

3e brief

4e brief

5e brief

6e brief

7e brief

8e brief

9e brief

10e brief

11e brief

12e brief

13e brief

14e brief

15e brief

16e brief

17e brief

18e brief

19e brief

20e brief

21e brief

22e brief

23e brief

24e brief

25e brief

26e brief

27e brief

28e brief

29e brief

30e brief

31e brief

32e brief

33e brief

34e brief

35e brief

36e brief

37e brief

38e brief

39e brief

40e brief

41e brief

42e brief

43e brief

44e brief

45e brief

46e brief

47e brief

48e brief

49e brief

50e brief

51e brief

52e brief

53e brief

54e brief

55e brief

56e brief

57e brief

58e brief

59e brief

60e brief

61e brief

62e brief

63e brief

64e brief

65e brief

66e brief

67e brief

68e brief

69e brief

70e brief

71e brief

72e brief

73e brief

74e brief

75e brief

76e brief

77e brief

78e brief

79e brief

80e brief

81e brief

82e brief

83e brief

84e brief

85e brief

86e brief

87e brief

88e brief

89e brief

90e brief

91e brief

92e brief

93e brief

94e brief

95e brief

96e brief

97e brief

98e brief

99e brief

100e brief

101e brief

102e brief

103e brief

104e brief

105e brief

106e brief

107e brief

108e brief

109e brief

110e brief

111e brief

112e brief

113e brief

114e brief

115e brief

116e brief

117e brief

118e brief

119e brief

120e brief

121e brief

122e brief

123e brief

124e brief

125e brief

126e brief

127e brief

128e brief

129e brief

130e brief

131e brief

132e brief

133e brief

134e brief

135e brief

136e brief

137e brief

138e brief

139e brief

140e brief

141e brief

142e brief

143e brief

144e brief

145e brief

146e brief

147e brief

148e brief

149e brief

150e brief

151e brief

152e brief

153e brief

154e brief

155e brief

156e brief

157e brief

158e brief

159e brief

160e brief

161e brief

162e brief

163e brief

164e brief

165e brief

166e brief

167e brief

168e brief

169e brief

170e brief

171e brief

172e brief

173e brief

174e brief

175e brief

Nawoord

Uitleiding

Over de hertaling

Historie van Sara Burgerhart

1e brief

Abraham Blankaart aan Sara Burgerhart

Parijs

Lieve Sara!

Ja, ik heb je twee brieven ontvangen. Maar potverdrie, denk je dat ik tijd heb om je zo snel, per kerende post nog wel (‘Alstublieft’!) te antwoorden? En zo vaak als het jou goeddunkt om mij met allerlei wissewasjes aan mijn kop te zeuren meteen maar weer in de pen te klimmen? Kijk, ik ben maar een vrijgezel (een ouwe vrijgezel, zo je wilt), maar ik weet heus wel hoe die jongedametjes van tegenwoordig in elkaar zitten. Vandaag willen ze het zus, morgen willen ze het zo. Tsja, wat moet ik nou antwoorden? Hoe moet ik beoordelen of je gelijk hebt? Het is niet zo, lieve Saar, dat ik je in staat acht om mij maar wat op de mouw te spelden. Nee, je was altijd een oprecht kind; maar je bent jong en je hebt het helemaal niet naar je zin: reden genoeg om zulke droevige dingen aan mij te schrijven.

Als ik niet eerst nog een tijdje in dit akelige land moest blijven, waar niemand mij en ik niemand kan verstaan, nou ja, heel gebrekkig, (behalve dan de familie met wie ik mijn zaken moet afhandelen. Van hen ontvang ik zakken vol complimenten. Maar centen ho maar!) dus als ik hier niet hoefde te blijven dan kwam ik in Amsterdam een einde maken aan die dictatuur bij jouw tante thuis! O wee als dan zou blijken dat je mij maar wat op de mouw speldt! Maar ook o wee als dat oude wijf jou, mijn pupil, de dochter van mijn beste vriend, slecht behandelt! Maak van mijn vertrouwen geen misbruik, maar als het zo is als jij zegt, dan verdient je tante het niet de zuster van je lieve moeder te zijn! Een huichelachtige inhalige feeks is het; ik kan er nog steeds niet bij hoe ze jouw moeder zaliger zover heeft gekregen om jou, je moeders enige en geliefde kind, aan haar toe te vertrouwen. Voor die honderd halve rijders, die je tante vangt zou je het beter moeten hebben. Je kleding betaal ik immers nog apart ook! Maar ze is zo vrekkig dat ze het geld zelf inpikt, alsof zij arm is en jij een wildvreemde. Probeer het uit te houden, als je kunt. Ik zal je er liever om hebben, kind, en ik zal me nooit tegen je laten opstoken. Mij schrijft ze nooit. Misschien vindt ze dat te veel eer voor mij. Alles heeft zijn reden, meisje. Kijk, ik heb je tante, als ze het al te bont maakte, weleens geprobeerd te laten zien dat ze huichelt. Haar manier van doen lijkt verbazingwekkend weinig op hoe ze praat en de bombarie die ze maakt. Als je daarop af gaat is het net alsof je met een eersterangsheilige van doen hebt.

Je overleden ouders waren zulke goede mensen; houd je haaks, meisje! Ik geef toe dat zo’n behandeling haast niet te verdragen is. Als ze het al te erg maakt en je beter elders terecht kunt, dan sta ik garant voor je kostgeld, als het bij fatsoenlijke en aardige mensen is. Zet die stap echter alleen in uiterste nood, anders blijven we geen vrienden! Ik kan niet toestaan dat jij jezelf in de problemen brengt, daarvoor heb ik je veel te lief. Oh ja, wat ik ook nog zeggen wou: ik heb hier muziek voor je gekocht, die zal ik je toesturen. Ze zeggen hier dat het een fantastische compositie is. In alle drukte kom ik niet aan de kunsten toe, maar ik zie graag dat lieve meisjes zich een beetje vermaken en je bent toch een muziekgekje? Ik denk aan je en zou willen dat je hier was. Hier zou je spotzucht stof in overvloed vinden, want je ziet en hoort hier niets anders dan een rumoerige zwerm gouden torren en zomervlinders. Zo noem ik dat opgedirkte geteisem dat men petits maîtres noemt. Ik ben net zo allergisch voor die gasten als jij voor apen. Ze noemen mij hier overigens: le gros Hollandais. Wat betekent dat, Saar? Misschien helemaal niks.

Binnen zes maanden denk ik thuis te zijn. Wat een lange brief is dit! Nou ja, jij bent tenslotte niet zomaar iemand, maar toch, ik schrijf niet graag brieven. Het ga je goed, leef vrolijk, en een groet van je toegenegen voogd,

Abraham Blankaart

2e brief

Mejuffrouw Aletta de Brunier aan Mejuffrouw Sara Burgerhart

Mejuffrouw!

Toen ik vorige week bij Mademoiselle G. in haar Franse winkel was, kwam er een jong dametje binnenwippen dat qua uiterlijk veel had van een kwakerinnetje, zo ouderwets, met zo’n uitgestreken smoeltje. Als de etiquette het had toegestaan, dan had ik hartelijk om de vertoning gelachen. Maar ik had het idee dat er nog heel wat aan dat hartje zou moeten worden vertimmerd voor het met de kleertjes zou harmoniëren. Nauwelijks was jij (want jij was het!) de stoep af of ik vroeg aan Mademoiselle G.: ‘Wie, als ik u vragen mag, is dat vrome dametje? Haar gezicht komt me zo bekend voor.’ Ze antwoordde me dat dat best wel zou kunnen. Je was de dochter van die bekende theehandelaar op de Nieuwendijk: Burgvliet, Burghout of Burg…’

‘Burgerhart?’ viel ik haar in de rede.

‘Precies! Burgerhart,’ zei ze.

‘Wat?’ zei ik, ‘is dat Saartje Burgerhart? Nee, dat kan niet waar zijn!’

‘Nou,’ ging zij verder, ‘wat ik wel weet is dat dit mooie meisje de enige dochter is van die meneer. Sinds de dood van haar ouders woont ze bij een tante, een oud, lelijk portret. Die tante laat haar in zulke kleren rondlopen; het arme schaap schijnt het er heel slecht te hebben. Dat geloof ik ook wel, want ik ken die kwezel. Het jongedametje koopt hier regelmatig een kleinigheidje, handschoenen of zo’.

Ik stond perplex. ‘Ik heb met dit meisje op mijn eerste Franse school gezeten, maar daarna ben ik haar uit het oog verloren. Haar vader verdiende heel veel geld. Ik wil haar een brief schrijven. Mag ik u vragen om die, als ze voorlopig niet terugkomt, via uw winkelmeisje te laten bezorgen?’

Dat vond ze prima en nu schrijf ik je dus. Hoe is het met je? Wil je bij je tante weg? De dame bij wie ik inwoon is een fatsoenlijke vrouw. Ze werd door tegenslagen genoodzaakt een damespension te beginnen om een ordentelijke boterham te verdienen. Ik woon er prinsheerlijk. Charmant, ma chère! Het zal je reuze bevallen. Behalve ik wonen nog twee jonge vrouwen, best aardig en beschaafd, haar gezelschap waardig. Wil je daar blijven? Dan blijf je! Maar als je van deze kwelgeest af wilt, kom dan bij ons. Als je het goed vindt, zal ik mijn mevrouw erover aanspreken. Want ik trek me je onaangename lot erg aan. Adio cara Mia! Ik ben met de grootste affectie je ware vriendin,

Aletta de Brunier

PS Adres bij Mademoiselle G.; ik kom er elke dag.

3e brief

Sara Burgerhart aan Abraham Blankaart

Geachte voogd,

Dat was een blijde postdag voor me. Een brief van mijn geëerde voogd! Eerlijk, ik heb gehuild toen ik merkte hoeveel belangstelling u voor me hebt. Maar toen ik las dat u nog zes maanden wegbleef lag al mijn blijdschap weer aan gruzelementen. Weet u, allerliefste voogd, ik kan het hier geen zes weken meer uithouden! Als u hier was zou u toegeven dat het hier niet te harden is. Ik kan de helft niet opschrijven van hoe ik hier behandeld word.

