Colofon

© 2024 Hertaling Lyanna Oostra & Marja Warmelink-Odink

Uitgeverij kleine Uil, Groningen
www.kleineuil.nl

© Dirk van Hogendorp, 1800

Oorspronkelijke titel: Kraspoekol, of de slavernij

ISBN 9789493323261

ISBN ebook 9789493323469

Hertaling: Lyanna Oostra & Marja Warmelink-Odinkr

Redactie: Sophie Bous

Ontwerp binnenwerk en omslag: Riëtte van Zwol

Boekproductie: LINE UP boek en media bv

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder de voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Over

In deze hertaling hebben we ervoor gekozen om de woorden ‘slaaf’ en ‘slavin’ te handhaven. We begrijpen dat deze woordkeuze gevoelig kan liggen. Voor de toelichting verwijzen wij graag naar de verantwoording achter in dit boek.

Esclave infortuné! – si ma main qui ne peut essuyer tes larmes, en fait verser de regret & de repentir à tes tyrans, je n’ai plus rien à demander aux Indes; j’y ai fait fortune.

Voyage à l’Isle de France &c.

Onfortuinlijke slaaf! – als mijn hand, die uw tranen niet kan afdrogen en uw zorgen niet kan verlichten, toch berouw zou kunnen brengen bij uw tirannen, dan heb ik niets meer te verlangen van Indië; dan ben ik een rijk mens.

Voyage à l’Isle de France &c.

Inhoud

Over

Voorbericht

Personen

Eerste bedrijf

Tweede bedrijf

Derde bedrijf

Woordenlijst

Uitleiding

Verantwoording

Voorbericht

◁

Mijn overleden vader was in Oost-Indië ooggetuige van de manier waarop slaven in sommige huishoudens werden behandeld. Dit gebeurde vooral door vrouwen die in Holland geboren en getogen waren en de slaven niet als hun soortgenoten, als medemensen beschouwden. Het was mijn vaders wens om ook maar iets bij te dragen aan de bewustwording van dit kwaad en, indien mogelijk, de situatie te verbeteren.

Met dit doel schreef hij een moralistisch verhaal dat hij Kraspoekol, of de droevige gevolgen van een te verregaande strengheid jegens de slaven noemde en in Batavia liet drukken.

In hoeverre mijn vader hiermee zijn doel heeft bereikt, durf ik niet te zeggen, want je kunt de directe invloed van moralistische verhalen moeilijk achterhalen. Maar niemand zal het grote nut ervan in twijfel willen trekken.

Een van de opmerkelijkste dingen die ik bij mijn terugkomst in mijn vaderland aantrof, is het algemene gebrek aan kennis en de onwetendheid omtrent de toestand in onze koloniale bezittingen in Oost-Indië. We hebben meer kennis van vreemde landen die nog verder bij ons vandaan liggen en waar we minder mee verbonden zijn dan van deze, voor ons zo belangrijke landen.

De traditionele gebruiken, huiselijke leefstijl, gewoontes en gezellige samenleving waar onze landgenoten daar mee in aanraking komen, zijn hier vrijwel geheel onbekend.

Een van de grootste verschillen op het gebied van huiselijke levenswijze en traditionele gebruiken tussen Oost-Indië en Nederland is het gebruik van slaven.

Omdat de slaven in Oost-Indië alleen voor huishoudelijke diensten worden gebruikt, is de slavernij daar over het algemeen veel milder van aard dan in West-Indië.

Maar, als je nagaat op welke manier de meesten in de slavernij terechtkomen en wat het betekent om als mens je vrijheid te moeten missen, dan kun je niet ontkennen dat de slavernij verderfelijk en in strijd met de natuur is.

Dit is zó waar dat het nog geen volk ter wereld is gelukt – of zal lukken – om een wetboek voor de slavernij te maken. De slavernij is zo fundamenteel in strijd met de rechten van de mens en van zichzelf wezenlijk absurd dat zij met geen enkele wet of instelling ooit te rechtvaardigen zal zijn.

De enige garantie die een slaaf heeft om goed behandeld te worden, is als zijn meester een fatsoenlijk karakter heeft.

Het doet mij heel erg goed om hier openlijk het volgende te kunnen en te durven verklaren: in vergelijking met volken of landen die koloniale bezittingen hebben in andere delen van de wereld waar de slavernij nog plaatsvindt, worden slaven nergens ter wereld zo goed behandeld als bij ons.

