Colofon

© Michelle van Dijk, 2019

Uitgeverij kleine Uil, Groningen, www.kleineuil.nl

© Louis Couperus, 1906

Oorspronkelijke titel: Van oude menschen, de dingen, die voorbij gaan...

ISBN: 9789493170117

ISBN ebook: 9789493323452

Hertaling: Michelle van Dijk

Redactie: Willem Goedhart

Auteursportret: Wikipedia

Omslagontwerp: Riëtte van Zwol

Boekproductie en epub: LINE UP boek en media bv

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inhoud

Stamboom

EERSTE DEEL

TWEEDE DEEL

Nawoord

Bibliografie

Stamboom

Stamboom op basis van illustratie bij artikel in Bulkboekspecial over Louis Couperus (zie Bibliografie).

EERSTE DEEL

I

De diepe basstem van Steyn klonk door de hal: ‘Kom Jack, kom mee met de baas! Kom je mee?!’

De blije blaf van de terriër klonk op en hij stormde in een uitbundige vaart de trap af, alsof hij over zijn eigen poten struikelde.

‘O, die stem van Steyn!’ siste mama Ottilie tussen haar tanden. Driftig sloeg ze de bladzijden van haar boek om.

Charles Pauws keek haar rustig aan, met zijn glimlachje, zijn lach om mama. Hij had net met haar gegeten en dronk nu een kopje koffie; later zou hij naar Elly gaan. Steyn ging met Jack naar buiten. De avondstilte verspreidde zich in het kleine huis en in de onpersoonlijke, ongezellige zitkamer kon je het gas horen suizen. Charles keek naar de punten van zijn laarsjes en vond dat ze goed zaten.

‘Waar is Steyn naartoe?’ vroeg mama. Haar stem siste ongerust.

‘Gaan wandelen met Jack,’ zei Charles. Thuis noemden ze hem Lot. Zijn stem klonk zacht en kalmerend.

‘Naar zijn meisje is hij toe!’ siste mama Ottilie.

Lot maakte een vermoeid gebaar. ‘Hè mama,’ zei hij. ‘Wees nu kalm en denk niet meer aan die hele scène. Ik ga straks naar Elly, en nu zit ik nog een ogenblik gezellig bij u, nietwaar? Steyn is toch je man, je moet niet steeds met hem kibbelen en zulke dingen zeggen of denken. Je ging net als een wraakgodin tekeer! Daar krijg je rimpels van, van zo boos zijn.’

‘Ik ben toch een oude vrouw.’

‘Maar je hebt nog een heel zacht velletje…’

Mama Ottilie glimlachte en Lot stond op.

‘Kom,’ zei hij, ‘geef me een zoen. Wil je niet? Moet ik jou een zoen geven? Klein, boos moesje. En waarom? Om niets. Ik weet tenminste niet meer waarom. Ik zou het niet meer kunnen analyseren. Ja, zo gaat het. Hoe kan ik toch zo kalm zijn, met zo’n furieuze moeder?’

‘En jij denkt dat je vader kalm was?!’

Lot lachte een klein lachje en antwoordde niet. Mama Ottilie las verder, nu rustiger. Als een kind zat ze met haar boek. Ze was een vrouw van zestig jaar, maar ze had blauwe ogen als die van een kind: teder, mooi, lief en onschuldig. Haar schelle stem klonk altijd kinderlijk en had nu geklonken als die van een opstandig kind. Maar ze had zich door Lots kalme stem en lieve zoen laten kalmeren en las nu aandachtig verder.

Het gas suisde, Lot dronk zijn koffie en terwijl hij nog eens naar z’n laarsjes keek, vroeg hij zich af waarom hij ging trouwen. Hij vond zichzelf geen man om te trouwen. Hij was nog jong, 38, en hij zag er zelfs veel jonger uit. Hij verdiende genoeg geld met zijn artikelen. Met het geld dat Elly meekreeg van opa Takma konden ze het voorzichtig gaan proberen, maar dan nog was hij volstrekt niet het type om te trouwen. Zijn vrijheid, zijn onafhankelijkheid, zijn egoïstische beweeglijkheid waren hem het liefst. Trouwen, dat was je met handen en voeten overgeven aan een vrouw. Hartstochtelijk verliefd was hij niet op Elly. Ja, hij vond haar intelligent en artistiek. Hij deed het ook heus niet voor de erfenis van opa Takma. Maar waarom deed hij het dan? Hij vroeg het zich af zoals hij het zich al eerder had afgevraagd, elke dag opnieuw in de week nadat hij haar een aanzoek had gedaan.

‘Mama, kun jij me zeggen waarom ik Elly gevraagd heb?’

Mama Ottilie keek op. Ze was wel gewend aan zonderlinge en grappige vragen van Lot, en dan antwoordde ze hem op dezelfde toon voor zover ze dat kon, maar deze vraag gaf haar een steek van jaloezie, heel erg pijnlijk, alsof ze fysiek een doorn in haar huid geduwd kreeg.

‘Waarom je Elly gevraagd hebt? Ik weet het niet. We doen altijd dingen en we weten niet waarom…’

Ze zei het een beetje treurig, pruilend in vergelijking met die opstandige kinderstem van zojuist. Had zij niet álles verloren wat ze ooit had gehad? Zou ze Lot nu niet ook verliezen aan Elly, zoals ze alles had moeten afstaan?

‘U antwoordt zo ernstig, mama. Dat ben ik niet van u gewend.’

‘Mag ik dan niet eens ernstig zijn?’

‘Waarom dan de laatste dagen zo ernstig en treurig, prikkelbaar? Is het omdat ik ga trouwen?’

‘Misschien is het wel daarom.’

‘U houdt toch wel van Elly, mam?’

‘Jawel, ze is lief.’

‘We zouden gewoon bij elkaar moeten blijven wonen. Elly houdt ook van u. Ik heb het er al met Steyn over gehad,’ zei Lot. Lot noemde zijn stiefvader bij zijn eerste achternaam, Steyn. Het was zijn tweede stiefvader. De vorige noemde hij ‘meneer Trevelley’, hij was toen een jongen. Mama Ottilie was drie keer getrouwd geweest.

‘Het huis is toch te klein, vooral als je gauw een gezin gaat beginnen,’ zei mama, en ze dacht: als we samenblijven, dan verlies ik Lot niet helemaal, maar ik zal nooit met een schoondochter overweg kunnen, vooral niet als er kinderen komen.

‘Een gezin?’ zei Lot.

‘Kinderen.’

‘Kinderen?’

‘Ja. Dat komt toch wel voor.’

‘We hebben al familie genoeg. Ik denk niet dat we snel aan kinderen beginnen.’

‘En als je vrouw jou niet bij zich heeft, wat heeft ze dan, als ze geen kinderen heeft? Het is waar, jullie zijn beiden zo knap. Ik ben maar een domme vrouw. Mijn kinderen waren altijd een troost voor me.’

‘Als u ze kon verwennen.’

‘Dat hoef jij me niet te verwijten.’

‘Ik verwijt u niets.’