Echt, ik heb u niets op de mouw gespeld, geen één klein leugentje! Foei meneer! Ik ga toch niet liegen? Dan was ik een heel slecht meisje en verdiende ik het dat u op me schold. Maar ik ben niet alleen overgeleverd aan tantes grillen, maar ik word ook geringeloord door een lelijke gekke dienstmeid. Dat oude rotmens maakt me dol om tante een plezier te doen. De dame waar ik graag bij zou wonen is de ongelukkige weduwe van een fatsoenlijke man, die alleen nette dames huisvest. Een van mijn vroegere schoolvriendinnen woont daar al een poosje en heeft niets dan lof voor haar. Er zijn nog twee andere dames in de kost.

Vrij en vrolijk leven, zonder dat er steeds gescholden wordt, dat is alles wat ik wil. Daar is toch niets tegen? Bij tante kan ik niet blijven, als ik niet wil huichelen. En huichelen vind ik een afschuwelijke ondeugd, daar wil ik nooit aan meedoen.

U moet het maar zeggen. Ik zal me altijd zo proberen te gedragen dat u tevreden bent, in ieder opzicht, maar bij tante kan ik niet blijven. Het spijt me dat ik het nog eens zeg, maar het is zo.

Wat ben ik blij met de muziek die u me beloofd hebt! Ik zing al bij het vooruitzicht. O, wat zal die fraai zijn. Misschien zit er wel een compositie bij van Rousseau? Duizendmaal dank. Ik hoop die stukken eens aan u voor te spelen, dan rookt u er een pijpje bij! Maar, lieve heer Blankaart, denk u eens in, tante wil niet dat ik speel, behalve oude zanikdeuntjes. En ik speel zo graag en ik heb zulke mooie cantates in huis. Alstublieft, meneer, stuur het pakje niet naar tantes huis, dan gaat het zeker in het vuur. Ik zal een ander adresje bijsluiten, waar het heen kan.

Ik bid de hemel elke dag voor u en dat ik u gezond en vrolijk mag weerzien.

Ik ben blij dat ik uw pupil ben!
Heel veel liefs,
Sara Burgerhart

Adres: Mademoiselle G, …

4e brief

Sara Burgerhart aan Anna Willis

Geëerde vriendin!

Als ik niet zeker wist dat je beter in je vel zit dan wijlen de trotse meneer Achitofel uit de Bijbel, die zich, omdat men zijn advies verwierp, zonder plichtplegingen opknoopte, dan zou ik je nooit om raad vragen. Want ik zeg je van tevoren dat ik niet van plan ben die raad op te volgen! Behalve natuurlijk als je advies onverhoopt met het besluit overeenstemt dat ik al genomen heb!

Nu zul je me wel vragen, statige, hoogwaardige vriendin: ‘Als dat zo is, waarom vraag je me dan überhaupt om raad?’ Dat zal ik je zeggen, Antje. Ik schrijf je om mijn hart te luchten, zodat je kunt oordelen over mijn moeilijke situatie. Als ik ga doen wat ik van plan ben, dan zul je het misschien niet goedkeuren, maar dan kun je het tenminste accepteren. Wat ik ga doen is mogelijk onvoorzichtig, maar het moet gewoon voor mij. Ik vertrouw je, omdat ik je hoog heb zitten en iedereen die jou hoog heeft zitten, die deugt zelf ook, omdat jij zo’ n mooi karakter hebt enz. Ik zal het kort houden: bij tante heb ik het zo slecht dat ik er niet langer kan en wil blijven. Raad me niet af om weg te gaan. Je bent veel ouder en wijzer dan ik, dat geef ik toe. Maar je bent niet wijzer dan de wijze koning Salomo zou ik denken. En wat zegt zijne filosofische majesteit? ‘Je kunt beter op een hoek van het dak wonen dan in huis met een vrouw die ruzie zoekt.’ Hoe kan ik nog langer wonen bij een tante die, lijkt het wel, de gelofte heeft gedaan om mij zoveel ellende te bezorgen als vrekkigheid en fanatisme maar kunnen opbaggeren. Daar schreeuwt ze alweer haar keel uit de kom!

‘Ja tante, ik kom eraan!’ Eerst deze brief verstoppen. Zo vlug ik kan schrijf ik weer. Ik wil je nog wat dingen laten weten die me overkomen zijn voor ik je kende.

Voorlopig vaarwel,
S.B.

5e brief

Aan dezelfde, vervolg

Ik moest de vorige brief, die ik in dezelfde envelop doe, vlug afbreken omdat tante me riep, al had ze me niks te zeggen. Ze beval me alleen bij haar te komen zitten. De scheldpartij over en weer die daarop volgde sla ik maar over, want ik wil je over een paar serieuze dingen schrijven.

Mijn goede vader was, dat weet je, Jan Burgerhart. Hij was handelaar in thee en maakte veel winst. Mijn lieve moeder was een weesmeisje. Ze had wel een paar centen en trouwde heel jong. Ik was enig kind, dus een meisje van goede familie, dat later goed in de slappe was zou zitten, opgevoed door brave ouders. Je weet hoe gevoelig mijn hart is, je weet hoe vatbaar het is voor de kleinste blijken van genegenheid. Dus kun je nagaan hoe ik mijn dierbare ouders eerde en hoeveel ik van ze hield. Ouders! Dat is toch een ontroerend woord, Anneke, ik moet weleens huilen bij dat woord. Mijn ouders waren gelukkig samen. Hun karakters leken wel voor elkaar gemaakt.

Meer zeg ik niet. Wie spreekt niet vol achting over mijn geweldige ouders? Ach, iedereen! Je weet het. Wat was het bij ons in huis goed georganiseerd en aangenaam. Mijn ouders lazen veel en zagen goedkeurend dat ik ook een fanatieke lezer werd. Ik zie ze nog in onze tuin op de bank zitten, als papa zijn ‘uitrustpijpje’, zoals hij het noemde, rookte en mama hem iets voorlas, terwijl ik op die aardige man zijn knie zat te luisteren of te spelen. Ik zie nog voor me hoe hij mij het huis in draagt. Mama komt er glimlachend achteraan. O, dat waren gouden dagen, niet?

Mijn moeder had een zus. Die was veel ouder. Daar woon ik nu bij in. Die zus was het er helemaal niet mee eens dat haar kleine zusje eerder ten huwelijk gevraagd was dan zij. En deze dame was enorm gesteld op ‘decorum’. Intussen was ze ervan overtuigd dat zij niet alleen meer jaren maar ook meer kwaliteiten had dan mijn moeder. Maar of de duivel er mee speelde: er kwamen geen aanbidders. Als men onze vriendin had kunnen bewegen een wervend voorwoord bij tante te schrijven, dan had ze misschien beter in de markt gelegen! Neem me dit ideetje niet kwalijk.

Hoe het ook zij, ze begreep tenslotte (Tante heeft ook ideetjes, Anneke!) dat er niks beters voor haar op zat dan zich aan te sluiten bij de lui die wij ‘fijnen’ en die zichzelf ‘vromen’ noemen. Veel van hen, de besten uit deze gemeenschap, meenden dat haar grimmige blik, haar ontevreden uiterlijk, het feit dat ze kritiek had op alles, de zoete vruchtjes waren van een nauwgezet godvruchtig leven. Die goede tobbers dachten dat tante los was van deze wereld. De Voorzienigheid zorgde immers dat ze altijd reden had ontevreden te zijn! Hoezeer ze ook de ‘fijne’ uithing, ze viel toch altijd meer in de smaak bij de Zusjes, dan bij de Broedertjes. Want je moet toegeven dat mijn tante, mevrouw Hofland, er niet erg appetijtelijk uitziet.

Op mijn zesde moest ik al meedoen met tantes godsdienstoefeningen. De Vriendjes hadden veel met me op, men zag wat goeds in mij. Ik deed graag mee aan die oefeningen, want ik kwam altijd thuis met een zak vol snoep, dat was de reden. Hoe zegt de filosoof Wolff dat nog maar? De ‘voldoende reden der dingen’?

Er rustte blijkbaar zegen op het werk. Ik verlangde altijd naar tantes oefendag. Wat kan ik er meer over zeggen? Je kent me: sentimenteel, meegaand van aard enzovoort. Toen al kon ik geen droefheid zien zonder zelf in tranen uit te barsten. En er werd op die oefeningen ook altijd gehuild. Waarom mag Joost weten, want ik heb het idee dat ze het nogal goed hadden. Mijn weekhartigheid viel in goede aarde. Zelfs tante begon op haar manier echt van me te houden, ondanks dat ik de dochter van haar gehate zus was. Ze vermeed ons huis niet langer, omdat ik mee naar de godsdienstoefeningen ging en meehuilde.

Twaalf jaar had ik een goed leven, gelukkig zoals een gehoorzaam en geliefd kind gelukkig kan zijn. Toen keerde het lot. Mijn vader was op een warme dag bij het inpakken en versturen van een partij thee oververhit geraakt. Hij kreeg pleuris en stierf binnen drie dagen, nog geen veertig jaar oud.

Geen dichter kan beschrijven hoe groot mama’s verdriet was. We verloren alles en mama voelde alles wat ze verloor. Meer zeg ik niet, oordeel zelf. Mijn moeder deed de handel aan iemand die op kantoor werkte over, vertrok naar een huis aan de gracht en we hielden maar één dienstbode aan. Daar leefden we stil en netjes. Maar haar verlangen naar stilte maakte tegelijk dat ze onafgebroken aan de overledene dacht. Mijn ouders hadden enorm veel van elkaar gehouden, de dood van papa stortte haar in een diepe depressie. Ze deed niets leuks meer, zag niemand, sprak weinig, zuchtte veel, en huilde, huilde maar. Ze werd er ziek van, zowel van lichaam als van ziel. De lieve vrouw was nu rijp voor het zaad van de godsdienstdweperij, die mijn tante met milde hand rondstrooide. En helaas, het schoot wortel in haar!