Maar een grote fout in de organisatie van onze koloniale bezittingen in Oost-Indië veroorzaakt helaas een uitzondering op deze algemene regel. Wij zijn ons onvoldoende bewust geweest van het belang om ook vrouwen – in het vaderland geboren en getogen – daar naartoe te laten komen. Door onze tekortkoming hierin is de vermenging van Europeanen met inlandse vrouwen, en dan vooral slavinnen, sterk bevorderd. De gevolgen hiervan spreken voor zich. De dochters namen de manieren, de gevoelens, de vooroordelen en de persoonlijkheid van hun moeders over. Opgevoed door en met slaven leerden zij hen als minderwaardige mensen, haast van een ander soort te beschouwen. Wreedheid, ongevoeligheid, willekeur en onredelijke behandeling maakten zij zich hierdoor al vroeg eigen. En daarbovenop ontwikkelden zij een nog sterkere hartstocht, namelijk jaloezie. Mannen, veelal zonder manieren, zonder principes, trouwden vanuit eigenbelang met deze vrouwen die weinig hadden om lief te hebben. Door tegenzin van de vrouwen en vanwege het klimaat, lieten de mannen zich verleiden tot ontrouw en immorele streken. De slavinnen durfden hun meesters geen weerstand te bieden. Als vrouwen worden afgewezen, verandert hun eigenwaarde in woede en dit botvieren zij genadeloos op degenen die daar in hun ogen de voornaamste oorzaak van zijn. Dit is de belangrijkste reden voor de mishandeling van slaven door vrouwen in Oost-Indië en voor de heersende strengheid en wreedheid die je bij de meeste Oost-Indische vrouwen tegen slavinnen bespeurt.

Mijn landgenoten, ik wil u graag een levendig denkbeeld van de slavernij in onze koloniale bezittingen laten zien. Daarom heb ik besloten bovengenoemde moralistische vertelling van mijn vader tot een toneelstuk te bewerken. Ik heb een aantal kleine veranderingen aangebracht, maar alleen als dat noodzakelijk was om dit doel te bereiken.

Het is mijn doel om de slavernij en vooral de godtergende slavenhandel zo afschuwelijk en hatelijk mogelijk weer te geven en daardoor de slavenhandel in onze koloniale bezittingen zo snel mogelijk te laten verbieden en te beëindigen. Vervolgens kan er geleidelijk en met voorzichtigheid een einde aan de slavernij zelf gemaakt worden. Ik ben bereid om alle mogelijke middelen en manieren in te zetten om dit doel te bereiken en om namens alle weldenkende mensen deze diepste wens in vervulling te laten gaan.

Personen

Wedano
◁ Opperkoopman in Batavia
Hij draagt een effen fluwelen jas, een zwart satijnen vest, een broek en kousen. Hij behoudt zijn eigen kapsel. Hij heeft een deftig maar vriendelijk gezicht. Hij is beleefd zonder op anderen neer te kijken en hij is menslievend.

Edele heer Champignon
◁ Raad van Indië
Hij draagt een ouderwetse fluwelen jas, geborduurd of versierd met goud- en zilverdraad, een prachtig vest met mouwen, een zwarte broek, witte katoenen kousen, gemzenleren schoenen met kleine gouden gespen, een zwarte pruik met een lange staart, een hoed met een brede band en een zwarte pluim. In zijn hand heeft hij een gouden degen en een grote wandelstok met een gouden knop. Trotsheid, onkunde en arrogantie stralen door in al het doen en laten van deze man.

De Wakker
◁ Raad van Justitie
Hij draagt een fluwelen effen jas, een zwart vest en een zwarte broek, witte kousen, een wit gepoederde pruik en een degen. Hij is deftig (maar niet modern), ernstig en fatsoenlijk.

Peper
◁ Kantoorbediende
Hij draagt een wollen jas met een band, een zwart vest en een zwarte broek, witte kousen, een pruik en een degen.

Cortex
◁ Dokter
Hij draagt een zwarte wollen jas, een zwart zijden vest en een zwarte broek, witte kousen, een wit gepoederde pruik en een degen. Hij is behulpzaam en gehoorzaamt de edele heer.

Van der Mast
◁ Scheepskapitein
Hij draagt een groen uniform met witte boorden.

