Colofon

© 2020 vertaling Ard Posthuma

Uitgeverij kleine Uil, Groningen www.kleineuil.nl

Oorspronkelijke titel: Van den vos Reynaerde

De vertaling van Ard Posthuma is gebaseerd op een eerder verschenen uitgave bij Athenaeum – Polak & Van Gennep.

eerste druk, maart 2020
tweede druk, september 2020

ISBN 9789493170223

Vertaling: Ard Posthuma

Omslag, ontwerp en illustraties: Riëtte van Zwol

Boekproductie: LINE UP boek en media bv

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Ter inleiding

Van schoollectuur tot vertaling

Een heksenkring van vertalingen

Kraaiant of Crayant?

Rijm en ritmiek

Reynaert de simulant

Een oeroude stamvader

Ambivalentie

Proces of schijnproces?

Rechtsbuiging

Partij voor Reynaert?

Het morele bankroet

Tot slot

Reynaert de Vos

Van den vos Reynaerde

Bij deze vertaling

Aantekeningen

Ter inleiding

Vos die ik was

mens die ik werd

Job Degenaar

Van schoollectuur tot vertaling

Van de Vos Reynaerde is onbetwist één van de Nederlandstalige topstukken in de galerij van Europese literatuur. Het werk dateert vermoedelijk uit de tweede helft van de dertiende eeuw. Over de schrijver ervan weten we niet meer dan dat hij Willem heette. Hij wordt in de proloog aangeprezen als auteur van een eerder werk, waarvan echter nooit een spoor is teruggevonden. Wellicht gaat het om een verzinsel. Wel bekend is de Franse tekst waarop Willems bewerking gebaseerd is. Het gaat om Le Plaid (Het Proces) dat behoort tot een serie berijmde vossenverhalen, samen bekend onder de naam Roman de Renart. Of het waar is dat ene Aernout al eerder aan een verdietsing van Le Plaid is begonnen, is twijfelachtig. Over Willems opdrachtgeefster(?) en zijn publiek is, ondanks enkele hints in de proloog, niets met zekerheid bekend.

Zoals menig andere Nederlander heb ik de Reynaert in mijn schooltijd leren kennen. Wij lazen het werk in het Middelnederlands en vertaalden het in de les. Nu zijn er voor een zestienjarige jongen natuurlijk duizend dingen belangrijker dan de streken van een vos, maar toch vond ik het fascinerend in een taal te duiken die niet meer bestond, maar nog altijd min of meer begrijpelijk was. Daarbij werd je nogal eens op het verkeerde been gezet. Zo is vrouwe Julocke met haar ‘spinrokken’ mij altijd bijgebleven als een mevrouw met een soort spinachtige crinoline of petticoat. De leraar zal zonder twijfel wel hebben uitgelegd dat het hier niet om een kledingstuk ging, maar kennelijk was ik even niet bij de les geweest. Ik denk trouwens niet dat ik de enige was, want tot mijn geruststelling zag ik onlangs dat J.W.Muller, één van de grote Reynaertkenners, in zijn ‘exegetische commentaar’ van 1942 niet minder dan drie plaatjes had opgenomen om duidelijk te maken dat hier om een spindel ging.

Bij een boek waaromheen de geur van het klaslokaal hangt, is er wel een stevige impuls nodig, wil je het op latere leeftijd nog eens een tweede keer gaan inkijken. In mijn geval was dat de verschijning van Stemmen op schrift, het eerste deel van de Geschiedenis van de Nederlandse Literatuur. In het Reynaert-hoofdstuk, dat ik op deze plek het liefst van A tot Z had overgenomen, schrijft Frits van Oostrom zo aanstekelijk over deze tekst dat ik me onmiddellijk voornam de Vos te herlezen, in het besef hoeveel aspecten me bij zo’n eerste schoollectuur allemaal waren ontgaan. Ik verdiepte me dus in de Reynaert en stelde ietwat beteuterd vast dat dit dertiende-eeuwse Nederlands toch een stuk lastiger leesbaar was dan ik in herinnering had. Daarmee was het idee van een vertaling geboren.

