70 actieve herinneringen aan een gaaf gidsland
Syp Wynia

ISBN 9789461853295

Ook verkrijgbaar als eBook

1e druk februari 2023

Vormgeving: Eric Jan van Dorp

Redactie: Andy Arnts, Jeroen Sweijen

Eindcorrectie: Ilona van Hilst

Omslagfoto: Jacques Jullens

Illustratie: René van Asselt

Een uitgave van:

Uitgeverij Blauwburgwal, Amsterdam
info@blauwburgwal.nl

www. blauwburgwal.nl

Copyright©2023 Syp Wynia

Copyright©2023 Uitgeverij Blauwburgwal

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd in welke vorm dan ook zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van de uitgever.

SYP WYNIA

70

Actieve herinneringen aan een gaaf gidsland

UITGEVERIJ BLAUWBURGWAL

Je kunt beter ten onder gaan met je eigen visie

dan met de visie van een ander.

- Johan Cruijff

Inleiding

1

Wat beklijft?

Dit boek had ook Café De Tijdgeest kunnen heten. In dat café komt alles en iedereen samen, er wordt gegeten, gedronken, gedanst en ruzie gemaakt. Het is het trefpunt van de roaring twenties van de 21e eeuw, de jaren van corona, van de terugkeer van de avondklok, van grote volksverhuizingen, van oorlog, inflatie en van integreren in eigen land.

Het is ook het tweede decennium van de Ruttejaren, het tijdperk waarvan nog niet voldoende beseft kan worden wat het teweeg bracht en na gaat laten. Wat wel vaststaat, is dat waarheid, werkelijkheid en wetenschap een vloeibaar verschijnsel zijn in Café De Tijdgeest. Het is als in de verhalen van Gabriel García Márquez: het is fantastisch en realiteit tegelijk.

Dit boek is een mozaïek van 70 schetsen waarin ik poog greep te krijgen op de toch tamelijk waanzinnige jaren waarin we leven. Het boek kreeg vorm in de jaren 2020, 2021 en 2022 – jaren die als schimmen voorbij trokken. Veel bleef natuurlijk ook hetzelfde. Zo gaat het eerst geschreven hoofdstuk over de machtigste man van Nederland. Maar drie jaar later, in januari 2023 stond diezelfde machtige man gewoon weer in het middelpunt van de belangstelling, nu omdat hij weigerde zijn macht op te geven.

Voor een verslaggever is het niet fijn om steeds netjes te melden wat er gaande is, om een dag later al te moeten vertellen dat het toch weer anders is gegaan. Hoe krijg je ooit vat op wat er echt toe doet, wat beklijft? Kees Tamboer van Het Parool was naar aanleiding van mijn boek Zoetzuur uit 2006 zo aardig op te merken dat mijn weekbladcolumns niet over de waan van de dag gingen, maar over de waan van álle dagen. Zo had ik het toen zelf nog niet bedacht, maar een heimelijke ambitie was het al wel: vat krijgen op wat voorbij trekt, van tijd tot tijd wat afstand nemen en als reporter ook een béétje historicus van je eigen tijd te zijn. En vooral: je niet laten dicteren door lekkende spindoctors en de andere fluisteraars en fabulanten in Café De Tijdgeest.

Dit boek gaat over Nederland, zij het in zijn internationale context. Het gaat vooral over dingen, over beleid, over gebeurtenissen. Maar zo nu en dan wordt er een persoon uitgelicht, zoals internationale personages die er ook in Nederland toe doen, als Tayyip Erdogan of Vladimir Poetin. Ook bekende en onbekende, maar dikwijls overleden Nederlanders (zoals Pamela Hemelrijk, Hans van Mierlo, Herman Brood en Pieter Otte Wynia) staan in dit boek plotseling in de schijnwerpers. Omdat hun leven een verhaal vertelt over het heden, of minstens een aanloop nam naar het nu.

Er zit in dit boek wat meer Syp Wynia dan gebruikelijk. De dagbladverslaggever die ik tientallen jaren was, werd traditioneel afgeraden zichzelf een rol toe te bedelen. Dat was nuttig, maar ook een beetje merkwaardig, want verhalen waarin de schrijver zich laat kennen behoren niet zonder reden tot de meest gelezen en meest besproken mediateksten.

De laatste tien jaar ben ik vaker gaan putten uit eigen ervaringen en uit eigen omgeving. Er is mij door gerespecteerde collega’s uit de wereld van de media zelfs aangeraden mijn memoires te boek te stellen. Of ik dat doe weet ik niet. Ten eerste ben ik daar vooralsnog te jong voor en bovendien moet de gedenkwaardigheid van die memoires wellicht niet worden overdreven. Maar soms stapt de auteur in dit boek toch ook zelf even naar voren.