‘Samenwonen, Lot,’ zei mama Ottilie treurig, met een blik van die blauwe kinderogen, met haar vleiende kinderstem, ‘ik zou dat wel willen, als Elly wil, het zou prima gaan. Ik zou me anders heel eenzaam voelen zonder jou. Maar als er bezwaren zijn, dan zou ik ook eens naar Engeland kunnen gaan. Daar heb ik toch ook mijn twee jongens en Mary komt dit jaar uit Indië terug.’

Lot fronste zijn wenkbrauwen en voelde aan zijn blonde haar; het zat heel netjes, met een scheiding.

‘Of ik zou anders Ottilie in Nice eens kunnen bezoeken.’

‘Nee mama!’ zei Lot, bijna driftig.

‘Waarom niet?’ riep mama Ottilie heftiger, ‘ze is toch mijn kind?’

‘Ja,’ gaf Lot toe, alweer wat kalmer, ‘maar…’

‘Wat dan? Ze is toch mijn kind?’

‘Maar het is heel onverstandig als u naar Ottilie gaat.’

‘We hebben weleens gekibbeld…’

‘Het is onmogelijk, u kunt niet met haar overweg. Als u naar haar toe gaat, trouw ik niet. Trouwens, Steyn heeft er toch ook wat over te zeggen!’

‘Ik hou zo van Nice,’ zei mama Ottilie, en haar kinderstem klonk bijna klagend. ‘De winters zijn er zo heerlijk. Maar het is misschien wel moeilijk voor me om erheen te gaan, omdat Ottilie zo doet. Als het kan, woon ik ook liever met jou, Lot. Als Elly dat wil. Misschien een wat groter huis? Zouden we dat kunnen betalen? Alleen blijven met Steyn doe ik niet. Dat staat vast. Dát staat vast.’

‘Moedertje…’

Lots stem klonk vol medelijden. Mama had na haar laatste besliste woorden grote tranen in haar blauwe kinderogen staan, die een droevige glans aan haar opstandige blik gaven. Met een nerveuze zucht pakte ze haar boek weer op en ze zweeg en deed alsof ze las. Haar gebaar toonde zowel berusting als koppigheid, alsof ze weer een ondeugend kind was. Een verpest kind, dat toch stiekem en stilletjes zou doen waar het zin in had. Lot bestudeerde zijn moeder, met z’n kopje in de hand en een lachje om zijn mond. Na zijn medelijden bestudeerde hij haar nu.

Ja, ze moest wel heel mooi zijn geweest. De ooms zeiden altijd: een poppetje. Ze was nu zestig jaar en maakte geen aanspraak meer op verleidelijkheid, maar dat kinderlijke, popperige had ze behouden. Ze had de rimpels en diepere groeven van een oude vrouw, maar de huid van haar voorhoofd en wangen was nog altijd blank en vlekkeloos zacht, met wat fijne adertjes bij de slapen. Haar haren waren helemaal grijs geworden, maar omdat ze heel blond was geweest en licht krullend haar had, leek het soms nog steeds blond, en bij haar slapen en in de nek krulden lokjes op, bijna kinderlijk. Hoe eenvoudig leek dat haar in één beweging opgedraaid en vastgespeld. Mama Ottilies figuur, klein en tenger, was bijna dat van een jonge vrouw gebleven, klein en lief waren haar handen. Dezelfde liefheid straalde haar hele wezen uit en lief waren ook haar blauwe kinderogen.

Lot, die glimlachend naar zijn moeder keek, zag haar als een vrouw die een heel bewogen leven had gehad, een leven van liefde en haat, zonder dat zij door het leven hard was aangepakt. Toch had ze haar deel wel gehad, met haar drie mannen die ze alle drie had liefgehad en die ze nu alle drie haatte. Flirterig was ze zeker geweest, maar van nature, niet berekenend. Een vrouw van liefde was ze geweest, maar ze had niet anders kunnen zijn. Ze had onbewust gehandeld, koppig tegen alles in, volgens de drang van haar natuur, van haar heftige bloed.

Zuinig was ze nooit geweest en toch was haar huis nooit gezellig en had ze nooit veel om haar uiterlijke verzorging gegeven, in onbewuste minachting voor elegantie en gemak. Ze voelde dat haar aantrekkingskracht van haarzelf uitging en niet van dat waarmee ze zich vertoonde. Haar jurk was gewoon onmogelijk, vond Lot. En de enige gezellige kamer in het huis was zijn kamer.

Mama was dol op lezen en las moderne Franse romannetjes die ze niet altijd begreep; ondanks haar leven vol liefde, passie en haat was ze toch onschuldig gebleven in vele dingen, totaal onwetend van perversie. Dan zag Lot dat ze zich tijdens het lezen verbaasde en iets niet begreep en dan zag hij die naïviteit in haar kinderogen. Ze durfde nooit uitleg te vragen aan Lot.

Lot was opgestaan. Hij ging naar Elly die avond. Hij kuste zijn moeder, met zijn altijd stille lachje om mama.

‘Je ging vroeger nooit iedere avond de deur uit,’ verweet mama hem, en ze voelde de doorn in het vlees van haar hart.

‘Ik ben nu verliefd,’ zei Lot kalm, ‘en verloofd. Dan moet je toch wel naar je meisje. Wilt u eens nadenken over mijn vraag, waarom ik Elly eigenlijk gevraagd heb? En kunt u het vanavond zonder me stellen?’

‘Dat zal ik wel heel veel avonden moeten.’

Mama Ottilie deed alsof ze verdiept was in haar Franse roman, maar zodra Lot de kamer uit was, legde ze het boek neer en keek ze om met een lege, hulpeloze blik in haar blauwe ogen. Ze bewoog zich niet toen de meid het dienblad met thee en de theewarmer bracht, ze staarde over haar boek voor zich uit. Het water zong ziedend zijn liedje; langs de ramen huilde na de laatste zomerzwoelte de eerste koude wind met een overbekend klagend geluid.

Mama Ottilie voelde zich verlaten: wat bleef er weinig van alles over. Daar zat ze nu, een oude, grijze vrouw. Wat was er van haar leven overgebleven! En toch, zo vreemd, de drie mannen leefden alle drie nog. Lot was onlangs met Elly zijn vader gaan bezoeken in Brussel. Trevelley scharrelde in Londen; ze had toch van hém het meeste gehouden. Haar drie Engelse kinderen in Engeland – zij voelden zich meer Engels dan Hollands. Ottilie was in Nice, en die deed zo raar, de hele familie sprak er schande van.

Lot, Lot zou ze nu verliezen. Hij was altijd zo lief bij haar gebleven, ook al ging hij geregeld op reis. Hij had ook in Den Haag bijna geen vrienden en hij ging nooit naar sociëteit De Witte. Nu trouwde hij, hij was ook al niet jong meer voor een jongeman; was hij niet 38? Om zich nu bij haar eenzame theeblad en ziedende water wat bezig te houden, telde ze op haar vingers de leeftijd na van haar kinderen: Ottilie, de zus van Lot, haar oudste, 41. God, wat werd ze al oud! De drie ‘Engelse kinderen’, zoals zij ze altijd noemde: Mary, 35; John, 32; haar mooie Hugh, ja, die was al 30! God, god, wat werden ze oud!