Ik was diepbedroefd over mijn moeder. Ik had zelf geen zin meer in plezier. Geen wonder: ik zag mijn kwijnende moeder wegteren door een chronische ziekte, die, zoals dokter E. al vreesde, ongeneselijk was. Ik leed net zo erg als mijn dierbare, zachtzinnige moeder. Tering, tuberculose, is een ellendige ziekte, Anna. Wat heeft het lieve mens geleden en dat zo lang, zo heel lang! In het laatste jaar van haar leven verliet ik haar nooit meer. Ik sliep naast haar bed, zorgde dat ze haar medicijnen innam. Behalve tante en de dokter zag ik niemand anders meer dan onze goede Pieternel. Die brave meid, die al bij mijn ouders in dienst was toen ik geboren was, ik ben dol op haar. Zo nu en dan las ik voor aan mijn zwakke, stervende moeder. Maar de boeken die ik voorlas waren niet geschikt voor mij en ook niet voor haar. Ze werden door mijn tante bezorgd, het waren akelige, idiote geschriftjes. Als mama’s geest niet door de depressie haar geest had beneveld, had ze er niks van moeten hebben. Ik ben nu te ernstig, anders zou ik je een paar dozijn titels opgeven, zodat je kan vaststellen dat ik niet overdrijf.

Ik was doodongerust over mama, misselijk door dat gezit in een ziekenkamer zonder lucht en licht. Afleiding was er niet, het zwarte beeld van de dood zweefde me steeds voor de geest. Ik was verdrietig over de pijn die mama leed. En gaandeweg verloor ik daardoor ook zelf mijn eetlust, mijn gezonde kleur en mijn vitaliteit. Ik keek net zo bang en zuur als tante, ik zat maar te niksen. Mijn hoofd voelde dof en zwaar, ik kamde mijn haren niet meer. In een woord, ik raakte vervreemd van mijn natuurlijke frisheid. tante begon me als een ‘bekeerd meisje’ te zien. Ze liefkoosde me omdat ze het idee had dat ik op haar leek. En ik? Ach, ik vond het wel best dat ze over me te spreken was.

In zo’n toestand was ik toen jij voor het eerst bij ons langskwam. Jullie waren net aan dezelfde gracht komen wonen en je moeder had je gestuurd om eens naar ons te informeren. ‘Uit oude vriendschap met mijn vader en omdat we nieuwe buren zijn,’ zei je erbij. Jouw moeder wilde die van mij graag eens spreken en weten hoe het met haar was.

Als een mens in een treurige situatie verkeert, is hij altijd blij als er iemand anders langskomt en vriendelijk met hem spreekt. Het beurt die ander op, het geeft weer wat zelfvertrouwen. Het haalt hem even uit het eigen verdriet. Dus ga zelf maar na of jouw bezoek me plezier deed! Ik voelde nu, dat ik nog blijdschap kon voelen. O, heerlijke emotie. Je was niet erg toeschietelijk, een beetje op een afstand (je wordt toch niet boos, Anneke lief, dat ik dit zeg?), je was heel anders dan ik, qua uiterlijk en kleding. Maar toch leek je me de vriendelijkheid en de beleefdheid zelf!

Mijn grootste, zo niet enige behoefte, dat weet je inmiddels zelf ook, is lief te hebben en geliefd te zijn. Mijn liefde voor mama is zo teer en oprecht als een dochter maar van haar moeder kan houden, maar die liefde vulde niet mijn hele hart. Haar zwakheid en mijn eerbied voor haar stonden me daarbij in de weg. Er kwam te weinig water uit de bron, om het zo maar eens te zeggen en de bron kon ieder ogenblik voor altijd droog vallen door haar dood.

Jij werd voor mij noodzakelijk. Ik zag wel dat Anneke Willis er heel anders uitzag dan Saartje Burgerhart of al haar vriendinnetjes van voor mama ziek werd. Maar jouw gereserveerdheid stak niet heel erg af bij mijn lusteloosheid van dat moment. Ik ging niet piekeren over de oorzaak van de verschillen tussen ons. Ik kende je, dat was genoeg.

Jouw moeder bezocht die van mij. Het afscheid was teder en bedaard. Ze zag me huilen, nam mijn hand, sprak vriendelijke woordjes van troost. Ze kuste me, noemde me zelfs ‘lief meisje’.

Tijdens haar ziekte had mama tante en meneer Blankaart tot voogden benoemd. Als zij me in huis wilde nemen zou ze elk jaar zevenhonderd gulden krijgen, tot ik zou trouwen of meerderjarig werd. Deze regeling zal je niet verbazen, als je bedenkt hoe zwak mama toen al was en hoe goed tante en ik toen met elkaar op konden schieten. Tante was dol op nichtje, omdat die ziek en depressief was, en nichtje wist niet dat er zulke tantes als zij bestonden op de wereld.

Een paar dagen na het bezoek van je moeder stierf de lieve patiënt. Pieternel en meneer Blankaart, die toen juist in de stad was, waren erbij. En ik, nog geen zeventien, had geen ouders meer.

Mijn voogd aanvaardde de wilsbeschikking van mijn moeder, maar met tante heeft hij niet veel op. Zij van haar kant noemt zijn naam haast nooit, of ze zegt erbij dat hij goddeloos is. Stel je voor: zo’n beste man. Is het geen schande?

Het huiselijk verdriet knaagt almaar aan mijn hart, het heeft al veel van de goede lessen die ik kreeg uitgewist. O vrede, kalmte in mijn ziel! Waar zijn jullie gebleven, ik ben jullie al drie jaar kwijt. O Anneke, ik wil graag leven zoals het hoort, maar hoe kan ik dat als men de weg, die ik moet gaan zo hard, zo doornig, zo ruw maakt? Maar het is afgelopen hoor! Mijn geduld is ten einde, ik laat me niet langer treiteren. Nee, echt niet!

Ik kan je niet vertellen van al mijn verdriet. Het gaat soms om zulke kleinigheden dat jij, met je gelukkige leven, je haast niet kan voorstellen dat ze me zoveel pijn doen. Ik heb totaal geen bewegingsvrijheid. Als mijn muziekleraren komen, dan tiert ze als een krankzinnige. Ik mag niet op de piano spelen. Ik mag de kleren niet aan die ik wil. Ik mag niemand zien als zij er niet bij is. Je weet dat ik me graag netjes en een beetje volgens de mode kleed, maar zoals zij me toetakelt! Nu de rouwtijd voorbij is moet ik in een lelijke japon van grove stof lopen. Mijn mantel is gemaakt uit een cape van mijn grootmoeder! Vol vouwen en valse plooien. Geen kap of lint, je moet hem met een tinnen haak vastmaken. Als ik mijn linnen muts op heb zie je alleen het puntje van mijn neus. Dikke klompschoenen, monsters van groene kousen. Elke dag dat er kerk is moet ik erheen en dan naar de dominee die zij uitkiest. Maandag en zaterdag moet ik tante en die hottentot van een Brecht zo’n beetje helpen om alles klaar te zetten voor de oefeningsvrienden. Ik moet thee schenken en uitdelen, hun kletspraat en geroddel aanhoren… genoeg hierover. Alleen nog dit: elke avond moet ik in idiote boeken lezen. Die lijken wel door verliefde krankzinnigen gemaakt, maar tante noemt ze ‘innige zielsdierbare geschriftjes’, ‘kostelijke pandjes’, enzovoort. Aan het eind van elke zin zucht tante diep en laat Brecht een grote snurk. Voor mezelf mag ik niets lezen wat zij niet goedkeurt. Het boek Julia Mandeville, dat jij me gebracht had, heeft die venijnige kwezel in het vuur gegooid. Voor mijn ogen! Ik geef toe, dat ik toen niet erg zachtzinnig reageerde maar een enorm kabaal maakte. Serieus, Anneke, als ik hier bleef werd ik de grootste agressieveling aller tijden en dat is toch helemaal niet zoals ik in elkaar zit. Maar nood breekt wet.

Honger lijd ik net niet, maar het scheelt weinig. Altijd krijg ik iets minder lekkers te eten dan zij, nu met dit, nu met dat smoesje. Dat is toch niet uit te houden! Weet je wel dat ik hier zevenhonderd gulden kost! Ze heeft me al een paar keer, in heilige woede, een gevoelige draai om mijn oren gegeven. En ik ben bijna twintig! Ik zou haar, als ik me daar niet voor schaamde, makkelijk een knal terug kunnen geven. Ik heb aan mijn voogd geschreven, hij zal wel goed vinden dat er iets aan gedaan wordt.

Ik kom wel ergens terecht. Ik heb weer contact met mijn schoolvriendinnetje Letje Brunier. Die zegt dat ze bij een heel fatsoenlijke vrouw woont, een weduwe, op de Keizersgracht. Juffrouw Brunier is niet zo serieus, maar dat is haar zaak. De weduwe zal me wel als bewoonster accepteren. In elk geval zal Letje het haar voorstellen. Ik laat me niet langer treiteren voor mijn dure kostgeld. Ik ben immers geen slecht meisje, Anneke? Maar zó kan ik niet leven. Zou ik geen behoorlijk mens kunnen zijn omdat ik niet de slavin van mijn tante wil zijn? Omdat ik mijn eigen kleren wil uitzoeken? Van mijn voogd mag het! Ik mag toch wel mijn eigen kapsel kiezen zonder dat het een drama wordt? Wees niet bang, ik pas wel op dat het niet uit de hand loopt. Ik ken de liefde niet, ik denk daar nooit aan. Over zulke dingen breek ik mijn hoofd niet. Ik wil alleen een leven dat vrij, vrolijk en zonder gedoe verloopt: goed gezelschap, aangename boeken en pianospelen als ik daar zin in heb.

Dit is dus wat ik van plan ben. Nu weet je alles. Scheld op me, preek, waarschuw, straf, slijm, ik zal alles lezen, van je houden en dan… mijn eigen zin doen. Antwoord me vlug alsjeblieft. Wat verlang ik naar een brief van je! Adresseren aan de winkel ‘De koningin van Frankrijk’, Mademoiselle G…

Niemand vindt je zo geweldig als

Je vriendin,
Saartje Burgerhart

6e brief

Cornelia Slimpslamp aan Suzanna Hofland

Lief zusje!