Een heksenkring van vertalingen

Wie als vertaler een ‘klassieke’ tekst vertaalt, oogst altijd verbaasde gezichten: ‘Is dat dan niet al eerder gedaan?’ luidt steevast de vraag, met als implicatie dat een nieuwe vertaling ‘dus’ overbodig is. Dat is een misvatting, niet alleen vanwege het feit dat vertalingen verouderen. Het bon-mot wil dat de originele tekst dat niet doet, maar dat is onzin: die tekst zou steeds verder van ons af komen te staan en ten slotte definitief uit het zicht verdwijnen als hij niet juist steeds opnieuw door vertalers gereanimeerd zou worden. En een vertaler is in eerste instantie een heel nauwkeurige lezer die ieder woord van de tekst drie keer omdraait alvorens van die leeservaring in zijn eigen taal verslag te doen. En zoals elke lezer een boek op een andere manier ervaart, heeft ook elke vertaler een andere manier van lezen. De vertalingen zijn daarvan de weerslag en dat maakt ze interessant. Vertalers banen de oude tekst een weg naar het heden en zij hebben de keuze uit vele wegen. Het oorspronkelijke werk bevindt zich als het ware ondergronds, maar wordt juist door een heksenkring van vertalingen in steeds andere verschijningsvormen steeds beter zichtbaar. Al die verschillende vossen bijten elkaar niet zoals bleek in 1979, toen vrijwel gelijktijdig een vertaling van de Belgische dichter Karel Jonckheere en eentje van Ernst van Altena verscheen.

Kraaiant of Crayant?

Van de mij bekende vertalingen is die van Ernst van Altena de meest bijzondere. Het is een virtuoos werkstuk, humoristisch, vol schitterende rijm- en taalvondsten. Ter illustratie daarom hier een fragment (vers 290-301) uit Van Altena’s Reinaert de Vos. De situatie: Grimbeert de das heeft ten overstaan van koning Nobel in een briljant betoog Reynaerts onschuld bepleit, maar die pleitrede wordt ter plekke door de realiteit ontkracht: de haan Canticleer verschijnt ten tonele met achter zich een lijkbaar met de dode hen Coppe, die eerder op die dag door Reynaert is doodgebeten. Daarop

trad de haan in het gevechtsperk,

vurig klapperend met zijn vlechtwerk.

Aan weerszijden van de baar liep

‘n jonge haan die vol misbaar riep.

De ene was de kemphaan Cantaert,

die kon zingen naar zijn landaard

en zijn naam ontleende aan

een befaamd voorvader haan;

de ander was de haan Kraaiant,

fraaiste haan in heel het land

tussen Portengen en Polanen.

Wat meteen in het oog springt is het enorme rijmplezier dat het handelsmerk van Van Altena is. Zijn dubbeldikke rijmen zijn ingenieus gevonden , maar naar mijn smaak is het vaak net iets te veel van het goede en verliest hij daarmee de originele toonzetting nogal eens uit het oog. In mijn eigen vertaling heb ik juist naar een soberder gebruik van het rijm gestreefd. Opvallend is verder dat Van Altena de spelling van de naam Crayant veranderd heeft in Kraaiant. Daarmee maakt hij duidelijk dat Crayant, net als Cantaert en de helder zingende Canticleer, een sprekende naam draagt, wat ook doorklinkt in de toevoeging dat we met een uitzonderlijk fraaie kraaier te maken hebben. Maar door die simpele verandering van de beginletter wordt wel de Franse komaf van Crayant verdoezeld. Daar komt bij dat Willem heel expliciet is in het beschrijven van de plechtige formatie waarin de kippenbegrafenisstoet komt aanrukken: Canticleer schrijdt vóór de baar (een detail dat Van Altena weglaat), Cantaert en Crayant volgen aan weerszijden. Die symmetrie uit zich ook in de namen van de drie gevederde tenoren, die niet voor niets met dezelfde hoofdletter beginnen. Ook bij Crayants broer Cantaert wordt wat informatie weggemoffeld. Willem zegt heel specifiek dat die haan zijn naam te danken had aan de ooit zo beroemde haan van mevrouw Alente:

Die ene hane hiet Cantaert,

Daer wijlen na gheheeten waert

Vrouwe Alenten goeden hane.