En terwijl ze zich zo vermaakte met de leeftijden, rekende ze uit dat oude mama nu wel spoedig, hoe oud, ja, wel 97 zou worden. De oude heer Takma, de opa van Elly, was maar een paar jaar jonger. Als ze aan hem dacht, vond mama Ottilie het heel vreemd dat meneer Takma altijd zo lief voor haar was. Was het heus waar wat de mensen vroeger gefluisterd hadden, toen ze zich nog met de familie bemoeiden? Zo curieus, die oudjes: ze zagen elkaar haast iedere dag, want pa Takma was kras en ging nog vaak de deur uit. Altijd maakte hij zijn loopje van de Mauritskade naar de Nassaulaan. De hoge brug ging hij kranig over.

Ja… en dan moest zus Thérèse, in Parijs – die scheelde acht jaar met haar – 68 zijn, en dan de broers: Daan, in Indië, 70; Harold, 73; Anton, 75; terwijl Stefanie, het enige kind uit mama’s eerste huwelijk, de enige De Laders, al 77 werd. Zij, Ottilie, de jongste, vond al die anderen wel héél oud, en toch was zij ook oud, zestig.

Wat was dat allemaal betrekkelijk, oud worden en leeftijden, maar zij had het altijd zo gevoeld: dat zij, de jongste, betrekkelijk jong was en altijd jonger bleef dan de anderen, dan alle anderen. Ze moest er stilletjes om lachen, omdat Stefanie altijd zeggen kon: ‘op onze leeftijd’. Zij, 77. Me dunkt, er was toch een verschil tussen 60 en 77? Maar ze haalde haar schouders op: wat gaf het? Het was allemaal gedaan en het was allemaal al zo lang gedaan…

Daar zat ze nu: een oude, grijze vrouw, en het naleven sleepte zich voort en de eenzaamheid werd altijd groter, ook al was Steyn er nog. Daar kwam hij thuis. Waar ging hij toch iedere avond heen? Ze hoorde in de gang de foxterriër blaffen en ze hoorde de diepe basstem van haar man: ‘Stil Jack, koest Jack.’

O, die stem, hoe ze die stem haatte! Wat had ze, wie had ze nog over? Vijf kinderen had ze, maar alleen Lot was bij haar en die reisde zo veel en zou nu trouwen, wat was ze daarover jaloers! Ottilie, die zag ze nooit meer, die hield niet van haar moeder. Ze zong op concerten en ze had naam gemaakt. Ze had een prachtige stem, maar ze deed wel heel vreemd. Stefanie noemde haar ‘verloren’. Mary, gehuwd in Indië, en haar beide Engelse jongens in Londen: wat verlangde ze soms naar Hugh! Aan wie van haar kinderen had ze iets, behalve aan die lieve Lot?

En Lot trouwde en hij vroeg haar, zijn moeder, die hem zo zou missen, waarom hij trouwde, waarom! Dat was natuurlijk een soort grap, maar misschien was het ook wel enigszins ernst. Wist een mens ooit iets, wist hij waarom hij ooit iets deed, in zijn impulsen? Driemaal was zij getrouwd… wat? Misschien had Ottilie wél gelijk. Maar nee, er was toch de wereld. Er waren toch de mensen, ook al bemoeiden noch de wereld noch de mensen zich de laatste jaren met de familie. Maar ze waren er toch en je kon toch niet zomaar doen zoals Ottilie deed, zonder je helemaal onmogelijk te maken. Daarom was zij, mama Ottilie, getrouwd, daarom was ze drie keer getrouwd. Ze had het misschien nooit moeten doen. Veel beter was dat geweest voor een massa dingen, een massa mensen.

Het was allemaal weg, dat oude leven! Het was verdwenen alsof het er nooit geweest was. En toch was het geweest en was het voorbijgegaan en had het veel nagelaten, maar niets anders dan weemoedige schimmen en schaduwen. Ja, vanavond voelde ze zich ernstig en had ze de neiging om veel na te denken, wat ze anders zo min mogelijk deed: want wat leverde het op, nadenken? Als ze nagedacht had in haar leven, had ze nooit goed nagedacht. Als ze zich door impulsen had laten voortslepen, was het nog slechter geworden. Wat leverde het op te willen leven, als men toch werd geleefd door dingen die sterker zijn dan jezelf, dingen die sluimerden in je bloed?

Mama Ottilie verdiepte zich in haar Franse roman, want Frans Steyn de Weert was binnengekomen, vooraf gesprongen door Jack. En wie mama Ottilie net nog gezien had en haar nu zou bekijken, zou dit verschijnsel zien: dat mama veel ouder werd zodra haar man binnenkwam. Een nerveuze trek trilde over de anders gave wangen en etste de rimpels om neus en mond dieper. De kleine rechte neus stak scherper af, het voorhoofd fronste boos. De vingers, die met een haarspeld de bladzijden van de roman openscheurden, zo goed en kwaad als dat ging, sidderden, en de bladzijde scheurde scheef. Haar rug werd ronder, als van een kat die zich ter verdediging opstelt. Ze zei niets, maar ze schonk de thee in.

‘Koest!’ zei ze tegen de hond. En blij omdat de hond bij haar kwam, tikte ze hem half liefkozend op de kop. De terriër draaide zich rond met een laatste zenuwblaf en nestelde zich plots met een diepe zucht op haar japon.

Steyn de Weert dronk zijn thee, tegenover haar. Het leek vreemd dat zij man en vrouw waren, want mama had nu wel haar leeftijd en Steyn leek bijna jong. Hij was een grote kerel met brede schouders, niet ouder dan net in de vijftig, met een fris, knap, gezond gezicht van een sterke buitenman, kalm in zijn blik en beweging. Zijn leven van een nog jonge man, al jaren geleden weggegooid voor een gevoel van eer, voor een veel oudere vrouw, had hem later een onverschilligheid gegeven die niet meer rekende op wat nog zou kunnen komen.

Wat vermodderd was, was vermodderd; als het leven eenmaal vergooid was, was het niet meer terug te winnen. Er was de frisse buitenlucht, er was de jacht, er was een borrel, er waren de vrienden van vroeger, uit de tijd dat hij nog cavalerie-officier was geweest. Verder was er het kleine huis en die oude vrouw: hij nam ze op de koop toe, omdat het niet anders kon. Schijnbaar deed hij wat ze wilde, voor zover mogelijk, omdat ze driftig kon worden en koppig was. Maar zijn koele koppigheid hield rustig stand tegen de hare. Lot was een beste jongen, een beetje week en vreemd en verwijfd, maar hij kon met zijn moeder overweg en hij hield veel van Lot. Hij was blij dat Lot in huis was. Hij had hem een van de beste kamers in huis gegeven om in te werken.