Nou heb ik net weer van broeder Benjamin gehoord dat die woeste meid, Sara, zich aan tafel weer zo onstuimigjes heeft gedragen. Heden, liefje, ik hoop niet dat je helemaal ontdaan bent? Het is of er altijd zo’n hinderpaaltje op ons paadje moet staan. Ja! Jij wou me niet geloven, maar ik heb in dat meisje altijd een werelds hart gezien. Ze was nog geen drie jaar oud, ik weet het nog precies, dat ik een popje voor haar kocht. Dat had onopvallende, nederige kleertjes aan, zoals alle godvrezende mensjes horen te dragen, niet zoals die zotjes en springertjes. Nu had ze ook een pop van Pieternel, de dienstbode bij haar in huis, en ook iemand van de wereld: die is nu bij een burgemeester in dienst! Die pop van Pieternel was opgetut als een echte ijdeltuit, met lintjes en gekkigheidjes, krullen op haar hoofd, geen muts, een wijde hoepelrok aan. Dat popje zag er uit als een hoer, schandelijk om te zien! En wat denk je liefje? Mijn nette popje legde het af tegen die snollenpop van Pieternel. Als ik zei: ‘Kom Saartje, kijk eens naar dit popje’, dan keek ze een ogenblik en gooide het weg! ‘Akkie, lelijke pop!’

Toen dacht ik al: slecht teken! Ouders die houden van hun lieve pandjes moeten op zulke dingetjes letten; anders gaat het van kwaad tot erger, dat blijkt nu wel. Ik zag al dat zij voor ons fout was. Oh ja!

Zij was enig kind, haar ouders brachten haar de wereld in. Waren het goede mensen? Ja, burgelijk goed! Des te gevaarlijker! Jij, liefje, bent altijd een brandend licht in jouw familie geweest. Jouw zuster was geboren bij kinderen Gods, maar ze trouwde zich in in een goddeloze heersersfamilie. Jij bleef een moeder in Israël. Het presentje dat ze je gaf op haar sterfbed, Saartje, was zeker een gevolg van haar bekering. Het was misschien bedoeld om de vrome arbeiders in de wijngaard des Heren te verkwikken.

Had je Saartje maar nooit in huis genomen. Het goede werkje wordt er maar door vertraagd. Het lijkt soms wel of de zachte, zoete smelthartenstromen bij ons afnemen als zij erbij is. Saartjes ziel zit op de stoel van de spotters en omdat ze niet helder ziet legt ze alles vleselijk uit, alsof het ons alleen om eten, drinken en seks ging! Zo zou ze ons weleens in een kwade reuk kunnen brengen bij de goddeloze mensen. Kun jij je niet van haar ontdoen? Ja, ik weet wel, dat centje dat ze bij je inbrengt, dat kunnen wij heiligen goed gebruiken. Zo draagt ze, o diepe wijsheid, tegen haar wil nog bij aan de goede zaak, die ze zo’n kwaad hart toedraagt. Maar laat haar toch niet in de geheimen van onze verborgen methode toe. Dan strooien we rozen voor dat zwijntje, nergens voor nodig.

Kijk eens wat voor een boeken ze leest! Van Rabener! Uit Duitsland nog wel. En broeder Benjamin zegt dat daar de slechtste boeken vandaan komen en dat Rabeners huis vanwege zijn gespot in brand gestoken was. En dat hij nog spotte toen het huis al brandde! Snap je, toen spotte hij nog! Sara zei dat hij een vriend van Gellert was. Die kende broertje niet, maar onze jonge leraar, dat lief mannetje, wel. Hij vertelde me dat Gellert zogenaamd heel netjes christelijke liedjes schreef, maar in de praktijk een des te ergere ketter was. Hij vindt dat we goede werken moeten doen. Doen, zusje, hoor je wel? Alsof we niet aan Gods genade zijn overgeleverd! Dat weten we genoeg, wij begrijpen de tale Kanaäns. Ai, lieve Suzannetje, kom morgen bij mij in mijn tuintje. Het is er zo vrij en zo prettigjes. Dan kunnen we met de vrienden een beetje babbelen. Jij hebt wel een uitje verdiend met dat stoute kreng in huis. We zullen zien hoe je dienstmeid Brecht met haar omspringt. Ha, je kunt van Brecht zeggen: de lelijkste kerkleden doen ons de meeste eer aan! Geef een briefje mee aan onze Grietje, als die vanavond antwoord komt halen. Je in de geest met jou verenigde geloofszuster,

Cornelia Slimpslamp

7e brief

Suzanna Hofland aan Cornelia Slimpslamp

Dierbare vriendin,

Ik heb een dag gehad, een dag! O, wat een dag heb ik gehad. Ach, ik ben bang dat de Duivel te veel vat op me kreeg, want ik was zo toornigjes, zo toornigjes. O ja, zo van mijn hart afgedwaald. Had ik dat geweten toen ik dat meisje in huis nam? Ik dacht dat er wat goeds in haar zat. Want toen haar moeder ziek was, toen was ze zo stil en ingetogen en kreeg ze ook de mooie bleke kleur van ons vromen. Maar het was alleen maar de buitenkant, meer niet. Ze was naar mijn idee nog te veel in de wereld, omdat ze zo bedroefd was over haar moeder. Het hellekind had moeten bedenken dat ik beter was dan zeven van die moeders. Wat jij, zusje? Ik, die alles doe om haar lusten te doden en te kruisigen.

Ach ja, ik vond het al niks dat ze altijd als ze in het Oude Testament las met de neus in Spreuken en Prediker zat. En ik vond het helemaal erg toen broeder Benjamin zei: ‘dat Salomo al die boeken over plichten had geschreven in een tijd dat hij zelf niet geloofde!’ Enkel en alleen om zijn heidense vrouwen en bijvrouwen een plezier te doen, die daar wel zin in hadden, in die blinkende zonden, zei broeder. En toen Salomo zich bekeerd had zou hij van zijn eigen manier van kijken en doen gezegd hebben: ‘IJdelheid der ijdelheden, dit is ook allemaal ijdelheid.’ Al dat goed doen zusje, al dat goed doen, laat de ziel maar beter leeg. De drek van goede werken doen is ook allemaal todden en vodden van eigen gerechtigheid, zoals zuster Alida nooit moe wordt om te zeggen.

Zusje wat is die broeder Benjamin toch een groot mannetje. Nou, ik kom wel op bezoek, dan spreken we van hartje tot hartje. Ik heb u en de broeders lief.

S. Hofland

PS Ik heb veel aan het boekje dat je me leende: Theologisch Verrekijkertje van Zuster Welgeleert. Als je nog eens zo’n zoet boekje te leen hebt: graag!

8e brief

Sara Burgerhart aan Aletta de Brunier

Lieve Letje,

Stel je eens voor: een meisje van mijn leeftijd en met mijn hersens in de macht van een kwaadaardige kwezel. Dat zo’n meisje een brief krijgt zoals ik van jou kreeg, superschat. Dan snap je ook wel hoe ik helemaal gek ben van blijdschap. Je bent mijn beschermengel! Als de weduwe me in huis wil, dan kom ik meteen! Hoe weet ik nog niet. Maar ik red me wel. Laat me gauw weten of die mevrouw me een plek wil geven.

Maar Letje lief, wie had ooit gedacht toen we samen bij Mademoiselle de Pin naar school gingen, dat je me nog eens zo’n grote dienst zou moeten bewijzen. Wat hebben we daar een lol gehad! Ja, die lieve Mademoiselle de Pin is ook al dood en begraven. Ik heb zelf vaak gewenst: was ik ook maar dood! Maar het is of de Dood ons beter kent dan wij onszelf kennen. Als we hem roepen doet hij vaak de moeite niet om zelfs maar te antwoorden. Hij weet blijkbaar dat we het niet zo ernstig menen en dat het ons zelden gelegen komt hem te ontvangen, hoe we ook op bezoek van hem aandringen. Nu ik in de toekomst weer lichtpuntjes begin te zien ben ik hem liever kwijt dan rijk. Letje! We worden vast gelukkig samen in huis! Oude vriendschappen groeien makkelijk verder en wat waren we dol op elkaar toen we nog kinderkleertjes droegen!

Adieu ma chère Letje, altijd jouw
Burgerhart

PS Hoe zijn de twee andere dames daar in huis? En had je ook niet nog ergens een broer die ook met ons naar de kleuterschool ging en met wie we altijd ons snoep deelden? Ik spreek je vlug.

9e brief

Maria Buigzaam aan Mejuffrouw Sara Burgerhart

Geachte mejuffrouw Burgerhart,

Mejuffrouw de Brunier heeft me de droeve omstandigheden toevertrouwd waarin u verkeert, daardoor is mijn hart met medelijden voor u vervuld. Mijn huis staat voor u open. Het is vrij groot en heel aangenaam. Het heeft een fraai tuintje en een zomervertrek waar we onze kleine concertjes houden. Want we zijn dol op muziek, net als u, heb ik begrepen. We lezen boeken van niveau in verschillende talen. Ik heb drie bedienden en probeer al mijn kostgangers het leven aangenaam te maken. We leven ook allemaal heel tevreden. Over de financiën worden we het wel eens: ik stel billijke voorwaarden. Mejuffrouw Burgerhart, u hoeft maar te komen. Kleding is ook geen probleem. Juffrouw Letje zal u wel helpen. U bent even groot van stuk, zegt ze.

Ik verblijf met hoogachting,
uw dienares,
Maria Buigzaam,
weduwe P. Spilgoed

10e brief

Sara Burgerhart aan Aletta de Brunier

Lieve, tedere vriendin!

Je suis enragé, ik ben razend op het oude wijf, mijn tante. Geen week wil ik langer blijven, het is of ik in de hel woon. Mijn tante lijkt qua karakter op zijne Majesteit de Satan; en Brecht zou in zijn onderaardse rijk meteen aan het werk kunnen! Ja, bons maar op de deur! Ik doe toch niet open. Sst… daar hompelt ze alweer de trap af, hoor haar grommen! Goede reis omlaag. Ik zal u, chère, een scène beschrijven die je niet zal tegenvallen.

Woensdagochtend ging tante als een bezetene tekeer omdat ik een paar nieuwe aria’s speelde. Wat een wijf! Ze kreeg assistentie van haar hottentot-dienstmeid, die me durfde te zeggen dat zij ook in haar geloof gekwetst was! Op dat moment werd er aangebeld. Brecht – zo dik als een varken in een poffertjeskraam – waggelde naar de deur. tante gaf me, vervloekt nog aan toe, een oorvijg omdat ik doorspeelde.

‘Mevrouw, Meneer Benjamin is aan de deur.’

‘Och heden! Nou, laat hem maar binnen.’ Daar kwam de broeder binnenzeilen, een luie zuipschuit, in een lang paars gewaad. Je vraagt je af wie zo’n verlopen slagersknecht toch zo’n gewaad heeft leren dragen.