In Van Altena’s vertaling is vrouwe Alente onzichtbaar geworden, we krijgen alleen te horen dat Cantaert zijn naam ontleende aan ‘een befaamd voorvader haan’. Naar de noodzaak van die vrouwonvriendelijk verdwijntruc kunnen we alleen maar gissen. Een mogelijke reden kan geweest zijn dat deze adellijke dame noch in de Reynaert noch in andere teksten weer opduikt, zodat ons over haar identiteit verder niets bekend is. Of Willem hier misschien met een knipoog verwijst naar de kokkin uit de keuken van zijn opdrachtgeefster of naar een plaatselijk boerinnetje, dan wel naar een in de volksmond of in de literatuur genoemd vrouwspersoon van die naam, behoort tot de vragen waarop de Reynaert-geleerden het antwoord schuldig zijn gebleven. Het is dan ook heel begrijpelijk en verdedigbaar dat Van Altena het bestaan van vrouw Alente als niet ter zake doende heeft weggelaten. Maar tegelijk is het niet uit te sluiten dat we hier te maken hebben met een staaltje van Willems bijzondere humor. Goed mogelijk dat freule Alentes’s haan zijn reputatie uitsluitend te danken heeft aan die eenmalige naamsvermelding in de Vos Reynaerde! Het gaat mij er nu niet om welke vertaler het gelijk aan zijn kant heeft, wezenlijk is dat juist de verschillende interpretaties een indicatie zijn dat er in de brontekst iets bijzonders aan de hand is. Overigens kunnen zelfs ‘onbetrouwbare’ vertalingen die functie hebben. Zo heeft bijvoorbeeld Jan Frans Willems in zijn Reynaertvertaling van 1834 de katholieke Vlamingen niet voor het hoofd willen stoten en daarom van een met vrouw en kinderen gezegende dorpspastoor een ongewijde koster gemaakt. Zo’n ingreep, vanuit de huidige vertalersethiek natuurlijk ontoelaatbaar, toont niettemin ex negativo aan dat de kracht van de Reynaert als satire op de clerus in de eerste helft van de negentiende eeuw nog volop werkzaam was!

Rijm en ritmiek

De verzen van de Reinaert zijn al in de vijftiende eeuw in proza omgezet en ook in de huidige tijd ontbreekt het niet aan prozavertalingen en bewerkingen. Daar is best wat voor te zeggen, vooral omdat verhalen op rijm tegenwoordig grotendeels naar de kinderkamer verbannen zijn. Toch gaat er door het veel sneller consumeerbare proza veel van de oorspronkelijke smakelijkheid verloren en ik schaar me dan ook liever aan de zijde van mijn rijmende voorgangers. Dat brengt me op de verstechniek. Van Altena beroept zich in het voorwoord van zijn vertaling op de versvorm van Willems directe voorbeeld, de Oudfranse Roman de Renart. De Franse dichters zorgden er altijd voor dat elke versregel hetzelfde aantal lettergrepen had en vier accenten telde. Van Altena gaat dan nog een stapje verder en strijkt elke regel ritmisch glad naar het model van de befaamde opening:

Wíllem, díe Madócke máecte

Dáer hi dícken ómme wáecte

Dit lála-lála-lála-lála ligt makkelijk in het gehoor, zeker bij lezers die, zoals ik, nog zijn opgegroeid met Het schaap Veronica of de Bok uit Siddeburen. Een voor de hand liggend nadeel van dit vaste stramien is dat er een ‘dreun’ dreigt te ontstaan. Van Altena gaat daar superieur mee om en doet er vaak bewust nog een schepje bovenop door het rijm extra zwaar te maken: regelmatig vrolijkt hij zijn tekst op met onorthodoxe combinaties van het type ‘slagzwaard/gedagvaard’, ‘schandstuk/tand stuk’ of ‘bloot stond/schootwond’. Dat is een alleszins effectieve strategie, maar zeker niet de alleenzaligmakende, al was het maar omdat de middeleeuwse dichter van dit soort dubbelrijmen nergens gebruik maakt. Zelf heb ik een dergelijke taalacrobatiek gepoogd te vermijden en heb me ook in de ritmiek wat meer vrijheden veroorloofd. Anders dan zijn Franse voorgangers neemt Willem het niet zo nauw met het aantal lettergrepen en laat hij, als het hem uitkomt, het aantal versaccenten van drie naar vier verspringen. Die springerigheid is er, anders dan Van Altena suggereert, niet door slordigheid van de kopiisten ingeslopen, maar typisch voor de werkwijze van vrijwel alle middeleeuwse Vlaams- en Duitstalige dichters. Zij hadden het Germaanse ‘heffingsvers’ nog in het gehoor zitten, waarbij alleen de zware accenten geteld worden. Hun toon is daarom een stuk losser dan die van hun romaanse voorgangers, die een minder flexibele versvorm hanteerden. Die losheid bevalt mij wel en ik voelde daarom ook niet de neiging met de gepointeerde, soms wat light-verse-achtige verstechniek van Van Altena te concurreren.

Reynaert de simulant

Vossen hebben altijd tegenstrijdige gevoelens losgemaakt. Anders dan grotere roofdieren als de leeuw, beer of wolf, boezemt de vos geen angst of ontzag in. Hij is enerzijds gehaat om zijn roofzucht, anderzijds bewonderd om de sluwheid waarmee hij zijn geringe lichaamskracht compenseert. In de middeleeuwse bestiaria (beestenboeken) staat de vos bekend als het dier dat zich altijd op kromme paden beweegt en zijn prooi onder meer verschalkt door zich met rode klei in te smeren en zich dood te houden. Met die truc heeft onze Reynaert zich voor dood op de viskar laten slingeren, waarna zijn handlanger Ysengrin de vette schollen voor het oprapen krijgt. Als schijnheilige is Reynaert op zijn best. Hij speelt de rol van kluizenaar om de kippen uit het klooster te lokken, en laat zich door Grimbeert de biecht afnemen, om zich vrolijk te maken over Ysengrin. Het toppunt van schijnheiligheid bereikt hij door zijn voorgewende pelgrimstocht naar Rome en het Heilige Land, nadat hij de daartoe benodigde attributen uit de huid van zijn vijanden heeft laten snijden.

Een oeroude stamvader

Reynaerts dubieuze reputatie is zo oud als de mensheid. Zijn streken waren al in het verre Mesopotamië legendarisch. Daar kopieerde rond 1500 v. Chr. een zekere Nabû-nadin-ipri een satirisch dierenepos op kleitabletten, ‘naar het voorbeeld van een origineel uit Babylon’. Het vertoont een verbluffende overeenkomst met Willems Reynaert. De aanhef, tevens de titel, luidt: ‘Toen Enlil de inspectie van het Land ondernam.’ Het is allerminst vergezocht deze uitgangssituatie te vergelijken met de hofdag van koning Nobel, want twaalf regels later horen we hoe de Vos zich ten overstaan van de oppergod tracht vrij te pleiten van zijn wandaden. De Leeuw beschuldigt hem ervan in zijn domein te zijn ingedrongen en van zijn vleesvoorraad te hebben gesnoept. Ook is er sprake van een rooftocht met de bloeddorstige Wolf, die blijkt te zijn uitgelopen op een ruzie over de verdeling van de buit. Naast deze oude bekenden maakt als belangrijke tegenspeler de Hond zijn opwachting, die door zijn dommige snoeverij grote gelijkenis vertoont met Bruun de Beer. Dit hele epos heeft net als de Reynaert de vorm van een rechtsgeding. Voor zijn rechter gedaagd, huichelt de Vos zijn leven te hebben gebeterd en beweert hij dat zijn vijanden inmiddels met hem zijn verzoend. De waarheid is dat de Leeuw dreigt hem te zullen verscheuren, en ook de wolf eist de doodstraf. Maar de Mesopotamische Reynaert is even slim en welsprekend als zijn Vlaamse nazaat. Handig weet hij vriend en vijand tegen elkaar uit te spelen en ontspringt vervolgens de dans door te beloven met zijn gehele familie een offer te brengen aan de god Enlil, een opvallende parallel met Reynaerts aangekondigde pelgrimage.