Verder waren er andere dingen, maar daar had niemand iets aan. Wat drommel, hij was nog een jonge man, ook al begon zijn dikke haar te grijzen. Hij was met zijn vrouw getrouwd uit eerbesef, maar ze was oud, ze was heel oud. Er was eigenlijk iets belachelijks aan. Hij zou van zijn leven nooit een hel maken, zolang hij zich nog gezond en krachtig voelde. Met een grote dosis onverschilligheid schudde je alles van je schouders af.

Het was die onverschilligheid die zijn vrouw ergerde, waardoor ze zich als een nerveuze kat voelde wanneer hij maar de kamer binnenkwam. Hij had geen woord gezegd, dronk zijn thee, las de krant die hij had meegebracht. In de niet grote huiskamer waar het gas suisde en de wind langs de ramen, snurkte de foxterriër soms, in dromen die hem deden kreunen en steunen op de slepende rand van de jurk van zijn meesteres.

‘Koest!’ zei zij dan.

Verder spraken ze geen van beiden en lazen ze, de één haar boek, de ander zijn avondblad. En deze twee mensen, van wie de levens aaneengesmeed waren door wettige overeenkomst, toen de man dit gevoel had van conventionele eerlijkheid, van niet anders kunnen doen dan zo te handelen als man van eer; deze twee mensen hadden elkaar eens – jaren geleden, twintig jaar geleden – hartstochtelijk begeerd: de man de vrouw en de vrouw de man. Toen Steyn de Weert eerste luitenant was, een mooie kerel, net dertig, had hij mevrouw Trevelley gezien. Hij kende haar leeftijd niet en wat deed die er ook toe? Hij ontmoette een vrouw die zo verleidelijk mooi was, die direct zijn zinnen aansprak, zodat hij ogenblikkelijk, de eerste keer toen hij haar zag, zijn bloed had voelen vlammen en had gedacht: ‘Die vrouw moet ik hebben…’

Toen was ze al veertig, maar ze was een vrouw, zo bloeiend mooi, dat men haar nog altijd ‘mooi Lietje’ noemde. Klein, maar volmaakt van vorm, lief, vooral in het gezicht, lief in de nog heel jonge lijnen van hals en borst, melkblank, met enkele fijngouden sproetjes. Lief met haar blauwe onschuldogen en haar blonde, zachte krulhaar. Lief als een kindvrouwtje van liefde, niet anders bedoeld dan om het gloeiend verlangen op te wekken.

Toen Steyn de Weert haar zo zag, voor de eerste keer, in wat luchtige Haagse salons, in Indo-Hollandse kring, was zij voor de tweede keer getrouwd, met die halve Engelsman Trevelley, die geld in Indië scheen te hebben verdiend – en Steyn zag haar als de moeder van drie al grote kinderen: een meisje van vijftien, twee jongens nog wat jonger. Maar de verliefde officier had niet willen geloven dat zij uit haar eerste huwelijk met Pauws, van wie zij voor Trevelley gescheiden was, een dochter had in Luik, op het conservatorium, en thuis een zoon van achttien. Mooi Lietje? Ze was jong getrouwd, in Indië, en ze bleef altijd mooie Lietje. Zulke grote kinderen? Was die vrouw veertig?! De jonge officier had misschien even geaarzeld, probeerde mevrouw Trevelley met andere ogen te zien nu hij zo veel van haar wist, maar toen hij in de hare keek en merkte dat zij hem net zo begeerde als hij haar, was hij alles vergeten. Waarom niet een moment van geluk plukken? Wat was een liefdesmoment met een nog verleidelijke mooie vrouw? Een gelukje van een week, een maand, een paar maanden, en ieder weer een andere kant uit…

Zo had hij ooit gedacht, maar nu, nu zat hij hier. Die ploert van een Trevelley, die Ottilie wel kwijt wilde, had geprofiteerd van hun affaire, maakte er een schandaal van en begon een schijngevecht om van haar te scheiden. Heel Den Haag had over Ottilie gesproken toen ze er alleen voor stond met haar minnaar. En omdat Steyn toch een eerlijke vent was, zat hij nu hier, met tegenover zich die oude vrouw.

Geen woord werd er tussen hen gewisseld. De thee werd gedronken, het dienblad werd weggehaald en Jack droomde kreunend. De wind huilde. De bladzijden volgden elkaar snel op in Ottilies vingers en Steyn las na het oorlogsnieuws de advertenties en na de advertenties het oorlogsnieuws. De kamer rondom de echtgenoten stond zoals ze er al jaren bij stond, onpersoonlijk en ongezellig. Onder de stolp tikte de pendule altijd, altijd door. De salon leek wel een wachtkamer; een wachtkamer waar, na vele dingen die voorbij waren gegaan, twee mensen zaten te wachten… waarop? Op het langzame einde, op de eindelijke dood.

Steyn verbeet zich en las de advertenties nog eens door. Maar zijn vrouw, die haar boek ineens dichtsloeg, zei plotseling: ‘Frans…’

‘Hè?’

‘Ik sprak zo-even met Lot.’

‘Ja…’

‘Zou je er iets op tegen hebben als zij bij ons bleven wonen, hij met Elly?’

‘Nee, integendeel.’

Maar het leek alsof Steyns kalme toestemming zijn vrouw juist tot tegenspraak prikkelde, misschien tegen haar eigen wens in.

‘Ja, maar zo gemakkelijk zal het niet gaan!’

‘Waarom niet?’

‘Het huis is te klein.’

‘We kunnen verhuizen.’

‘Een groter huis kost meer geld. Heb jij er het geld voor?’

‘Ik denk, dat met wat Lot verdient en met wat Elly meekrijgt…’

‘Nee, een groter huis is te duur.’

‘Nou, dan hier.’

‘Dit is te klein.’

‘Dus dan gaat het niet.’

Mama Ottilie stond driftig op.

‘Nee, natuurlijk niet: nooit gaat iets. Door dat lamme geld. Maar dít zeg ik je: als Lot trouwt, dan kan ik-ik…’

Ze stotterde als ze driftig was.

‘Nou, wat?’

‘Dan kan ik, kan ik niet alleen me-met jou blijven! Dan ga ik naar Nice, naar Ottilie.’

‘Ga maar.’

Hij zei het kalm, heel onverschillig, en pakte zijn krant weer op. Maar het was genoeg om de nerveuze mama Ottilie in snikken te doen uitbarsten.

‘Je geeft níets meer om me!’

Steyn haalde z’n schouders op en ging de kamer uit, naar boven; de hond wipte blaffend voor hem uit.

Mama Ottilie bleef alleen en haar snikken stopten al snel. Ze wist zelf, door de jaren wijs geworden, dat ze gauw driftig werd, dat ze een kind bleef. Maar waarom dan ouder worden in steeds grotere eenzaamheid? Daar zat ze nu, een oude grijze vrouw, alleen in die ongezellige kamer, en alles was voorbijgegaan.