Zo waren de vroege jaren twintig van de 21e eeuw ook voor mijzelf bewogen jaren, ook buiten Café De Tijdgeest. Ik begon mijn eigen internetkrant, ging voor eigen rekening video’s en podcasts maken en richtte samen met mijn partners Andy Arnts en Eric Jan van Dorp Uitgeverij Blauwburgwal op. Mijn eerste eigen boek bij die eigen uitgeverij, Tegen de onzin, werd in 2020 tot onze blijdschap en opluchting meteen een succes, zelfs ondanks de tegenwerking van de coronapandemie die even later uitbrak.

Ik beveel dit nieuwe boek van harte in uw aandacht aan. Ik moet u wel waarschuwen. Er zitten veel aardigheidjes, leuke weetjes en ander lekkers in dit boek. Zoals de non-binaire kraker, de hefboomdemocratie en de spirituele veelvader. Maar ze zitten goed verstopt. Je moet het hele boek lezen, liefst van voor naar achteren, om de verborgen schatten te kunnen vinden. Het is dus ook een beetje een geniepig boek. Veel leesplezier toegewenst.

Syp Wynia

Jisp, januari 2023

2

De Van Mierlobrug

Vanuit de slaapkamer kijk ik uit op drie stukken gracht, bijeengehouden door twee bruggen: brug 18 en brug 19. De een overbrugt de Blauwburgwal. De andere overspant de Herengracht. Wie westelijk gaat loopt door de Herenstraat naar de Keizersgracht, om zijn weg tot aan de Prinsengracht te vervolgen door de Prinsenstraat. Zo zit het Gouden Eeuw-deel van Amsterdam in elkaar: het is een soort ui, met de rokken – de grachtengordel – die rondom lopen en stegen en winkelstraatjes die er haaks doorheen snijden. De grachten waren voor de rijken en de machtigen, de kleine straatjes en de aangrenzende buurten voor de winkeltjes en de ambachtslieden.

Hoe hoger in mijn huis, hoe lichter het wordt en hoe meer grachtgezicht, met een centrale rol voor brug 18. Die brug bleek begin 2021 plotseling Van Mierlobrug te heten: een cadeautje van het college van Burgemeester en Wethouders van Amsterdam – met daarin D66-wethouders – aan D66, op voorspraak van datzelfde D66. D66 is groot in Amsterdam, steevast groter dan elders in het land en zeker groter dan op het platteland, in Amsterdam doorgaans ‘de provincie’ geheten. D66 werd opgericht in Amsterdam, door inwoners van Amsterdam – al stonden de wiegen van de belangrijkste voorlieden – Hans Gruijters en Hans van Mierlo – in katholieke Brabantse milieus.

D66 heeft sinds Hans van Mierlo in 1967 in een legendarisch filmpje langs ons stukje gracht banjerde (‘We zijn ongerust over de tanende invloed van de kiezer’) het overgrote deel van de kroonjuwelen verloren, maar twee overwinningen zijn er zeker te vieren: het buitenspel zetten van het CDA landelijk (1994) en de PvdA plaatselijk, in Amsterdam (2014).

Er kwam dat laatste jaar, in ieder geval op het oog, een eind aan een eeuw absolute dominantie van de sociaaldemocratie in Amsterdam. De hegemonie van de PvdA werd tot dan toe overal in de hoofdstad gevoeld en die was vaak extra pijnlijk voor D66, dat door de PvdA in de regel minzaam als amper serieus te nemen, nuffig jonger broertje werd behandeld. En dat niet alleen in Amsterdam.

Hans van Mierlo was niet alleen medeoprichter van D66, het historische gezicht van D66 en de initiator van ‘paars’, maar ook de voorganger van de D66-vleugel die steeds maar weer en nogal slaafs achter de PvdA aanliep. De PvdA vond D66 volstrekt overbodig, zoals ook de VVD dat vond. Het liefst hadden ze samen D66 opgegeten.

Maar in 2014 lukte de jonge lijsttrekker Jan Paternotte wat in 2010 ook al de opzet was: de PvdA onttronen als de grootste partij en leidende factor in de hoofdstad. Daar was best een goede reden voor: wie al zó lang de grootste is kan iedereen naar zijn hand zetten en dat is reden genoeg om daar maar eens een eind aan te maken.

Ik heb op de Blauwburgwal, in de Herenstraat en in de Prinsenstraat en omgeving voldoende redenen gehoord om Paternotte in dat opzicht gelijk te geven. De almacht van de PvdA maakte van Amsterdam een éénpartijstaat, met PvdA-ambtenaren, PvdA-bestuurders en PvdA-belangen. Als ergens de theorie opgeld deed dat bij iedere sociale beweging binnen de kortste keren het eigen belang de bestaansreden wordt, dan geldt dat zeker voor de PvdA in Amsterdam. Als je in Amsterdam wat wilde, dan moest je niet alleen de juiste partijkaart hebben, maar ook de juiste partijkanalen kennen.