‘Welkom broertje, hoe is het met je?’

‘Het gaat wel; alleen mijn hoofd, mijn hoofd!’

‘Ach wat verdrietig. Maar je vraagt ook te veel van jezelf.’

’‘t Is mijn ambt, he? Altijd maar bezig! En zuster, hoe is het met jou, je lijkt wat uit je doen!’

‘Ben ik ook; ons wegje is niet altijd vlak, broertje.’ Tegen Brecht: ‘Brecht, is er niet wat in huis? Dan kan broeder een hapje meeëten.’ Tegen mij: ‘Toe lieve Saartje (Niet te geloven! Lieve Saartje! Mijn wang gloeide nog van de pets die ze me gegeven had!), bak jij eens vlug wat dunne pannenkoekjes. Die lust de broeder zo graag.’

Ik sloot de pianoklep en zei: ‘Goed, tante.’ Ik naar de keuken. Ik bakte er op los, maar at de pannenkoekjes zelf op. Dat is de eerste streek die ik haar leverde; had ik ook eens een volle maag!

Ik moet hier alles doen, want Brecht is een lomp schepsel en verslaafd aan snuiftabak. Toen ging ik, terwijl Brecht in huis omklungelde, de tafel maar dekken. Brecht eet met ons mee aan tafel, want het is Zuster Brechtje, Letje, niet zomaar iemand! Zoals die man voor het eten bad, zo noemen zij dat gehuilebalk tenminste! Daar kon Tartuffe, die vrome huichelaar uit het toneelstuk van Molière, nog wat van opsteken. Wat hij allemaal jankte leek meer op het ontevreden geknor van ondankbaar vee dan op het zuchten van een hart dat ontroerd is en God looft.

Ik kreeg zonder plichtplegingen eten op mijn bord. Twee schepjes groente en een flintertje koud vlees van gisteren. Ik legde mijn servet in mijn hals. Ik zei: ‘Ik krijg zoveel als een kind van vijf, dan eet ik vast ook als een kind van vijf. En ik wil niet morsen.’

‘Was je maar een kind!’ zei de smulpaap, die ondertussen met zijn handen de boter van een koteletje likte.

‘Dat zou heerlijk zijn!’ zei tante.

‘Ja, echt heerlijk,’ zei zuster Brechtitta.

Toen kreeg ik nog wat bijeengeschraapte spinazie en een stukje kotelet. Zuster Suzannetje en broeder schonken hun glazen eens lekker vol. Ik krijg nooit wijn. Tante zegt dat het niet goed voor me is. Misschien heeft ze gelijk, want ík ben jong en gezond.

‘Kom Saartje, neem maar af. Brecht is wat vermoeid, de arme sloof wordt een dagje ouder.’

Ik deed het, zette het toetje op tafel.

‘Waar bennen de flensjes, Saartje?’

‘Die bennen in mijn maag, tante!’

Tsjak, mijn servet neergegooid (per ongeluk tegen broeders pruik van touw) en naar mijn kamer voor het onweer losbarstte. Ik ben vlug, dat kwam nu goed van pas. Tsjek, deur op slot.

’s Avonds kwam de hottentot met een stuk brood en een glas zuur bier. Ze zei erbij ‘dat ik het in de hemel nooit kon verantwoorden zo’n vrome man zo boosaardig te plagen.’

‘Wegwezen’ zei ik en ik duwde haar de deur uit. Het brood (lekker na flensjes!) at ik op. Het bier gooide ik weg, ik dronk een flinke slok water uit mijn karaf. Ik ging vroeg naar bed en sliep als een roos.

Zonet kreeg ik een boterham en een kop thee. Nou ja, thee, meer afwaswater. Tante gaat de deur uit en wil me niet zien. Zo staan de zaken. Misschien geef ik je deze brief wel zelf, misschien niet. Ik weet niet hoe het zal lopen.

Maar ik kom zeker! De brief van de goede weduwe heeft me in dit plan gesterkt. Ik zou al bij je zijn geweest, maar ik wacht nog op één brief. Die komt maar niet. Ik zal voor ik het huis verlaat nog eens schrijven aan mijn beste vriendin. Maar nee, dat is onzin, dat kan ik ook bij jullie doen.

Ja lieve meid, je hebt wel helemaal gelijk: we moeten maar veel goed doen en verder vrolijk leven. Toch? Die fijnen, die zijn niet te vertrouwen. Toch zijn er wel echte vrome mensen bij, als je soms dacht van niet. Als die mensen in hun hoofd net zo goed georganiseerd waren als in hun hart, dan zouden ze best zuiver en godsdienstig zijn.

Afijn, om kort te gaan, Letty, de wijze koning Salomo, dat is mijn man. ‘Geniet van het goede in leven en werk.’ Daarmee is alles gezegd. Klaar, uit.

Het wordt donker, ik heb geen licht op mijn kamer. Ik kan niet langer schrijven. Hoe zal het gaan als ik beneden kom? Ik zal eerst tante goede avond wensen. Als er land met haar te bezeilen is, dan ga ik bij haar zitten breien. Zo niet, dan ga ik in de zijkamer een beetje piano spelen. Beetje improviseren, wat mijn gevoel me ingeeft. De complimenten aan mevrouw Spilgoed. Zeg maar tegen haar wat je denkt dat nodig is. Tenminste als je deze brief nog krijgt voor ik je in het echt kan zien en omhelzen. Truste lieve ziel,

Tout á toi, helemaal de jouwe,
Sara Burgerhart

11e brief

Sara Burgerhart aan Abraham Blankaart

Geëerde voogd!

De kogel is door de kerk: ik ben mijn vorige huis ontvlucht. Ik voel me verplicht u alles te melden. Gistermiddag ben ik in mijn nieuwe logement gearriveerd. Hier volgt het hele verslag.

Ik vraag me vaak af of tante me de laatste weken niet expres plaagde om me weg te krijgen. Er gebeurde iets wat mijn besluit om te vertrekken bespoedigde. Ik ontmoette in een Franse winkel, toen ik handschoenen kocht, een schoolvriendinnetje, een zekere Letje de Brunier. De vader van dat lieve meisje was meneer Philips de Brunier, die als commissionair zaken deed met Duitsland en Italië. Een man met een goede reputatie.

Ik voeg de brief die zij me schreef bij de mijne en ook die van de weduwe waar Letje bij inwoont. Dan weet u hetzelfde als ik over de hele kwestie.

Nu mijn verhaal.

Gistermiddag ging tante uit eten. Ik kleedde me aan en stak wat kleren bij me, de sieraden die u met gegeven hebt voor u naar Frankrijk ging en wat geld (want van haar krijg ik geen duit). Brecht was zo brutaal om me te vragen: ‘Waar ga jij heen?’

‘Gaat je niks aan.’

‘Dan blijf je binnen.’

‘Durf me eens tegen te houden!’

Nou kan ik wel boos worden maar niet goed tieren en kijven. Brecht heeft daar talent voor en toen ik zag dat ze dat talent wilde gaan gebruiken gooide ik het over een andere boeg: ‘Nou goed. Als tante je de opdracht heeft gegeven mij binnen te houden, dan zal ik wel naar de reden vragen als ze thuiskomt. Wat hebben we te eten?’

‘Kliekjes,’ zei ze.

‘Goed, ik heb honger. Maar dan gaan we meteen op tantes gezondheid drinken. Toe meid, haal eens een fles wijn uit de kelder, je hebt vast de sleutel.’

‘Doe ik niet, juffrouw Saartje.’ (Nu ik over pimpelen begon werd ik opeens ‘juffrouw’).

‘Och kom, Brecht, je maakt een grapje. Als tante erover begint, dan zal ik haar de wijn betalen.’

‘Je tante heeft de sleutel zelf altijd. Maar als juffrouw me niet verklikt, dan weet ik er wel bij te komen.’

‘Verklikken? Ik ben toch niet gek. Ga nou maar vlug halen.’

Ik had al lang gemerkt dat zuster Brechtje aan de drank was. Dus ik maakte gebruik van haar zwakke kant. Maar ze was nog niet in de kelder of ik gooide de deur in het slot en schoof er een grendel op. Toen ging ik het huis uit en deed de deur achter me dicht. Hoe het met zuster Brecht verder gegaan is weet ik niet. Op tantes tafeltje heb ik een wel een kaartje achtergelaten, zodat ze niet ongerust hoeft te zijn.

Ze heeft me vreselijk gepest, misschien zal ze zich dat herinneren. Maar waarom zou ik haar kwellen nu ik uit haar macht ben. Heb ik geen gelijk, lieve voogd?

Wat verlang ik naar een brief van u. De bladmuziek heb ik inmiddels ontvangen. O, wat bent u een goed mens. Was u maar hier, dan kon ik zeggen hoezeer ik u hoogacht en hoe gelukkig ik mezelf vind dat ik mag zijn,

Uw ootmoedige dienares en pupil,
Sara Burgerhart

PS Mijn nieuwe adres zal ik ook bijsluiten

12e brief

Anna Willis aan Sara Burgerhart

Mijn waarde Saartje!

Ik hoop dat je ziel nu veel rustiger is dan toen je me de twee laatste brieven stuurde. Die kreeg ik toevallig pas gisteravond, dus dertien dagen nadat je ze gestuurd had. Ik hoop maar dat je gekalmeerd bent, anders zou ik niet weten hoe ik moest antwoorden. Ik beef voor de stap die je doen wilt! Ik ken mijn Saartje! Ik weet dat je, als je getergd wordt, je in bizarre avonturen durft te storten. Het lot is je niet gunstig gezind, het is hard. Jij kent die grote schat ‘huiselijk geluk’. Je karakter is erop afgestemd dat te genieten en te vergroten. Als je ervan langs krijgt, dan maak je gebruik van je morele overwicht en je laat je niet van je plaats dringen. Je bedoelingen zijn zuiver, in je plannen steekt geen kwaad, dat weet ik héél zeker. Je doet niet alsof. Je bent niet verliefd, je denkt niet eens extra aan de jongens die op hun manier verliefd op jou zijn. ‘Vrijheid en vrolijkheid’, meer verlang je niet. En dat verlangen komt uit je eigen onbedorven hart. Lieve Saartje, hoe beter ik je onschuld ken en hoe meer ik weet van je lot, des te meer voel ik liefde, zorg en medelijden voor je.