Als Lot tenminste maar bij haar bleef, haar Charlot, haar jongen! En steeds heviger voelde ze de jaloezie opsteken die ze eerst bedwongen had, om Lot, op Elly, en de jaloezie om Steyn. Hij ergerde haar als hij alleen al de kamer binnenkwam, maar toch bleef ze jaloers op hem, zoals ze altijd geweest was op iedereen die haar had liefgehad. De gedachte alleen al dat hij niet meer om haar gaf, omdat ze oud was geworden; dat hij nooit meer een lief woord zei, haar nooit meer een zoen op het voorhoofd gaf. Op Elly was ze jaloers vanwege Lot, op Lot was ze jaloers vanwege Steyn, omdat Steyn nu eigenlijk meer van Lot hield dan van haar.

Wat waren de jaren wreed, dat ze haar langzamerhand alles ontnamen. Voorbijgegaan waren de jaren, die lieve lachende liefdesjaren vol liefkozing; voorbijgegaan was het allemaal. Zelfs de hond was nu met Steyn mee, geen levend wezen was lief voor haar en waarom moest Lot nu ook zo opeens gaan trouwen! Ze was gestopt met het kunstmatige snikken toen het niet meer nodig was. Nu voelde ze zich zó verlaten dat ze in een stoel viel en zachtjes huilde, nu écht huilde van liefdeslege verlatenheid.

Haar nog mooie kinderogen, vol tranen, keken in het verre verleden. Toen was al het aardige altijd voor haar geweest, mooie Lietje. Het lieve, liefkozende, spelende, schertsende, het bijna aanbiddende en smekende was voor haar, omdat ze zo mooi was en vrolijk en aardig en omdat ze een aanbiddelijke lach had gehad en een humeurtje van allerliefste grilletjes. Door dat alles liep altijd wel de stekel van haar jaloezie, maar toen kwam er zo veel naar haar, alle liefkozende genegenheid die de wereld van mannen aan een mooie vrouw verspilt. Door haar tranen lachte ze erom en de herinnering kronkelde rondom haar, glanzend als lieve, verre wolkjes.

Wat een vleierijen waren er voor haar geweest. Nu waren al die mannen oud of dood. Alleen haar eigen drie mannen, die leefden. En Steyn was nog jong. Hij was té jong. Als hij niet zo jong was geweest, had ze hem langer geboeid en zouden ze nog wel lief voor elkaar zijn, gelukkig zijn, zoals ook oudere mensen toch weleens samen zijn, ook al is alle jonge warmte voorbij. Ze zuchtte heel diep en kwam bij van haar tranen. Ze zat in de stoel als een hulpeloos kind dat stout is geweest en nu niet weet wat het moet doen.

Wat moest ze nu doen? Rustig naar bed gaan in haar eenzame oudevrouwenkamer, in haar eenzame bed, en morgen wakker worden, en bij de oude, oude dagen nog een nieuwe oudedag mee slepen? Ach, waarom had ze niet jong mogen sterven?

Ze belde, de meid zou afsluiten, en zulke kleine gewoontes hadden voor haar de troosteloosheid van de dagelijkse herhaling, omdat alles onnodig leek. Nu ging ze naar boven. Het huisje was klein: een kleine suite beneden, een kamer-en-suite boven die ze bewoonde met Lot, terwijl Steyn zich op de zolderverdieping had opgesloten, vast om niet al te dicht bij zijn vrouw te zijn. En terwijl ze zich nu uitkleedde, dacht ze: als Elly zich wel wat wilde behelpen, kon het misschien. De grote kamer met drie ramen, die zij nu bewoonde, kon ze aan Lot en Elly afstaan. Zij kon zelf slapen in de kleinere kamer van Lot, wat kon het haar schelen. Als er maar niet te gauw kinderen kwamen. Als ze Lot maar niet helemaal verloor!

Hij vroeg háár waarom hij Elly gevraagd had! Hij vroeg het schertsend, zoals gewoonlijk, maar het was niet aardig dat hij het vroeg. Ze was blij dat ze rustig had geantwoord en niet driftig was geworden. Hoeveel pijn, fysieke pijn deed dat soms, die stekel in het vlees van haar hart om liefde, genegenheid, zelfs een liefkozing, als die naar een ander uitging. En treurig, zichzelf beklagend, ging ze in bed liggen.

Haar slaapkamer was leeg om haar heen, ongezellig, het vertrek van een vrouw die niet geeft om kleinigheden voor comfort en uiterlijke verzorging, maar wel een grote passie beleeft in het verlangen naar liefde, het verlangen naar de liefkozing van degenen die ze aantrekkelijk vond, naar die meestal bedekte hysterische kracht die heen en weer schoot tussen hen en haar. Daarom had ze heel haar andere leven van vrouw en moeder, zelfs van vrouw-van-de-wereld en van elegante vrouw, verwaarloosd en niet op waarde geschat. Ze had hulpmiddelen veracht, verzekerd van haar bekoring. Ze was niet zo’n moeder van nature.

Nu was ze oud en alleen, en ze lag eenzaam in het kille bed en er was vanavond zelfs niet de troost dat Lot naast haar uit de kamer zou komen om haar in bed een nachtzoen te geven, zoals hij kon doen, strelend, lang en innig op haar voorhoofd. Hij zat dan nog een ogenblik op de rand van haar bed, praatte nog even wat na en zei weleens een enkele keer met een streling van zijn fijne hand over haar wang: ‘Mama, wat heb je een zacht velletje.’

Als hij nu thuiskwam, zou hij denken dat ze sliep en dan zou hij naar bed gaan. Ze zuchtte. Het was zo eenzaam. Boven Lots kamer – het was zo gehorig – hoorde ze Steyn stommelen. De meid ging nu ook naar bed. Mama Ottilie merkte al die geluiden vanuit haar bed op: het openen van de deuren, het neerzetten van schoenen, het leeggieten van een kom. Nu werd het stil en zij bedacht: heel goed dat ze altijd oude meiden zocht. Daar dacht ze aan met leedvermaak, blij dat Steyn zo geen kans had, met oude meiden. Nu was het huis al zo stil als de nacht, al was het nog geen twaalf uur.

Had ze geslapen? Waarom werd ze plotseling wakker? Wat kraakte er op de trap? Was het Lot die thuiskwam? Of was het Steyn die weer stilletjes de deur uitging? Was het Lot? Was het Steyn? Haar hart klopte. En vlug stond ze op en voor ze het zelf wist, had ze de deur geopend en zag ze in de gang een lucifer flikkeren die net werd afgestreken.

‘Lot, ben jij het?’

‘Nee, ik ben het.’

‘Jij, Frans?’

‘Ja. Wat is er?’

Zijn stem klonk geïrriteerd omdat zij hem gehoord had.

‘Wat ga je doen?’

‘Ik ga naar buiten.’

‘Op dit uur?’

‘Ja. Ik kan niet slapen. Ik ga wandelen.’

‘Op dit uur ga je wandelen?’

‘Ja.’

‘Frans, je bedriegt me!’

‘Ach, wat bedrieg ik je. Ga toch naar bed.’

‘Frans, ik wil níet hebben dat je nu weggaat!’

‘Zeg…’

‘Toe Frans, blijf thuis! Lot is er nog niet, en ik ben bang alleen. Toe, Frans…’

Haar stem klonk als die van een smekend kind.

‘Ik heb behoefte aan lucht!’