Wat niet wil zeggen dat over Jan Paternotte, bij de gemeentelijke verkiezingen van 2014 de reuzenkiller van Amsterdam, uitsluitend opgewekte berichten te melden zijn. Later, als D66-fractievoorzitter in de Tweede Kamer wilde hij andere politieke partijen kunnen verbieden. Dat was minder sportief. Toen had hij het trouwens niet op de PvdA gemunt maar op het Forum voor Democratie – waarover later meer.

Dit is dus de buurt van Hans van Mierlo. Na zijn dood kreeg hij zelfs zijn eigen brug. Ik zag hem er vaak overheen schuiven toen het nog gewoon brug 18 was, van zijn huis aan de Herengracht, over de Blauwburgwal, in de richting van de Lijnbaansteeg. Daar, bij Jan de sigarettenman, kwam ik hem weleens tegen. Jan verkocht alle kranten, de internationale kranten ook, en ik verdacht Jan ervan dat er kranten (zoals Le Monde diplomatique) bij waren die alleen hij las. Jan was niet de enige kranten-en-sigarettenman in ons rijtje. Nu is er geen meer. Papieren kranten worden nauwelijks nog verkocht, de verkoop van sigaretten gaat ondergronds en de detailhandel rond de Van Mierlobrug is niet meer op de omwonenden, maar op de passanten gericht.

Bij Jan en zijn vrouw werd er in de winkel gerookt, met hartstocht. Ze verkochten er ook boeken. Zoals een interviewboek over twee bejaarde prostitués (Ouwehoeren) uit de Oude Nieuwstraat, tegenover de winkel. Of de biografieën van advocaat Theo Hiddema, toen nog geen politicus, die door de hoofdpersoon hoogstpersoonlijk bij de AKO op het Centraal Station tegen winkelprijs waren ingekocht om ze bij Jan op de toonbank aan de buurt te kunnen presenteren.

Hans van Mierlo woonde al vanaf de beginjaren van D66 in een royaal ogend historisch pand aan de Herengracht, een paar deuren verder dan het kasteelachtige pand dat het hoofdbestuur van de Partij van de Arbeid daar in de jaren negentig in gebruik nam. Op 12 maart 2010 schuurden de D66-leider en de PvdA pijnlijk, toen de lijkwagen van Van Mierlo langskwam, terwijl de PvdA zonder op of omkijken met zichzelf bezig was. ’s Ochtends was Wouter Bos opgestapt als partijleider en hier, op de Herengracht, naast het huis van de overleden Van Mierlo, stelde de door Bos naar voren geschoven burgemeester Job Cohen zich voor als nieuwe PvdA-leider. Er rustte geen zegen op. Cohen moest uiteindelijk de verkiezingsoverwinning aan de VVD’er Mark Rutte laten die vervolgens niet weg te branden bleek. De oppositieleiding was niets voor Cohen. Voor de PvdA luidde het behalve een korte opleving vooral een reeks nederlagen in. In 2023 ging de PvdA samen met GroenLinks de – indirecte – verkiezingen voor de Eerste Kamer in. Niet uit weelde.

De PvdA was toen al lang van de gracht vertrokken. Eerst omdat partijvoorzitter Hans Spekman het kantoor niet alleen te duur – 540.000 euro huur per jaar – vond, maar ook omdat hij vond dat een Partij van de Arbeid niet in de grachtengordel thuishoort maar in een arbeidersbuurt, allochtoon of niet. Hij dacht eerst meer aan iets in Amsterdam-West, maar uiteindelijk zou de gemarginaliseerde PvdA in Den Haag belanden.

Dan te bedenken dat in de betere jaren van Wouter Bos zelfs het fort aan de Herengracht – 1650 vierkante meter groot – voor de PvdA te klein was. Op een goede dag keek ik vanuit mijn kantoor over de Blauwburgwal en zag ik daar Paul Kalma, directeur van het wetenschappelijk bureau in de PvdA, pontificaal aan een bureau in een van de royaalste directiekamers van de buurt zitten. De Jonge Socialisten in de PvdA en nog wat dochterondernemingen van de sociaaldemocraten waren meeverhuisd naar deze dependance van het hoofdkantoor. Toen kon de PvdA het nog breed laten hangen.