Ambivalentie

In de Middeleeuwen gold de vos als de personificatie van de duivel. Geen wonder dat alle pogingen hem uit te roeien vergeefs zijn gebleken. Hoewel noch de mens noch de wolf hem in hun territorium hebben willen dulden, heeft hij zicht tot op de huidige dag glansrijk weten te handhaven. Hoe groot de haat ook is die hij als serial killer in het kippenhok sinds mensenheugenis over zich heeft afgeroepen, hij dwingt anderzijds ook respect af door zijn taaiheid als overlevingskunstenaar. En hij is niet alleen maar slecht. Wie hem ooit in een natuurfilm heeft zien waken over zijn vertederende welpjes, vergeet op slag alle rancune. Daarom kijken we naar de vos altijd met een zekere ambivalentie. We bezien zijn daden met een mengeling van afschuw en heimelijke bewondering. Dat maakt hem bij uitstek interessant als hoofdrolspeler in een dierenepos. Dat begint als een bedrieglijke idylle op een stralende pinksterdag: de natuur in volle bloei, de dieren broederlijk verzameld, het hof gepresideerd door een koning die de naam Nobel draagt en zijn reputatie als rechtvaardig heerser alle eer lijkt aan te willen doen. Maar die paradijselijke toestand blijkt een illusie. De vrede die de koning tijdelijk heeft verordonneerd wordt permanent bedreigd. En degene die men daarvoor verantwoordelijk acht, is wijselijk niet verschenen. Reynaert, zo lijkt het, is de rotte appel, het kankergezwel dat de gezonde samenleving aantast en dat zo snel mogelijk weggeopereerd dient te worden. Pas als dat gelukt is, zal de harmonie weerkeren. Lijkt het.

Proces of schijnproces?

Om Reynaert te liquideren is een rechtsgang noodzakelijk en ook een wettig bewijs. Al ontbreekt de dader zelf, getuigen à charge zijn er genoeg. En de beschuldigingen die tegen Reynaert worden ingebracht, liegen er niet om: diefstal, verkrachting, mishandeling, poging tot moord, bewezen moord. Maar tegelijkertijd heeft de schrijver in dit uiterst knap geconstrueerde werk van begin af aan tegenstemmen gecomponeerd, die ook andere interpretaties toelaten en ruimte laten voor meer empathie. Zodra het juridische steekspel begint, blijken de zaken al minder eenduidig. Tybeert de kater neemt het voor Reynaert op, het keffertje Courtois maakt zich met zijn verjaarde aanklacht wegens een tweevoudig gestolen worst ronduit belachelijk, de wolf Ysengrin, nota bene Reynaerts voormalige diefjesmaat, heeft hem meer dan eens afgepoeierd. En die vermeende verkrachting van mevrouw de wolvin, dat was toch gewoon een van twee kanten gewenste liefdesaffaire? Het is Reynaerts loyale neef Grimbeert die als een gewiekste advocaat het fundament van de aanklachten ondergraaft. Dat hij de moordpoging op haas Cuwaert als een schoolmeesterlijke reprimande vergoelijkt, komt weliswaar niet geloofwaardig over, maar zijn verwijt aan Ysengrin dat Reynaerts vonnis al bij voorbaat vaststaat, snijdt wel degelijk hout. Er wordt aan dit hof met verschillende maten gemeten, invloed telt zwaarder dan juridische afwegingen. “Mijn afwezige oom,” aldus Grimbeert,

“is bij de koning uit de gratie,

het schort hem aan de reputatie

die u hier,Ysengrin, geniet.

Vandaar dat Nobel u ontziet,

anders strafte hij u wel.”