Goddank ken ik geen huiselijk verdriet. Maar ik geloof dat zulk verdriet weleens ondragelijker kan zijn dan rampen die meer in het oog springen. Als ze ons thuis niet begrijpen of waarderen, wie moet het dan doen? En hoe moeten we volwassen worden zonder dat begrip en die waardering?

Maar het zou goed zijn als je nog even wat geduld zou hebben… Lieve kind, hier en daar heeft de deugd nog wel wat aanzien. Jouw tante zal triomferen als je weggaat, jij zult beschuldigd worden van ik weet niet wat. O, reken maar na: je bent rijk, vriendin van me. En hoe raar dat ook klinkt uit de mond van een andere vrouw, ik moet het je zeggen: je bent mooi zeldzaam mooi. Zo aantrekkelijk en elegant dat het mijn moeder ook is opgevallen en je weet hoe kritisch die is. Misschien maakt een gelukkig huwelijk ooit een einde aan het droevige bestaan dat je nu hebt. Dan raak je op een fatsoenlijke, ja zelfs eervolle manier van dat mens af. Bedenk ook, dat je goede naam er vast onder zal lijden als je bij je tante wegloopt. Kun jij, groots meisje, dat idee verdragen?

‘Je wilt je tante verlaten; ik moet het je niet afraden.’ Goed, schatje, dan doe ik dat niet. Maar is het plan niet op een andere manier uitvoerbaar? Moet je echt gaan wonen bij iemand die je zo slecht kent? Moet je op vertrouwde voet raken met een meisje dat je zelf bij toeval ontmoet? Een jongedame die je zelf ‘niet zo serieus’ noemt? Weet je voogd ervan? Is tante niet je medevoogd? En je andere voogd is in het buitenland, betekent dat niet dat zij je kan dwingen terug te komen? En als ze dat doet, zul je het dan beter hebben? Wat zal de wereld zeggen? Hoe kom je aan geld, aan modieuze kleren? Want zoals je nu bent kun je je niet vertonen in een huis waar alle bewoonsters modern gekleed lijken te zijn. Als je nu de deur uit gaat lachen je buren je niet uit. Ze houden van je, ze hebben medelijden met je, ze beklagen je. Nee, jouw tante, die allesbehalve de reputatie van een heilige heeft, die krijgt de schuld!

Nogmaals: waarom ga je juist daarheen? Heb je zo verbazend veel op met dat meisje de Brunier? Ken je de weduwe goed genoeg om je naam en je persoon onder haar hoede te stellen? Ik begrijp best, engeltje, dat men daar heel anders leeft dan bij je tante. Maar je ziel heeft gebrek gehad aan vermaak en hongert daar nu naar. Zal die zich nu niet overeten nu je het zo overvloedig op een presenteerblaadje krijgt? Zal dit geen schade doen aan je zedelijke gezondheid? En kun je, waarde Saartje, echt gelukkig zijn als je je iets te verwijten hebt? Als je moreel niet zo stevig in je schoenen staat? Heb je alleen met dat meisje de Brunier te maken? Er zijn toch nog twee dames? En die ken je helemáál niet. Zijn die om dezelfde redenen in dit huis gaan wonen? Heb je aan zo’n ‘niet serieuze’ Brunier genoeg om je intiemste gedachten en gevoelens mee te delen? En heb je toch niet zo’n hartsvriendin nodig? Vraag dit allemaal eens aan je eigen hart.

Als je nou lelijk was of er niet uitzag. Maar je bent nog geen twintig, onuitsprekelijk lief, alleraardigst in je omgang met mensen, vrolijk, gul, behulpzaam. Je denkt altijd het beste van mensen. O, het kan niet anders of je moet in de smaak vallen bij iedereen die ogen in zijn hoofd heeft of een hart in zijn lijf. Je eigen lieve hart, dat is zo goed. Maar op jouw leeftijd is een góed hart ook weleens een zwák hart. Ben je sterk genoeg om overeind te blijven als je zou kiezen om te blijven… Ach, lief meisje!

Ik merk dat je het vaak eens bent met koning Salomo, net als vroeger. Maar heeft die koning-filosoof ook niet eens gezegd: ‘Wie op zijn hart vertrouwt is een dwaas’? Salomo zegt ‘dat het beter is om op een hoek van het dak te wonen dan bij een ruzieachtige vrouw.’ Maar zou hij ook gezegd hebben: ‘Het is beter voor een jong meisje om in een huis van vermaak te wonen dan bij een knorrige tante?’ Wat denk jij, Saar?

Heb ik je toestemming om mijn gewaardeerde moeder alles te vertellen? Ze houdt van je, ze kent je tante ook al vele jaren en heeft heel wat van haar te verduren gehad, schijnt het. Misschien ziet ze geen onoverkomelijke bezwaren om jou in haar huishouden op te nemen. In elk geval tot je voogd een andere beslissing neemt.

Wat je ook besluit: blijf goed in je eigen ogen, dan blijf je goed in die van mij. Je weet: geluk is de metgezel van de deugd; schijn bedriegt. Ik moet eindigen. O, ik ben zo bezorgd… Leef gelukkig en dus ver van al het kwaad. Ik ben altijd

Je ware vriendin,
Anna Willis

PS Zodra ik je brief kreeg heb ik die beantwoord. Gisteravond is onze Willem gezond en fris thuisgekomen.

13e brief

Sara Burgerhart aan Anna Willis

[De vorige brief was nog niet aangekomen.]

Mejuffrouw!

Dat had ik nu niet gedacht. Dat je helemaal geen antwoord zou geven op twee brieven waarin ik mijn hart voor je uitstortte. Ik vertelde je alles over mijn ongelukkige lot. Ik stelde me kwetsbaar op. Ik vertrouwde je een voornemen toe waarvan ik wist dat je het af zou keuren, ik stelde me bloot aan je strenge berispingen.

Ik geef toe, mejuffrouw, ik schreef dat ik je raad niet zou opvolgen als hij niet overeenkwam met mijn plannen. Waarom heb ik dat gezegd? Omdat mijn hart oprecht is en me niet toestond je met ijdele hoop te vleien. Omdat het voor mij onmogelijk was een andere keuze te maken. Jij had mijn eerlijkheid tenminste wel met wat aandacht kunnen beantwoorden! Of schreef ik ook dat ik niets aan je troostwoorden zou hebben? Denk je dat die me niet een beetje tot rust zouden hebben gebracht? Misschien hadden ze me wel de mogelijkheid gegeven het toch nog anders te bekijken. Maar nee, geen woord van jou!

Wat voor verkeerde stappen kun jíj nou helemaal doen? Je hebt de beste en liefste moeder, die alleen maar uit is op jouw welzijn. De mensen bewonderen je vanwege de deugdzaamheid, die door jouw strakke gelaatstrekken wordt gesuggereerd. Daarom ben je geacht bij de mensen, maar als je extravert zou zijn, zoals ik, nou, dan had je het niet zo makkelijk om deugdzaam te zijn.

Je houding, je strakke gezicht, je temperament… De natuur heeft je zo gemaakt dat je gemakkelijk een heilige onder de jongeren kunt zijn. En die reputatie heb je ook. Je innerlijke vijanden, die slapen. En vijanden van buiten heb je niet.

Nou, sorry, ik ben levendig, vrolijk, zorgeloos. Luchthartig misschien. Maar dan alleen over kleinigheden. Ik eerbiedig de deugd, aanbid mijn Schepper en houd van alle mensen. Ik kan alleen maar streng zijn over belangrijke zaken. Jou gaf de natuur alles wat nodig is om de deugd als een vorstin te ontvangen; je kunt haar geschenken geven. Als de deugd bij mij op bezoek komt is er alleen maar een eerlijk, goed hart. De ontvangst is simpel, ik kan haar alleen maar de vruchten aanbieden die ik zelf opkweekte. Het is geen wonder dat ze bij jou een schitterender ontvangst krijgt. Maar daarom kan ik nog wel even veel eerbied voor haar hebben als jij. Ze zal toch niet neerzien op mijn armoedige maar zuivere gaven, omdat ze weet dat die in mijn eigen hart gegroeid zijn.

Ik kan en wil niet doen alsof: ik ben boos op je. Verdrietig! Dat mag je gerust weten. Anneke, je bent me tegengevallen. Zo veracht je mij dus! Als je me een venijnige brief had geschreven, die me door de ziel sneed, dan had ik dat verdragen. Maar geen antwoord! Het is al tien dagen geleden dat ik je schreef.

Heb ik je soms iets misdaan omdat ik hier uit huis ga? Het mag van mijn voogd (Hier, ik stop zijn brief bij deze, lees hem maar). Ik verruil een huis waarin ze mij slecht behandelen voor een ander huis waar fatsoenlijke vrouwen wonen en een lieve vriendin, die bereid was me uit de brand te helpen.

Als ik mijn hart kon losmaken van mensen waar ik ooit dol op was en waar ik tegenop keek… dan zou ik je geen letter schrijven voor ik wist waarom je me zo schandalig behandelt. Ik zou je niet lastig vallen met mijn gevoeligheden. Je zou merken dat Saartje Burgerhart niet slecht kan zijn. Ik voel heftig, dat is mijn aard, daarom uit ik me in felle bewoordingen. Maar och hemel, diezelfde heftige gevoelens houden mijn hart vrij van alles wat naar wraak zweemt.

Ik huil van verdriet. Waarde Willis, heb je me zo in de steek gelaten? Ik heb je toch altijd met respect behandeld en van je gehouden? Ik aanvaardde jouw leiding toch? Hield jij dan niet echt van mij? Heeft mijn onvoorzichtigheid (want zo kijk jij er tegenaan) me dan alles, alles onwaardig gemaakt? Ik probeer excuses voor je te verzinnen. Hoe kan ik dat doen? Met jou gaat het immers goed? Met je moeder toch ook? De brief zal vast vlug bezorgd worden. Waarom leg je je hand op een hart dat bij de kleinste aanraking al bloedt? Hoe deugdzaam je ook bent, en dat ben je, volmaakt ben je nog lang niet. Zo zou je wel graag genoemd willen worden, maar dat keurmerk heb je nog niet verdiend. Niet zolang je je niet bemoeit met een jong meisje dat haar tante ontvlucht en bij vreemde mensen intrekt. Je deugd is groot, maar je bent er nog niet. Zie je Anneke, ik kom niet erg serieus over. Maar ik ben bedaard genoeg om proevenemingen met het menselijk hart te doen. Dat had je niet van me gedacht, hè?