‘Je hebt behoefte aan…’

Ze maakte haar zin niet af, plotseling vol van drift. Op de zolderverdieping, achter een deur op een kier, luisterde en lachte de oude meid, ze wist het. De oude meid grinnikte. Ottilie wist dat. Ze stikte van drift, nerveuze drift. Ze trilde over haar hele huiverende lichaam in haar nachtjapon.

De voordeur was al geopend en weer gesloten. Steyn was weg en zij stond daar nog bovenaan de trap. Ze balde haar vuisten, ze hijgde, ze had hem wel in haar nachtjapon kunnen volgen. De grote tranen sprongen uit haar kinderogen, maar beschaamd voor de meid ging ze terug naar haar kamer.

Ze huilde zachtjes, zodat de meid het niet zou horen, zodat de meid niet nog meer zou genieten. Die pijn, die stekel, hier, in haar hart, een fysieke pijn! Wie het niet zo voelde als zij, kon niet weten hoeveel fysieke pijn het haar deed, genoeg om tegen een dokter te zeggen.

Waar ging Steyn nu toch heen? Hij was nog zo jong, hij zag er nog zo knap uit. Hij was toch haar man, háár man! Waarom was hij niet lief tegen haar gebleven, ook al was ze oud? Nooit raakte ze ook nog maar zijn hand aan. En hoe innig had ze hem ooit eens aangeraakt! Nooit meer, nooit meer zelfs een lieve zoen, zoals oude mensen elkaar toch nog geven.

Ze ging niet naar bed, ze wachtte. Zou Steyn niet gauw terugkomen? Kwam hij daar terug? Nee, het was Lot; ze hoorde zijn sleutel, zijn lichtere stap. En ze opende de deur.

‘Lot…’

‘Moesje, ben je nog niet naar bed?’

‘Nee, jongen. Lot, kom eens hier.’

Hij kwam in haar kamer.

‘Lot, Steyn is naar buiten.’

‘Steyn is weg?’

‘Ja, hij is eerst naar zijn kamer gegaan en toen heb ik hem stilletjes de trap af horen gaan, toen is hij stilletjes de deur uitgegaan.’

‘Om je niet wakker te maken, moesje.’

‘Ja, maar waar is hij naartoe?’

‘Gaan wandelen. Dat doet hij wel meer. Het is benauwd, het is heel zwoel.’

‘Gaan wandelen, Lot, gaan wandelen? Nee, hij is gaan…’

Ze stond vlammend van drift voor hem, hij zag het in het kaarslicht. Haar kleine gestalte in de witte nachtjapon raasde van woede met de krullende haren die blond en grijs oplichtten. Al het lieve in haar werd tot een driftige razernij, alsof ze tot het uiterste geprikkeld was. Ze voelde een neiging om plotseling haar hand op te heffen en Lot om zijn oren te slaan met haar kleine, trillende hand. Een klap omdat hij Steyn verdedigde. Ze hield zich in en ze hield al haar woede in, maar vuile scheldwoorden en brandende verwijten schuimden naar haar bevende lippen.

‘Kom moesje, toe!’

Lot probeerde haar te kalmeren. Hij nam haar in zijn armen en hij streelde haar rug, zoals men bij een opgewonden kind doet.

‘Moesje, kom, moesje.’

Nu barstte ze in snikken uit. Maar hij sprak haar zachtjes tegen, zei dat ze overdreef, dat ze heel gespannen was de laatste tijd, dat hij zeker niet trouwde als zij niet kalmer werd, en zachtjesaan kalmeerde hij haar zo en kreeg hij haar naar bed. Hij dekte haar toe en schudde het kussen lekker op.

‘Kom moedertje, ga nu slapen en wees niet meer dwaas. Laat Steyn nu rustig wandelen, denk niet meer aan Steyn, denk aan niets meer.’

Zo werd ze rustig, onder de streling van zijn heel fijne hand over haar haar, over haar wang.

‘Ga je nu slapen, dwaas moesje? Zeg, wat heb je een zacht velletje!’

II

Elly Takma was heel gelukkig en ze zag er beter uit dan ze in lange tijd gedaan had. Nicht Adèle, die al zo lang het huishouden van opa Takma deed, zelf ook een Takma en ongehuwd, dacht er eens over na. Een eerste liefdesromannetje dat een meisje van net twintig beleeft en dat haar ongelukkig maakt, een verbroken verloving met een kerel die zijn minnares opzocht nadat hij ’s avonds bij zijn meisje was geweest: zo’n romannetje is niet van invloed op het leven. Al had Elly een tijdje gekwijnd, Lot Pauws maakte haar gelukkig en beter, met een blije lach en roze wangen.

Nicht Adèle of ‘tante’, zoals Elly haar op zijn Indisch noemde, was gezet, met een ronde boezem, fris voor haar leeftijd en ze had niets van een nederige bloedverwante die het huishouden doet. Ze was juist geheel en al de degelijke vrouw des huizes die op alles let, en die zich uitsluitend bezighoudt met huishoudelijke zaken, een vrouw die trots is op haar nette huis. Zij – nooit in Indië geweest – beheerste opa’s woning met Hollandse nauwgezetheid. Ze liet Elly geheel over aan haar manie van het moment, want Elly had haar obsessies waarin ze doorging tot in perfectie, om na dat verkregen meesterschap een andere bezigheid op te pakken.

Zo was Elly een beroemde tennisspeelster geweest op haar achttiende. In de matches veroverde ze medailles, ze stond bekend om haar keurig, sterk en sierlijk spel, zo schreef men in de sportbladen. Toen ze de perfectie in tennis had behaald, verveelde het Elly plotseling, dus had ze haar racket aan een roze lint in haar kamer gehangen, met de medailles stralend eromheen. Ze was gaan ijveren voor de Armenzorg, heel praktisch bezig met armenbezoek en ziekenverpleging. In het bestuur stelde men haar op prijs. Maar op een dag toonde een zieke man haar zijn verwonde been dat één groot gat was en zij was flauwgevallen. Daarmee had ze haar grens in mensenliefde overschreden, vond ze zelf, en ze trok zich terug.

Omdat er in haar nerveuze vingertoppen ook een bijzondere handigheid trilde, was ze haar eigen hoeden gaan maken en gelijktijdig begonnen met boetseren. Ze deed beide dingen goed. De hoeden waren zo leuk dat ze er serieus over dacht een modezaak op te zetten en te werken voor de kost. Ook het boetseerwerk was alleraardigst: een paar lessen en ze boetseerde naar model. Haar kop van een ‘Arme Jongen’ werd gewaardeerd.

Toen was Elly verliefd geworden en ze was heel erg verliefd geweest. Haar verloving had drie maanden geduurd. Toen was die verbroken en Elly, die geen half karakter was, ook al was ze uit vele karakters samengesteld, had zeer geleden, gekwijnd, ze was zwaar ziek geweest, tot ze op een dag herstelde, met een gevoel van weemoed als herinnering. Ze was toen 23 en ze was gaan schrijven. Onder een pseudoniem had ze haar eigen relatie als novelle uitgegeven en de novelle was niet slecht. Haar nieuwe bezigheid bracht haar meer en meer in aanraking met Charles Pauws, die ook schreef, voornamelijk voor kranten: artikelen, ditjes en datjes. Elly vond dat ze haar grens in de literatuur al spoedig had bereikt. Ze zou na deze novelle, gebloeid en gebloed uit haar hart, nooit meer iets schrijven. Ze was 23, ze was oud. Ze had haar leven gehad, in verschillende tinten.