Duidelijk is hier al dat Reynaert redenen genoeg heeft om niet op de hofdag te verschijnen. Wat hem te wachten staat is in werkelijkheid een schijnproces, gedicteerd door de machthebbers. Van dit hof, waar voortdurend met de galg geschermd wordt, heeft de vos niets goeds te verwachten. Reynaert moet dood, daar is iedereen bij gebaat, zegt de wolf onomwonden en geeft daarmee vooral uiting aan zijn eigen wraakgevoelens. Heel begrijpelijk trouwens in het licht van zijn bewering dat Reynaert ooit de wolvin verkracht heeft en haar welpjes mishandeld. Toch zijn het niet deze vooralsnog onbewezen beschuldigingen die leiden tot Reynaerts veroordeling. Wat de doorslag geeft, is een dood hennetje dat door een drietal treurende hanen onder aanvoering van Canticleer op een lijkbaar ten tonele wordt gevoerd. Dat die kip vervolgens een breed georkestreerde staatsbegrafenis krijgt inclusief marmeren grafplaat, laat zien dat deze in het dierenrijk toch niet zo zeldzame moord voor Nobel een welkome aanleiding is om de vos zo snel mogelijk te kunnen opknopen. Die beslissing neemt hij na een kort beraad met Reynaerts grootste vijanden Bruun en Ysengrin. Vanzelfsprekend kraait er geen haan naar dat de wolf Ysengrin zelf ook een drieste carnivoor is, die niet alleen kippen, maar ook kalveren en schapen op zijn geweten heeft. En ook koning Leeuw zal zonder twijfel niet als vegetariër zijn honger hebben gestild. Blijft de beschuldiging dat Reynaerts delicten plaats vonden tijdens een door de koning afgekondigde vrede, maar of die ook voor kippen gold is op zijn minst twijfelachtig, want Canticleer, die het lezen helemaal niet machtig is, beroept zich op een brief waarvan hij voornamelijk het zegel bestudeerd heeft:

“Ik deed mijn best die brief te lezen

en achtte het daarom bewezen

wat u had afgekondigd, Sire,

en wel dat er voor alle dieren,

dus ook voor vogels! een periode

van landsvrede was geboden.”

Je kunt je ook afvragen of die afgekondigde vrede in feite niet veel meer was dan een vastenweekje, alleen uitgeroepen om de dieren ongehinderd naar de hofdag te laten komen, een hofdag die vooral de functie heeft het gezag van de koning wat op te poetsen.

Rechtsbuiging

Het verloop van de zitting laat zien hoe Nobel Reynaerts doodvonnis er in ijltempo doorheen jaagt om het vervolgens puur uit opportunisme even snel weer te herroepen. Opeens waait de wind uit de tegenovergestelde richting:

“Reynaert kan van nu af aan 

als eerbaar man door het leven gaan,

terwijl ieder de doodstraf krijgt

die hem of zijn gezin bedreigt”

Even onthullend is de rechtsbuiging aan het slot van het verhaal: de domme ram Belijn, die net als Canecleer graag voor geletterd doorgaat, laat zich overhalen Reynaerts tas naar de koning te brengen. In de hoop op promotie bluft hij als schrijver verantwoordelijk te zijn voor de inhoud. Helaas voor Belijn bevat de tas in plaats van de afgesproken brief de afgebeten kop van het haasje Cuwaert. Tegen beter weten in wordt Belijns bluf als schuldbekentenis uitgelegd, waarna de arme ram en al zijn nazaten ten gerieve van Ysengrin vogelvrij worden verklaard. Dat Reynaert de ware schuldige is, wil opeens niemand meer weten, belangrijk is nu alleen nog het feit dat hij de koning aan een fortuin kan helpen. Als Nobel er tot zijn schande en zijn ontzetting achter komt dat er helemaal geen schat blijkt te bestaan en hij door zijn corrupte handelswijze elk moreel gezag verspeeld heeft en zijn koninklijke waardigheid onherstelbaar beschadigd is, moet hij de regie uit handen geven. Maar het regime houdt zichzelf in stand. Op aanraden van de luipaard Firapeel wordt Reynaert en alle vossen na hem voorgoed vogelvrij verklaard.

Partij voor Reynaert?