Fortuin
◁ Onderkoopman
Hij kleedt zich naar de nieuwste mode.

Nedo en Launa (slaven van Wedano)
Ali (slaaf van Kraspoekol)
Overige slaven van Wedano
◁ Zij dragen sjaals die als tulbanden om hun hoofd gewonden zijn en lange Indische jasjes van gestreept of geruit katoen, zoals de slaven dat normaal gesproken dragen in Batavia.

Twee heren in het gezelschap van Wedano
◁ Gekleed als Peper.

Juffrouw Kraspoekol
◁ Schoonzus van Wedano
Zij is gekleed op zijn Oost-Indisch. Zij draagt het haar in een gevlochten knot achter op haar hoofd, wat een condé wordt genoemd, een katoenen rok en een witte kamerjas. Zij is langzaam en traag in alles wat zij doet en zegt en gedraagt zich hatelijk tegen de slaven.

Mandoresse (Njiai)
◁ Opzichtster over de slaven van juffrouw Kraspoekol
Zij is een oude, zwarte vrouw. Zij draagt een rode katoenen kamerjas en een jurk in plaats van een rok. Zij heeft een knot op haar hoofd. Zij is kwaadaardig en humeurig.

Tjampakka en Castoerie (slavinnen van Wedano)
Roosje (een klein meisje) en Philida (slavinnen van Kraspoekol)
Overige slavinnen van Wedano en Kraspoekol
◁ Zij moeten allemaal op dezelfde manier gekleed zijn, zoals de slavinnen in Batavia: korte witte Indische jasjes, geruite jurkjes en een knot op hun hoofd. Zij lopen op blote voeten.

◁ In dit stuk horen de kostuums van zowel de Europeanen als de slaven zoveel mogelijk overeen te komen met de kledingstijl die in Oost-Indië gebruikelijk is. Dit kan door mensen te raadplegen die daar zijn geweest. Het is moeilijk om de kleding goed te beschrijven, maar misschien zijn er voorbeelden van slavenkleding te verkrijgen.

Eerste bedrijf

Eerste toneel ◁

Tjampakka en Castoerie

Het toneel stelt een vertrek voor in het huis van Wedano. De twee slavinnen Tjampakka en Castoerie zijn bezig deze kamer op te ruimen en schoon te vegen. Terwijl zij met elkaar praten, komt de mandoresse stiekem zachtjes de kamer binnenlopen en zij luistert hen af.

Tjampakka ◁

Ach! Waarom heeft onze goede meester ons onder het toezicht van zijn zus gesteld? Zij geeft op uiterst strenge wijze leiding aan haar dienstpersoneel en zij laat haar werknemers met alle plezier slaan. Hier haalt ze haar aanzien uit. Tot nu toe ben ik er zonder slagen vanaf gekomen, maar dat kan elk moment veranderen! Een ongelukje wordt net zo zwaar bestraft als een opzettelijk gepleegde misdaad!

Castoerie ◁

Ik heb niet zoveel geluk gehad als jij tot nu toe. Ik voel nog steeds de slagen die ik een aantal dagen geleden heb gekregen, en dat alleen omdat ik niet snel genoeg een schoon bord aan onze juffrouw had gegeven. Ik keek net de andere kant op toen zij mij haar vuile bord wilde geven. Aan tafel bedreigde ze mij alleen nog maar, maar onze meester was de deur nog niet uit, of zij riep de mandoresse om mij een pak slaag te geven en die pijn voel ik nu nog steeds.

Tjampakka ◁

Ach! Binnenkort zal het mijn beurt ook wel zijn. Want wie kan er nu altijd aardig blijven, als je constant op je hoede moet zijn en niet eens per ongeluk een foutje kunt maken? Ik doe echt alles wat ik kan om dat te voorkomen en ik probeer mij op zo’n manier te gedragen dat ik de juffrouw geen reden geef mij te laten afranselen. Ik kan de gedachte aan zo’n vernedering niet aan. Het ongelukkige noodlot heeft mij dan wel tot slavin gemaakt, maar de principes van eer en schaamte zijn niet uit mijn ziel verdwenen. Oh, mijn vader! U, hoofd van een landstreek en bloedverwant van onze Radja! Hoeveel haat en wrok zou u koesteren als u wist wat er met uw dochter is gebeurd?