Toch was er nog iets: er was Charles. Hij was rustig, zacht, grappig, met de lieve ogen van zijn moeder, met z’n blonde haren, zorgvuldig in model, met zijn te lichtblauwe dassen. Hij was niet de man van wie ze had gedroomd, en soms voelde ze de weemoed van haar liefdesleed nog wel hevig. Maar ze hield van hem, ze hield heel veel van hem. En ze vond dat hij zijn talent vergooide aan klein werk, aan journalistiek, wat hij heel gemakkelijk deed. Charles wierp dan tegen dat het toch een heel apart genre was. Maar zijn twee romans waren zo mooi en sinds tien jaar had hij geen ernstig werk meer geschreven. En in dit meisje, een doorzetter tot op zekere hoogte, bloeide een roeping op uit de romantische basis van haar leed en weemoed: haar roeping was Lot op te wekken tot werken, tot echt werken, tot mooi werken. Niet meer leven voor zichzelf, maar voor een ander; met Lot leven, die zo veel kwaliteiten had, maar ze niet serieus ontwikkelde. Ze zocht Lot vaker en vaker op; hij dronk thee bij haar; ze spraken, ze spraken veel. Lot, niet verliefd van karakter, vond het waarlijk prettig om met Elly te zijn, liet zich aansporen, begon een roman, bleef hangen… In hem voelde hij haar suggestie, dat hij haar nodig had. En hij deed haar een aanzoek.

Ze was heel gelukkig en hij ook, ook al waren ze kalm in de liefde. Ze keken ernaar uit om samen te leven, samen te praten, te wonen, te werken, te reizen, in de glimlachende verwantschap van hun zielen. Zijn ziel was wat klein, ijdel, sceptisch, artistiek, vooral lief en toegeeflijk voor anderen, met een tintje lachende bitterheid en één Angst die de ziel beheerste, de angst voor de ouderdom. Haar ziel was op dit moment vol ernst om haar roeping trouw te blijven en haar leven een mooi doel te geven met het opgaan in een ander.

Elly zong die morgen, terwijl de wind vroege herfstbladeren goudzonnig langs de ramen joeg. Ze was bezig een najaarshoed te bewerken met een nog niet geheel verleerd talent, toen tante Adèle binnenkwam.

‘Opa heeft slecht geslapen vannacht. Ik heb hem steeds horen bewegen,’ zei Adèle.

‘Ja, dan heeft hij last van suizingen, die net als stemmen zijn. U weet wel,’ zei Elly, ‘dan hoort opa altijd van die stemmen. Dokter Thielens zegt dat het een voorbode is van spoedig totaal doof worden. Arme opa. Ik ga zo naar hem toe. Even mijn hoed… ik wil hem vanmiddag opzetten. We gaan naar de oude mevrouw Dercksz en naar tante Stefanie. Tante, ik ben zo gelukkig. Lot is zo lief. En hij heeft zo’n mooi talent. Ik ben ervan overtuigd dat wij heel gelukkig worden. Ik wil veel reizen en Lot houdt er ook van. Er is sprake van inwonen bij Steyn en mama Ottilie… ik weet het niet. Ik ben liever op mezelf. Toch, ik weet het niet. Ik hou wel van mama Ottilie. Ze is wél de mama van Lot. Maar ik hou van harmonie om me heen en Steyn en zij kibbelen. Ik zeg maar Steyn tegen hem. ‘Meneer’ is te stijf, en ‘papa’ kan ik niet tegen hem zeggen. Trouwens, Lot zegt ook Steyn. Het is wel moeilijk, zo’n familie. Steyn zou het zelf vreemd vinden als ik ‘papa’ zei. Vindt u de hoed zo schattig? Ik zal morgen die van u bewerken. Kijk, het is een nieuwe hoed… Ik ga even naar opa. Arme opa, heeft hij slecht geslapen?’

Ze liet de kamerdeur open. Adèle keek rond, de kamer lag vol hoed-fournituren; de Arme Jongen glunderde in een hoek; de medailles schitterden om het racket aan het roze lint; de schrijftafel lag vol met vierkante vellen papier.

‘Wat een rommel,’ zei Adèle.

Ze durfde niet aan de papieren te komen, hoewel ze die graag had opgeruimd. Ze kon zo veel verspreide papieren niet aanzien en moest de jeuk in haar vingers inhouden. Maar de fournituren ruimde ze vlug op in kartonnen dozen en ze borg ze op. Toen ging ze naar beneden, waar de meiden de eetkamer leegruimden.

Elly wipte de trap op en hoorde de slagen waarmee een fauteuil werd geklopt. Ze voelde de slagen als op haar rug en liep sneller de trap op naar de eerste verdieping waar opa woonde. Voor de deur haalde ze adem, ze klopte en deed open. Ze kwam met kalme tred binnen.

‘Hoe gaat het vandaag, opa?’

De oude heer zat aan een bureau, te zoeken in een la. Hij sloot ‘m rustig toen Elly binnenkwam. Ze naderde en kuste hem.

‘Heeft u niet goed geslapen?’

‘Nee kind, ik geloof helemaal niet. Maar opa kan wel zonder slapen.’

Hij was 93, opa Takma. Hij was laat getrouwd, zijn zoon was laat getrouwd, en daardoor was het mogelijk dat hij een kleindochter had van de leeftijd van Elly. Hij leek echter jonger, veel jonger misschien, omdat hij een schijnbare onverschilligheid in zijn voorkomen combineerde met een echte, bestudeerde verzorging. Om zijn ivoren schedel hing nog een dunne krans van grijze haren; zijn geschoren gezicht was als verweerd perkament, maar de mond was rondom zijn kunstgebit nog jong en lachend van lijn gebleven en de ogen stonden helder bruin, fris, zelfs scherp achter zijn bril. Zijn figuur was klein, tenger en fijn als van een jong mens. Om zijn licht gebogen, vermagerde rug hing een heel kort colbertje; het hing open en stak puntig naar achteren. De handen, te groot voor de kleine man, waren geaderd en verzorgd en beefden voortdurend. Hij had een tic in zijn halsspier, waardoor het hoofd af en toe schokte. Opgewekt was zijn toon en warm, met te veel goedhartigheid om niet geforceerd te zijn. Zijn woorden waren langzaam en weloverwogen, ook als het over eenvoudige dingen ging. Als hij zat, zat hij rechtop, op een kleine stoel, nooit in elkaar gezakt, steeds op zijn hoede, zo leek het. Als hij liep, dan liep hij vlug, met heel kleine stapjes van zijn stijve benen die de reumatiek niet wilden tonen. Hij was ambtenaar geweest in Indië, z’n laatste functie was Lid van de Raad van Indië, nu was hij al jarenlang gepensioneerd. In zijn conversatie bleek dat hij op de hoogte was van politiek, op de hoogte van koloniale dingen; hij lachte erom, gematigd ironisch.