In Reynaerts positie is door de eeuwen heen maar weinig verbetering gekomen. Het feit dat er nu, zeven eeuwen na dato, in het mensenparlement een ‘partij voor de dieren’ voor zijn rechten opkomt, zou hem meer verbaasd hebben dan de foto met zeven gedode vossen die in 2007 in Nederland de kranten haalde. In het ‘dierenparlement’ van Willems Reynaert is van een politieke partijname voor de vos nog geen sprake. Met uitzondering van de om familiaire redenen loyale das Grimbeert zijn de dieren eensgezind in hun afwijzing.

De vraag dringt zich op waarom Reynaert niet volhardt in zijn weigering aan koning Nobels oproep gehoor te geven, zeker nadat hij Bruun en Tybeert in zo jammerlijke toestand heeft laten afdruipen. Het lijkt erop dat hij de hofdag te baat neemt om zich in één klap op al zijn vijanden te wreken, daarbij vertrouwend op het sluw gefaseerde reddingsplan dat hij zich nog voor zijn vertrek uit Maupertuus heeft uitgedacht. Maar daarmee doen we hem opnieuw tekort. Want Reynaert handelt niet alleen uit wraak, maar ook uit bezorgdheid om zijn gezin. Niet alleen hijzelf, ook zijn vrouw en kinderen lopen gevaar. Grimbeert is daar helder over:

[…] “ook uw vrouw en zonen moeten

uw onwil met hun leven boeten

wat schande werpt op uw gezin!”

En hier gloort bij de lezer niet alleen begrip, maar wellicht ook iets van empathie met de vos. Reynaert privé is de pater familias bij uitstek. De afscheidscène van Hermelijne en de kleine Reynaerdinus ‘wiens snorhaartjes nu al zo zoet / rondom zijn kleine snuitje prijken,’ is ronduit vertederend. Dat geldt ook voor de manier waarop hij zijn ‘vrouwe’ en de welpjes voorgaat naar de wildernis, die in feite een paradijs is, zeker in vergelijking met de moorddadige jungle die zich achter de pseudo-rechtsorde van Nobel en zijn trawanten verbergt. Reynaerts haat geldt niet alleen koning Nobel en diens machtigste baronnen Ysengrin en Bruun. Nee, de vos spaart niemand die zich met de representanten van dit rotte staatsbestel encanailleert, en dus moeten ook de zwakke kater Tybeert en Reynaerts buitenvrouw Hersint het ontgelden.

Het morele bankroet

Reynaerts extreme wreedheid is het middel waarmee hij de domheid, hebzucht en huichelarij van allen die aan het hof van Nobel verbonden zijn, genadeloos aan de kaak stelt. In beide kampen heerst maar één principe: de wil om te overleven. Alleen gebeurt dit van Reynaerts kant niet onder de dekmantel van Recht en Orde. Dat hij in deze strijd uiteindelijk steeds de overwinnaar is, komt doordat hij over meer zelfkennis beschikt dan zijn vijanden. Steeds weet hij het zo te draaien dat zij het slachtoffer worden van hun eigen vraatzucht, hebzucht of ijdelheid. De vos kent zijn pappenheimers en weet hun zwakke plekken feilloos uit te buiten. Dat je een beer met honing lokt, een kat met muizen, en een monarch met heel veel geld, dat hadden wij lezers ook nog wel kunnen bedenken. Maar je moet wel een uitzonderlijk lepe vos zijn om te weten hoe en wanneer je die troeven uitspeelt. Bijvoorbeeld door de kater nu juist niet met een vette muis te willen paaien, maar hem tegen beter weten in eerst een hapje honing aan te bieden of tegen de beer te zeggen dat je helaas erg misselijk bent van dat zoete spul. En hoeveel koelbloedigheid, list en timing is er niet voor nodig om gekneveld en wel, na het aanhoren van je eigen doodvonnis, je triomferende vijanden alsnog op het verkeerde been te zetten. Om zijn meerfasenplan te doen slagen moet Reynaert eerst zijn directe tegenstanders het bos in sturen, vervolgens zichzelf als ‘nestbevuiler’ voordoen, een complottheorie verzinnen, het bestaan van een schat geloofwaardig maken, een betrouwbare getuige uit de hoed toveren, via de gemalin van de koning zijn rehabilitatie afdwingen en er ten slotte voor zorgen goed en wel in veiligheid te zijn op het moment dat het hele leugenverhaal aan het licht komt. Reynaert ‘onthult’ dat zijn eigen vader troepen had geronseld en met een staatscoup Bruun aan de macht wil helpen. Dat zijn vader zich aan hoogverraad schuldig zo hebben gemaakt en na de mislukking van het complot, zelfmoord zou hebben gepleegd, is opnieuw een meesterzet. Zelfmoord was een doodzonde, en (zoals de koningin opmerkt) waarom zou de vos uitgerekend het blazoen van zijn eigen vader post mortem dermate bevlekken? De manier waarop hij Bruun buiten spel zet, is al even geraffineerd. Alvorens hem af te schilderen als usurpator, vertelt hij eerst de klassieke fabel van de ‘vrije’ kikvorsen die tot hun eigen verderf de ooievaar tot koning kiezen. Daarmee prijst hij indirect het ‘verlichte’ regime van de Leeuw en doet het voorkomen dat zijn haat tegen Bruun voortspruit uit zijn verknochtheid aan het Huis Nobel. Die heeft op dat moment nog maar één verlangen: beslag leggen op de geheime kas waarmee het complot zogenaamd gefinancierd zou worden. Reynaert schildert uitvoerig hoe hij zijn vader bespioneerd heeft, om erachter te komen waar zich die schat bevindt:

“Dat ik toen toekeek wist hij niet,

maar voordat hij die plek verliet 

heeft hij de door hem tevoren

in het zand gemaakte sporen

met zijn staart weer uitgewist”

Door het invlechten van zulke details maakt Reynaert zijn verhaal geloofwaardig. Zelfs de lezer, die toch beter had kunnen weten, zou soms bijna vergeten dat de vos hier een fictieve list vertelt om een concrete list te maskeren.

Zo is Reynaert ten slotte iedereen te slim af. Weliswaar worden aan Nobels hof de gelederen weer gesloten en wordt de vos op aanraden van Firapeel vogelvrij verklaard, maar dat is niet meer dan een loos gebaar. Reynaert zit immers al lang veilig en wel in zijn paradijselijke wildernis, en wie zal hem daar nog durven lastig vallen? De hofdag, die zo uitdrukkelijk ter meerdere glorie van koning Nobel was uitgeroepen, eindigt ermee dat aan Bruun en Ysengrin eerherstel en genoegdoening wordt verleend: beren en wolven zijn voortaan per koninklijk privilege gerechtigd tot in eeuwigen dagen hun bloeddorstigheid op Belijn en zijn onschuldige nakomelingen bot te vieren. Met dit morele bankroet is de schone schijn van koning Nobels verlichte monarchie definitief als leugen ontmaskerd.

Tot slot

Eerder heb ik al melding gemaakt van het feit dat ons uit het verre Mesopotamië de brokstukken van een oer-Reynaert zijn overgeleverd, waarvan de contouren in Willems meesterwerk nog duidelijk zichtbaar zijn. Helaas zijn er van dat satirische dierenepos slechts dertien tabletfragmenten bekend. De tekst vertoont dan ook talrijke hiaten. Zolang er geen nieuwe vondsten worden gedaan, zullen we die naar eigen fantasie moeten invullen. Dat is trouwens niet eens zo heel erg moeilijk, want een vos verliest ook na tigduizend jaren niet zijn streken, alle waarschuwingen van zijn eeuwige rivaal de wolf ten spijt:

“Geloof mij, de valse praatjes van de Vos
| [zijn stuk voor stuk gelogen!]
Jij kent de vos niet, de slimme,
| die alles [naar zijn hand weet te zetten.]
Wat zich afspeelt in zijn hart,
| [kun jij niet raden!]
Hij is de rover in het open veld,
| de vos, zwervend [rond het erf.]
Zelfs onder de voeten van de herder