Ja, ik heb gebreken. Iedereen heeft die. Voor fatsoenlijke pretjes ben ik altijd in. Ik heb een vriendin nodig om me voor te doen hoe het moet. En ik koos jou tot vriendin, om duizend en nog eens duizend redenen.

Je moeder is vroom, maar ook mild in haar oordeel. En wat zegt die? ‘Saartje maakt mijn dochter gezelliger en zachter. Mijn dochter maakt haar jonge vriendin gelijkmatiger en achtenswaardiger.’ Nu je ziet dat ik verdriet heb laat je me in de steek. Je laat me aan mijn lot over. Jij gaat statig verder op je pad en je kijkt met een superioriteit die je niet mooi staat op me neer. Jij bent immers al zoveel verder dan ik. Nou, geweldig hoor. Knap van je, verder te zijn dan ik!

Kun je wel geloven Anneke, dat ík deze woorden schrijf? Ik had altijd zoveel ontzag voor je. Maar toen dacht ik nog dat je dat verdiende, daar gaat het om. Ik behandel je tenminste oprecht. Als jij dat ook doet zul je mijn verslagen geest opbeuren. Dat zal ik als een teken van vriendschap opvatten.

Inmiddels ben ik verhuisd, ik zit in mijn nieuwe pension. Ik ben ontsnapt en geniet nu eerst maar van die vrijheid die, behalve jouw vriendschap, me het dierbaarst is van alle wereldse genoegens.

Kijk, ik vertrouw je nog steeds. Zal ik ooit nog een brief van jou krijgen? O, maak je karakter toch niet lelijk door nors te zwijgen. Het haalt jou omlaag, ik verdien het niet en hoop het nooit te verdienen. Antwoord me tenminste. Zeg dat je me beklaagt, dat je me haat. Allebei. Ik ga dood bij het idee veracht te worden. Ik kan er niet tegen. Maar waarom veracht je me? Ik ben er gewoon ziek van, zo heb je me gekwetst. Ik zal altijd je goede eigenschappen blijven waarderen,

Mejuffrouw!
Je oprechte vriendin,
Sara Burgerhart

14e brief

Sara Burgerhart aan Anna Willis

Dierbare Willis!

Ik krijg net je brief! Kun je nog van me houden? Hemel, wat ben ik ongelukkig! Sinds de dood me mijn moeder afpakte heeft alles tegengezeten. Waarom kreeg ik jou brief niet eerder? Die brief die ik zo ontzettend nodig had! O, die voortvarendheid van mij! Had ik wat meer geduld gehad, wie weet hoe gelukkig ik dan nu zou zijn. Maar dáárop durfde ik helemaal niet te hopen. Dat ik bij jou kon zijn, onder het zorgende oog van je moeder. Nu is het te laat!

En ik moest ook nog de zedenmeester spelen! Ik moest, terwijl ik mijn eigen hart niet begrijp dat van jou zo nodig keuren! Ik moest… och lieve Anneke, vergeef het me. Zoek een excuus voor me, want ík kan niets bedenken. Ik heb voor een jong mens al veel verdriet gehad en geleden onder veel wat scheef liep. Maar nu ervaar ik dat zelfverwijt heel afschuwelijk zeer doet. Al het andere valt daarbij in het niet. Als we bij onszelf weten: er wordt je onrecht aangedaan, dit verdien je niet. Dan is wat we doormaken een pretje vergeleken bij het idee dat we zelf iemand die van ons houdt slecht behandelen. Terwijl die iemand, jij dus, zelf zo haar best doet ons te helpen! Maar dit gevoel van pijn geeft me ook troost. Het maakt me jouw vergeving waardig.

Verscheur mijn laatste brief, laten we doen of hij nooit geschreven is. Ik was moedeloos. Het helpt me niet over jouw bezwaren te piekeren. Helaas Anneke, de stap is gezet. Ik zal niet ontkennen dat ik het hier heel erg naar mijn zin heb. Maar jouw brief, jouw brief! Ik had misschien altijd bij jou kunnen zijn? Je weet hoe graag ik bij je ben en bij je lieve moeder. En is Willem thuisgekomen? Over hem hebben we het een andere keer.

Echt ik heb het hier prima, al kun je na vier dagen, zolang ben ik hier, nog niet goed oordelen. Maar als ik het vergelijk met de afgelopen jaren… Maar bij jou wonen… Nee, het heeft geen zin erover na te denken, het maakt me depressief en ik word er niet beter van. Dus daar stop ik mee.

Mevrouw de weduwe lijkt me een heel goedhartig persoon. Ze ziet er allervriendelijkst uit. Ik denk dat ze bijna veertig jaar is. Ze heeft een elegante manier van doen, je kunt zien dat ze fatsoenlijk en van niveau is. Veel zegt ze niet, maar als ze haar mond open doet is het raak.

Ze leest veel, en in verschillende talen. Ze heeft veel van de wereld gezien, ze speelt heel behoorlijk piano. Haar huishouden is netjes, ze is ijverig. Haar kleren zijn smaakvol, niet opzichtig. Zij is tevreden met ons en wij zijn het met haar.

Veel mensen heb ik hier nog niet ontmoet. Letje is een lief, vriendelijk meisje, niet zo levendig als ik. Soms zucht ze diep, ik weet nog niet waarom. Ze leest graag, heeft een mooie zangstem. Kort gezegd, ze is als de meeste meisjes die niet veel goeds en niet veel kwaads doen. De twee andere dames heb ik nog maar één keer bij het middagmaal gezien. Ze zijn allebei goedgemanierd en hoewel ik de jongste ben behandelen ze me heel beleefd. Zij gaan veel uit schijnt het. Letje is nu ze mij heeft meer thuis dan voorheen, zegt de zachtzinnige weduwe Spilgoed.

Raar! Alles is prima naar mijn zin en toch ben ik er niet gerust op. Ik heb jou slecht behandeld en ik weet niet hoe je tegen me aankijkt. Is het dan zo belangrijk hoe je over me denkt? Heb ik voor mijn geluk jouw respect nodig?

Letje kwam langs. Ze zag dat ik had gehuild, ze was met me begaan.

‘Liefje, wat scheelt eraan?’ vroeg ze.

‘O, niks,’ zei ik, maar ik ben zat van mezelf. O, die brief, die brief!

Ze zag hem liggen, maar ze weet wel dat het niet netjes is om hem in te kijken. Ze keek me aan, pakte mijn hand. Het leek of ze iets belangrijks ging zeggen, maar bedacht zich.

‘Kom Burgerhart, je bent niet vrolijk. Ik ben het ook niet altijd. Maar wel als ik bij jou ben. Zal ik die solo eens zingen die je zo graag hoort? Dat geeft je wat afleiding.’

Droevige troost. Het laat wel zien dat het hier, hier onder de borst, niet goed zit. Ik verlang naar een brief van jou, maar ben er tegelijk doodsbang voor. O, schrijf maar alles wat je wilt als je me nog maar echt kunt schrijven dat je me lief vindt.

Je vriendin,
Sara Burgerhart

15e brief

Sofia Willis aan Abraham Blankaart

Geachte heer,

U zult wel opkijken dat u een brief van mij krijgt, al zijn we oude kennissen: ik heb u vele jaren geleden weleens ontmoet bij de inmiddels overleden heer Burgerhart. Dat was voor ik gehuwd was.

Ik weet, geachte meneer, dat u niet van plichtplegingen houdt. Daarom zal ik u nu maar ter zake komen zonder me te verontschuldigen voor de storing.

U bent voogd over een heel lief en ongelukkig meisje, Saartje Burgerhart. Over haar wil ik het met u hebben. Ze is ongelukkig en dat kan nog erger worden. Ze had al vroeg geen ouders meer. Door haar stervende moeder is ze aan haar onwaardige tante toevertrouwd. Die heeft haar zeer slecht behandeld. Mevrouw Burgerhart heeft nooit zo’n bizar idee gehad als dit.

U zult al wel weten dat ze deze tante heeft verlaten en dat ze nu bij een fatsoenlijke weduwe verblijft, die een pension voor dames heeft. Ik ken die mevrouw helemaal niet, ik weet niets kwaads over haar. Toch zou ik liever willen dat ze daar niet woonde. Meisjes met Saartjes karakter – die zo goedhartig zijn, die nooit kwaad bedoelen of vermoeden, als een kind zo naïef als het om onbetamelijkheid gaat, die nooit iets kwaads in iemand zien – zulke meisjes zijn altijd in gevaar om verleid te worden. Als degenen die haar verleiden het maar een beetje voorzichtig aanpakken. Begrijpt u wat ik bedoel, mijnheer?

Ik zou dit jonge mens graag bij me hebben. Mijn dochter Anna is dol op uw pupil en ik ben het ook. Zij is een schattig meisje en houdt bijzonder veel van ons. Mijn dochter is wat depressief van aard, helaas. Saartje is voor Anneke net zo noodzakelijk als mijn kind voor haar jonge vriendin. Maar ik kan haar natuurlijk niet op eigen houtje dat huiselijk genoegen bezorgen. Ik ben verplicht aan u mijn beweegredenen uiteen te zetten. Oordeelt u zelf of ik de zaak goed begrijp.

Ik ken uw pupil: ze zal nooit over te halen zijn om hier gratis in te wonen. Dat weet ik heel zeker, op goede gronden. Vooral niet omdat ze wel weet dat ik het niet breed heb, al kunnen we goed rond komen. ‘Wonen bij mensen die minder hebben dan ik? Dat nooit!’ Zo denkt Sara. Ik zou geen bezwaar hebben om die hinderpaal uit de weg te ruimen, uit liefde voor het meisje en misschien ook uit zorg voor mijn kinderen. Maar ik heb de kracht niet me bloot te stellen aan de lasterpraat van kwaadaardige kwezels. U kent haar tante… dan hoef ik me zeker niet nader te verklaren.

Er is nog meer: ik heb een zoon. Als die niet voor zijn baas naar het buitenland moet, dat komt nogal eens voor, dan woont hij bij mij. Ik verwacht hem binnenkort thuis en hij schreef me dat hij waarschijnlijk voorlopig in de stad blijft. Die zoon is verliefd op uw pupil. Ik weet dat en Anneke ook, denk ik. Maar uw Saartje heeft er geen idee van, ze behandelt hem alsof het haar broer is. Dat zou ze niet doen als ze van zijn gevoelens wist.