Er waren nog maar een paar leeftijdgenoten: de oude mevrouw Dercksz-Dillenhof, 97 jaar, en dokter Roelofsz, 88. In de omgang met jongeren was hij goedig neerbuigend. Hij begreep dat de wereld zelfs voor mensen van zeventig en van zestig anders was dan voor hem, maar hij was te goedhartig, te uitbundig om niet gemaakt te zijn en niet te doen denken dat hij steeds anders dacht dan hij sprak. Hij maakte de indruk van een diplomaat die altijd op zijn hoede is en steeds peilt wat de ander weet. Soms sprankelde een vonk op in de heldere ogen achter zijn bril, alsof hem plotseling iets trof, een heel acute gewaarwording. De halsspiertic wierp het hoofd opzij alsof hij plotseling iets hoorde. Lacherig trok zijn mond dan na en hij werd het haastig eens met wie hij sprak.

Vooral binnen in hem bevond zich die nerveuze, vlugge helderheid voor zo’n oude man. Het was alsof hij door een vreemde capaciteit zijn zintuigen had gescherpt zodat ze goed waren gebleven, want hij las nog veel, met een bril; hij hoorde scherp; hij kon niet goed tegen wijn; was gevoelig voor luchten; hij kon in het donker iets vinden. Alleen soms, midden in een gesprek, was het alsof een onoverwinnelijke vermoeidheid hem overviel. Dan staarden plots zijn heldere ogen glazig, viel hij in slaap. Men liet hem, had de beleefdheid het niet aan hem te laten merken. Vijf minuten daarna ontwaakte hij, sprak hij verder, negeerde dat moment van onbewustheid. De inwendige schok waarmee hij wakker werd, was voor niemand te bespeuren.

Elly ging ’s ochtends altijd even naar haar opa.

‘Vanmiddag gaan we op visite bij de familie,’ zei Elly. ‘We zijn nog nergens geweest.’

‘Zelfs nog niet bij oma.’

‘We gaan vanmiddag eerst naar haar. Opa, we zijn drie dagen verloofd. Je kunt toch niet gelijk iedereen met je geluk lastigvallen.’

‘En je bént gelukkig, kind,’ begon opa met zijn goedhartigheid.

‘Ik geloof het wel.’

‘Het spijt me dat ik je niet bij me kan houden, met Lot erbij,’ ging hij luchtigjes verder. Hij had soms een zweverige manier om serieuze dingen te behandelen en zijn dunne stem miste dan nadruk. ‘Maar zie je, daar ben ik te oud voor: een jong huishouden, ingebouwd in het mijne. Trouwens, op jezelf wonen heeft meer charme. Kindje, we spreken nooit over geld. Je weet, papa heeft niets nagelaten en het geld van je moeder heeft hij opgemaakt. Dat was met verschillende ondernemingen op Java; het lukte niet. Ze hebben geen geluk gekend, je arme ouders. Zie je, kindje, ik ben niet rijk, maar ik kan zo wonen op mijn Mauritskade, omdat een oude man niet veel behoeften heeft en omdat tante Adèle alles zo handig doet. Ik heb uitgerekend dat ik je tweehonderd gulden per maand kan geven. Maar meer niet, kind, meer niet.’

‘Maar opa, dat is echt heel mooi.’

‘Je mag het van je opa aannemen. Je bent toch mijn erfgenaam, hoewel je niet de enige bent. Nee, opa heeft nog anderen: goede kennissen, goede vrienden. Het zal niet lang meer duren, kind. Rijk zal je niet worden, want mijn enige luxe is mijn huis. Verder, dat weet je, gaat alles zuinig. Maar je hebt, vooral later, genoeg en Lot schijnt nogal te verdienen. Ach, geld maakt het hem niet, mijn kind. Wat het hem maakt, dat is…’

‘Wat, opa?’

Een vermoeidheid kwam plots over de oude heer. Maar hij hervatte na enkele minuten: ‘Er is sprake van wonen bij Steyn…’

‘Ja, maar er is niets zeker.’

‘Ottilie is lief, maar driftig,’ zei de oude heer, in gedachten verzonken. Het was alsof hij aan andere dingen dacht, aan belangrijkere dingen vooral.

‘Als ik het doe, doe ik het voor mama Ottilie, opa. Omdat ze zo op Lot gesteld is. Ik zou liever mijn eigen huisje hebben. Maar we zullen in elk geval veel reizen. Lot zegt dat hij dat goedkoop kan doen.’

‘Je zou het misschien met wat tact kunnen doen, kind, bij de Steyns wonen. Ottilie is wel heel alleen. Arme meid. Wie weet, je geeft haar misschien nog iets liefs, wat sympathie om haar heen.’ Zijn luchtige stem vertederde, werd voller, van een innigere klank.

‘We zullen zien, opa. Blijft u vanmiddag boven, of komt u toch beneden lunchen?’

‘Nee, stuur mij maar wat op mijn kamer. Ik heb niet veel honger, ik heb geen honger.’ De stem klonk weer luchtig en zweefde. ‘Het waait en ik denk dat het gaat regenen.’

‘Gaat u toch uit vanmiddag?’

‘Een ogenblik, denk ik. Naar mevrouw Dercksz.’

‘Naar oma.’

‘Jaja, zeg nu maar oma. Als je haar ziet, zeg dan straks maar oma. Dat is minder stijf: ze zal het lief vinden, ook al ben je nog niet getrouwd met Lot.’

Zijn stem zakte. Hij kreunde, alsof hij aan andere dingen dacht, aan belangrijkere dingen vooral. Met de tic van zijn halsspier schrok hij op, bleef zo een ogenblik zitten, het hoofd opzij, alsof hij iets hoorde, ergens naar luisterde.

Elly vond dat het vandaag niet zo goed ging met opa. De lusteloosheid kwam weer over hem; het hoofd zakte, de ogen stonden glazig. En hij zat daar zo breekbaar en oud, alsof men het leven uit hem weg zou kunnen blazen, als een zwevend veertje. Elly aarzelde even en liet hem alleen.

De oude heer schrok op toen hij de deur zacht hoorde sluiten en hij kwam volledig bij bewustzijn. Een ogenblik bleef hij onbeweeglijk zitten. Toen deed hij de la van zijn bureau open, waarin hij bezig was geweest. Hij haalde er de stukken uit van een al verscheurde brief. Hij verscheurde de stukjes nog kleiner, zo allerkleinst mogelijk, en strooide ze in zijn papiermand tussen andere weggegooide papieren. Een tweede brief verscheurde hij daarna, een derde daarna, zonder ze nog eens te lezen. Hij strooide de stukjes klein in de mand en schudde de mand. Het scheuren vermoeide zijn stijve vingers, het schudden vermoeide zijn arm.

‘Vanmiddag nog een paar,’ mompelde hij. ‘Het wordt tijd, het wordt tijd.’

III