Castoerie ◁

Ja, lieve Tjampakka! Ons noodlot is wel meelijwekkend. Afgenomen van onze ouders en onze families, weggevoerd uit ons vaderland. Toen over zee vervoerd als ladingen vee. Door geldbeluste en meedogenloze handelaars verkocht als beesten op een publieke markt. Ingekocht en behandeld als wezens van een slechter soort dan mensen. Ach! Wie zou de dood niet boven dit leven verkiezen?

Tjampakka ◁

Het klopt, Castoerie. Wij worden buitengewoon onrechtvaardig behandeld. Maar als ik me niet vergis, worden de slaven hier in Batavia desondanks over het algemeen goed en menslievend behandeld. Toen de zwarte Papoea van de zeekapitein laatst bij onze meester at, hoorde ik hem vertellen dat de slaven op de westelijke eilanden veel erger en wreder worden behandeld dan hier. Onze meester is tenminste een keurige en barmhartige heer. Hij zal nooit iemand zonder reden laten straffen. Een ongelukje wordt door hem nooit als een misdaad gezien.

Castoerie ◁

Ja, dat is waar! Zijn zus daarentegen is zoveel wreder. Zij haalt plezier uit het straffen en wordt daarin aangemoedigd en opgestookt door de mandoresse. De mandoresse kent volgens mij geen groter genoegen dan het bevel om een van ons wreed te laten straffen. Jij hebt haar niet gekend, maar toen de vrouw van onze meester nog leefde, hadden wij het heel goed in huis, want zij was goed en zachtaardig. Na haar dood kwam zijn schoonzus bij hem wonen. Zij was de vrouw van zijn broer en was ook weduwe geworden. Ze bracht haar mandoresse mee en sindsdien is alles veranderd. Ach! Als die goede meester eens wist hoe er in zijn afwezigheid, als hij ’s morgens naar de stad is, met ons ongelukkigen wordt omgegaan. Ik weet zeker dat hij er heel snel paal en perk aan zou stellen. Maar wie durft het hem te vertellen? Hij houdt veel van zijn zus en zou het niet willen geloven.

Tjampakka ◁

Castoerie, wij moeten ons noodlot geduldig verdragen. Voor ons is er geen hulp. Wij worden niet als mensen gezien. Onze getuigenis wordt zelfs niet als rechtsgeldig gezien. We hebben geen enkele garantie op een goede behandeling. We kunnen alleen maar hopen dat onze meesters menslievend en rechtvaardig zijn. Laten we God danken dat we in de handen van een goede meester zijn gevallen. Misschien zal hij ons wel eens weghouden van de wreedheden van zijn zus. Want, Castoerie, wat de reden voor de onrechtvaardigheid van de mensen tegen ons ook mag zijn, wees ervan verzekerd: wij zijn in de ogen van God net zo goed mensen als onze meesters. God waakt net zo goed over ons als over hen. Bovendien, God laat het toe dat wij in deze toestand zijn beland. Het is onze plicht dat te aanvaarden en ons best te doen om onze meesters tevreden te stellen. Zo voorkomen we zoveel mogelijk dat we gestraft worden.

Castoerie ◁

Kom op, laten we de moed erin houden en ondertussen ons opgelegde werk doen. De juffrouw komt hier straks ontbijten. Zet jij het tafeltje klaar, dan zal ik de koffie gaan halen.

Zij gaat en nadat Tjampakka een tafeltje en een stoel heeft klaargezet, volgt zij haar.

Tweede toneel ◁

Juffrouw Kraspoekol, de mandoresse en Roosje (die de furiedoos draagt)

Kraspoekol ◁

Zo, zo! Had Tjampakka zoveel praatjes? Vindt zij zichzelf zo’n grote meid? Misschien zelfs een prinses? Zij moet een vreselijk pak slaag krijgen, en nog wel vandaag! Wij zullen wel een reden vinden om haar te laten straffen, maar we moeten wel voorzichtig zijn. Mijn zwager is zo’n gevoelige gek! Hij zou nooit een slaaf willen laten straffen en denkt dat je zonder slagen over dat ras kan regeren.

Mandoresse ◁

Ja, juffrouw, ik heb mij doodgeërgerd aan die beesten Tjampakka en Castoerie. Ze spraken met elkaar alsof ze dames waren. Ze zeiden allemaal nare dingen over u, maar zij prezen meneer daarentegen de hemel in. Ze zeiden dat als hij eens wist hoe zij hier behandeld werden, hij daar wel een einde aan zou maken.