Mijn Willem heeft geen geld; althans geen vermogen dat ook maar enigszins bij het hare in de buurt komt. Dat is een behoorlijk probleem, maar niet het grootste, tenminste niet voor weldenkende mensen. Maar er is nog iets anders – en dan heb ik het maar even niet over de kwaadaardige verklaringen die de wereld geeft…

Ik zal eerlijk spreken: nooit kan een Sara Burgerhart met een Willem Willis gelukkig zijn. En omdat ik dit voorzie ben ik, als moeder van mijn kind en als de moederlijke vriendin van uw pupil, verplicht om deze jongelui geen aanleiding te geven dagelijks bij elkaar over de vloer te komen. Saartje heeft hersens. Heel veel voor zo’n jong iemand. Daarom zal ze een man moeten hebben die in staat is haar leiding te geven. Een man die niet alleen haar liefde, maar ook haar achting waard is. Een voortreffelijke man die, als ik het zo kort mag samenvatten, overwicht heeft. Met zo iemand zal ze gelukkig zijn, en iedereen die met haar van doen heeft zal ze gelukkig maken. Mijn moederliefde maakt me niet blind: ik weet dat mijn jongen die man niet is en nooit kan worden. Hij gedraagt zich netjes, voor zover ik weet, hij is ijverig op zijn werk, goedhartig, tevreden. Maar niet in staat iemand die hij liefheeft iets te weigeren. Een beste jongen maar… een beetje een goedzak.

Ik kan nog meer redenen geven, maar u begrijpt het denk ik wel. U weet nu waarom ik de jonge Burgerhart niet in huis kan nemen, hoezeer Anneke er ook op aandringt.

Omdat ik aan een eerlijk man schrijf hoef ik u niet te vragen discreet om te gaan met wat ik u heb toevertrouwd,

Met de meeste hoogachting,
Sofia van Zon,
weduwe G. Willis

16e brief

Anna Willis aan Sara Burgerhart

Mijn beste vriendin,

Maak je geen zorgen. Droog je tranen, wees opgewekt. Ik wil je recht doen, daarom heb ik me in jou verplaatst. Ik nam je karakter, je zwaktes en je deugden over en toen zag ik dat ik precies hetzelfde zou hebben gedaan als jij! Ik kon je nergens van beschuldigen, kon je alleen maar gelijk geven. Of ik het je vergeef? Als er iets mis is gedaan… helemaal! En van harte!

Je bent al verhuisd. Daar zullen we het niet meer over hebben. Ik vind het zo fijn bij je, dat ik net zoveel als jij lijd nu je er niet bent. Mijn moeder is dol op je, maar ze heeft blijkbaar toch redenen om jou niet hierheen uit te nodigen.

Eén verzoek van je willig ik níet in: ik ga je brief niet verscheuren, maar hem bewaren voor eigen gebruik. Die brief, Burgerhart van me, heeft me gesterkt in mijn beeld over je gezonde oordeel. Maar ik sta verbaasd over je mensenkennis. Dat was nog eens een preek die me inzicht gaf! Meer dan ik in weken in de kerk heb opgedaan!

Als je me deze brief had gestuurd toen je nog tevreden over me was, dan was het een andere brief geweest. Dan had je hem in je vloeiende, dartele stijl geschreven, vol grapjes, en dan was hij een dierbaar teken van je vriendschap geweest. Ik vraag me af of ik hem dan wel met zoveel instemming had gelezen als nu. Want nu heb je me echt een spiegel voorgehouden. Lieve meid, als je eens tijd hebt moet je deze kwestie eens voor me oplossen: ‘Waarom moeten echte vrienden ontevreden over elkaar zijn voor ze besluiten om elkaar op fouten te wijzen? Waarom heeft de openhartige, intelligente Burgerhart zo lang in haar Willis gebreken gezien zonder die aan de orde te stellen? Hoe komt het dat ik deze kritiek veel beter verdragen kan nu je boos bent dan wanneer je in je gebruikelijke goede humeur was geweest? Dus als vrienden onder elkaar?’

Ik geef toe dat ik na jouw proefnemingen op mijn hart niet half zo tevreden ben over mezelf als voorheen. Als ik van het goede dat ik zeg of doe alles aftrek wat me niet gekost heeft, blijft er maar een bedroevend beetje over. Ik ben meer afwachtend van aard dan een echt goed mens. Wat heb ik moeten betalen voor mijn bescheidenheid, mijn voorzichtigheid, mijn neiging tot zelfonderzoek, al die dingen die godsdienstige, maar strenge mensen in me respecteren? Helemaal niets! Ik zou mezelf geweld moeten aandoen om anders te zijn. God beware me voor beproevingen, ik weet niet of ik die wel met glans zou doorstaan. Ik ga nog verder, je verdient dat ik eerlijk ben: ik heb iets ongemakkelijks in mijn karakter; ik houd vast aan wat ik in mijn hoofd heb, ik ben vaak onredelijk. Bijvoorbeeld: ik wil ergens heen. Het mag niet. Hoe reageer ik dan? Moeilijk: ik doe alles zwijgend en gereserveerd. Willem vraagt me iets. ‘Ja. Nee,’ zeg ik kortaf. Mama vraagt me iets. Ik ben beleefd, meer niet. Als ik zit te lezen of te schrijven, dan kan ik er niet tegen als de keukenmeid begint te zingen. ‘Wat een kabaal, horen en zien vergaat me!’ Als ik het goede mens in zo’n bui tegenkom, dan krijgt ze een snauw. Weliswaar voel ik vlug dat ik fout zit en dan probeer ik het goed te maken. Willem is dan weer ‘Broertje lief.’ Voor mama ben ik weer lief, Griet krijgt een cadeautje van me. Maar is het daarmee goedgemaakt? Ik denk van niet. Dus je ziet dat ik het eens ben met wat je over me schrijft. Ik wil niet vleien, maar ik voeg er wel dit aan toe: als mensen die denken dat ze ons allebei kennen echt zouden weten hoe we in elkaar zaten… nou dan zouden ze alle reden hebben om meer respect en liefde voor jou te hebben dan voor mij.

Nogmaals: als je me zo had geschreven toen alles koek en ei was tussen ons had ik anders gereageerd. Dan had ik een hele hoop vijgenbladeren gezocht om mijn gebreken te bedekken. En ik zou scherp genoeg hebben aangewezen wat er mis was met jou.

Wat is de mens toch een wonderlijk wezen. Hij wil zichzelf zogenaamd zien zoals hij is, maar als er een spiegel in de buurt is, dan wil hij niet kijken. Hij heeft de mond vol over de Waarheid, maar van ware uitspraken houdt hij niet. Het komt maar zelden voor dat hij echt wil leren, zich openstelt. Als de Voorzienigheid niet gebruik maakte van die schaarse ogenblikken, wie zou er dan aan zijn oorspronkelijke bestemming voldoen?

Ik heb nu van alles over mezelf verteld. Ik heb je overtuigd dat ik mezelf kritisch durf te bekijken. Nu mag ik misschien de vrijheid nemen om jou, Saartje van me, nog wat advies te geven.

Wat heb je al veel ontdekt in de drie dagen, dat je bij mevrouw Spilgoed woont. Het huis waarin je woont heeft wel iets van het paradijs. En het moet je wel de beste plek op aarde lijken, in de toestand waarin je nu verkeert. Maar, vriendin, heb je al reden om te denken dat je over deze personen een goed oordeel hebt? Kun je, nu je nog in een soort shock verkeert, al goed waarnemen? Ik weet dat je een goed inzicht in mensen hebt, maar is je verstand al rustig genoeg? Laten we niet beslissen. Laat je niet meeslepen. Jíj hoeft niets te bedekken of te verbergen. Geen probleem als je in handen van goede mensen valt. Maar niet alle mensen zijn goed. De ondeugd trekt niet altijd bruine kleren aan. Je moet ook weten dat je niet alleen leeft voor pleziertjes. Deugd, dat is strijd. Maar wie van het gevaar houdt, die zal er in omkomen. Een dingetje smeek ik je, in naam van onze vriendschap: Leen geen cent van één van je huisgenoten. Als je geld nodig hebt, vertel het mij dan, en ik zal zorgen dat je het krijgt. Zo laat je zien dat je respect voor me hebt en jezelf wilt blijven. Afgesproken? Dan ben ik er gerust op.

Ik ben je bezorgde vriendin en helpster,

Anna Willis

17e brief

Suzanna Hofland aan Abraham Blankaart

Mijnheer!

De Apostel zegt ‘dat we de omgang met zondaars niet kunnen vermijden want dan zouden we de wereld uit moeten.’ En hoewel ik me niet altijd kan vinden in de woorden van de Heilige Sukkel, zoals broeder Benjamin koning David weleens noemt, ben ik het met hem eens als hij zegt: ‘Ik kom niet op de weg van de zondaren.’ Maar evengoed vind ik het nu nodig om op die weg te komen en mijn ogen naar het afgodaanbiddend Frankrijk te slaan. En me als het ware te begeven onder hen die het teken van het Beest op hun voorhoofd dragen.

Je weet, mijn zuster haar man besloot om u tot eerste voogd voor zijn dochter te kiezen en haar moeder maakte mij medevoogd. Ze vertrouwde haar toe, zogezegd, in mijn liefde en bescherming. Daarvoor kreeg ik elk jaar een mager zakcentje van honderd halve rijdertjes. Ach ja, het was maar weinig, want het meisje was weelderigjes opgevoed. Ik moest om voor haar gerief meer drukte maken dan ik voor mezelf gewend ben. Maar ja, wat geeft het? Uit liefde en voor liefde doe je veel. Had ik nou maar eer van mijn inspanningen, dan zou ik er nog vrede mee hebben. Maar al mijn moeite en mijn zorg waren vergeefs. De meid heeft een hart als een keisteen, helemaal voor de wereld. En zolang ik met dat lastige zeeschip heb lopen tobben en doen ben ik van mijn eigen hart af geweest. ’t Is of de zegen van boven mijn huis verlaten heeft. Ja, ik heb van haar kwaaie humeuren veel verdragen. Maar ze is weggevlucht.