Kraspoekol ◁

Ha! Daar zullen zij voor boeten! Vooral Tjampakka, die heeft nog nooit straf gehad en ik kan het niet verdragen dat slaven zo onbevreesd zijn. Zij moeten voor ons kruipen, zij moeten voor ons sidderen. Zij zijn ons eigendom, van ons geld gekocht. Maar hoe kunnen wij ervoor zorgen dat wij een goede reden vinden? Ik moet mijn zwager namelijk zien te omzeilen, want ik heb hem nodig.

Mandoresse ◁

Nou, ik heb wel een idee. Ik weet dat er een porseleinen bord is met een barst erin. Ik zal het halen en op het dressoir bij uw drinkwater zetten. Beveel Tjampakka vervolgens om u een glas water te brengen. Zij zal dit bord zeker meenemen om u het glas met water te geven. Een klein stootje is dan voldoende om het bord te laten breken en het glas op de grond te laten vallen. U heeft dan reden genoeg om haar een flink pak slaag te laten geven.

Kraspoekol ◁

Uitstekend! Goed bedacht! Wij gaan dit plan meteen in werking stellen. Ga en zet het bord neer op het dressoir bij het drinkwater.

De mandoresse vertrekt.

Derde toneel ◁

Kraspoekol, Tjampakka, Castoerie en Roosje

Tjampakka en Castoerie brengen koffie en ontbijt en plaatsen alles op het tafeltje waar Kraspoekol aan gaat zitten. Roosje zit op de grond met de furiedoos voor haar voeten. Kraspoekol drinkt koffie.

Kraspoekol ◁

Hebben jullie wel overal schoongemaakt? De stoelen afgeveegd? De spuugbakken geschuurd?

Tjampakka en Castoerie ◁

Ja, juffrouw!

Kraspoekol ◁

Prima, ik zal alles nauwkeurig nalopen en o wee, als er iets is overgeslagen! Ga nu maar zitten breien. Jullie lui verdienen niet meer dan de helft van de kosten die we aan jullie kwijt zijn. Je hebt nergens zoveel last van als van dat vee van slaven!

Tjampakka en Castoerie gaan op een laag voetenbankje zitten om kousen te breien.

Kraspoekol ◁

Roosje, geef mij de furiedoos.

Kraspoekol maakt de furie klaar en kauwt die. Roosje reikt haar telkens de spuugbak aan als zij het betelblad uitspuugt.

Vierde toneel ◁

De vorigen, de mandoresse

Mandoresse (zachtjes tegen Kraspoekol) ◁

Juffrouw! Ik heb het bord klaargezet op het dressoir. Als u Tjampakka nu maar beveelt om u een glas water te brengen, dan kan het niet misgaan.

Kraspoekol ◁

Tjampakka!

Tjampakka ◁

Wat wenst u, juffrouw?

Kraspoekol ◁

Ga een glas water voor mij halen.

Tjampakka ◁

Jazeker, juffrouw!

Zij gaat.

Kraspoekol ◁

Ha! Dat gaat goed zo. Blijf jij maar in de buurt, zodat jij haar meteen een flink pak slaag kan laten geven als ik je roep. Neem de sterkste jongens mee. Zij moet het maar eens voelen, die grote meid, die prinses!

Tjampakka komt terug en heeft een porseleinen bord in haar handen met daarop een glas water. Ze reikt het Kraspoekol aan die net doet alsof zij het aan wil nemen. Kraspoekol stoot het bord aan, waardoor het glas water en een stuk van het bord op de grond vallen. Tjampakka heeft het andere stuk nog in haar hand. Zij schrikt, maar laat het stuk zien als bewijs dat het bord al van tevoren gebarsten moet zijn geweest. Verstomd door schrik kan zij hierbij niets meer uitbrengen.

Kraspoekol ◁

Ha! Jij akelig kind! Hoe durf je zo brutaal te zijn? Een glas water voor mijn voeten op de grond te smijten! Ik had allang door dat jij een stijfkoppig ding bent, maar ik zal je die kuren wel afleren. Hier, Njiai! Zorg ervoor dat zij achter in de tuin een goed pak slaag krijgt, zodat zij dit over een week nog steeds voelt!

Mandoresse ◁