Als er in die tijd van de arrogante PvdA, zeker in de hoofdstad, iemand een hekel aan ze had, dan was het wel Theo Hiddema, die kort na de eeuwwisseling ook op ons stukje Herengracht was neergestreken. Zijn vrouw Gerrie, bakkersdochter uit het Zuid-Limburgse Eijsden, was overtuigd van de noodzaak om ons, de twee Friese boerenzonen immers, met elkaar te verbinden en stelde ons aan elkaar voor in café Het Arendsnest – precies tussen onze Blauwburgwal en het huis van de Hiddema’s aan de Herengracht. In hun achterhuis huisde – tot zijn vroege dood – de tv-presentator Gert-Jan Dröge. Theo had in de dagen een bootje, waarmee hij, Gert-Jan en ik eens een lange dag langs de met Sail-schepen gevulde Amsterdamse wateren dweilden: ‘Gaat het een beetje, meneer Dröge?’

Café Het Arendsnest werd in de jaren nul van de 21e eeuw een vaste ontmoetingsplek van de loodgieter, de bankemployée, de schoolconciërge, de ex-politieman, de advocaat en uw verslaggever. Plus nog een tien, vijftiental hardwerkende Nederlanders van allerlei rang en stand. Het waren onder meer fans van Pim Fortuyn en later ook wel van Geert Wilders, maar ook hardnekkige verdedigers van het gelijk van links.

Van tijd tot tijd doken dan ook nog de Jonge Socialisten op en bij hun vergaderavonden hing bij gelegenheid de hele top van de PvdA aan de hoek van de bar. Met Theo Hiddema erbij wilde het weleens minder gezellig worden voor Wouter Bos, Lilianne Ploumen, Attje Kuiken en de andere PvdA-toppers van toen en nu.

Hoe wonderlijk: precies tussen wat toen nog het PvdA-hoofdkwartier was en het pand waar ‘Hiddema Advocaten’ zich had gevestigd belandde Thierry Baudet met zijn pas opgerichte – toen nog – ‘denktank’ Forum voor Democratie in 2015 in een keldertje aan de Herengracht. We waren al wel wat gewend met satellietwagens in de buurt: meestal als er weer iets aan de hand was bij praathuis De Rode Hoed, een gracht verder, of bij de PvdA natuurlijk: het bestuur weggestuurd, een nieuwe partijleider of wat dan ook. Maar nadat Baudet samen met Theo Hiddema in 2017 in de Tweede Kamer kwam en in 2019 de meeste stemmen haalde bij de verkiezingen voor Provinciale Staten was het niet meer de PvdA, maar Forum dat de tv-ploegen naar de gracht trok. Medeoprichter Henk Otten trok de boreale missie van Baudet niet meer en nam anderen mee, weg bij Baudet. Eind 2019 leek het einde van Forum nabij na uitgelekte antisemitische teksten uit de binnenkamers van de partij. Theo Hiddema was ook weg, of toch weer niet, maar wel uit de Tweede Kamer om uiteindelijk begin 2022 toch ook uit Forum te stappen (maar niet uit de Eerste Kamer, waar hij inmiddels plaats had genomen).

Ons stukje grachtengordel, waar doorgaans vooral PvdA, D66 en GroenLinks wordt gestemd is danig uit het lood geslagen door de hoofdrol van Baudet en zijn Forum, waar eerder de top van de PvdA en D66 hier prominent waren in het straatbeeld.

En wat te denken van de literaire entourage? Niet alleen wemelt het hier van de uitgeverijen, maar ook van de bekroonde auteurs. Bas Heijne, op de Keizersgracht. Oek de Jong, ook op de Keizersgracht. Charlotte Mutsaers, schuin tegenover ons. Cees Nooteboom van de Roomolenstraat – steevast omringd door bewonderaars als hij over is van elders in Europa. Connie Palmen, die nu in het huis van wijlen haar echtgenoot Hans van Mierlo woont. En vlakbij, bij leven, de schrijver J.J. Voskuil, van de eindeloze serie Het Bureau. Schuin over de gracht woonde Robbert Dijkgraaf met zijn vrouw, de schrijfster Pia de Jong, en hun kinderen voordat hij onder luid klokgelui naar Princeton ging en terugkwam om voor D66 minister van Onderwijs te worden. Robbert en ik hebben nog wel eens tegen onze – toen aanstaande – koning in het Paleis op de Dam zitten opscheppen dat we zijn naaste buren waren. De aanstaande majesteit leek niet onder de indruk.

We hebben onze uitgeverij ‘Uitgeverij Blauwburgwal’ genoemd. Logisch, want je had al de Singel Uitgeverij. En een deur verder, tegenover de Rode Hoed, heb je Uitgeverij Balans. De meeste drukte maakt doorgaans Uitgeverij Prometheus, eigendom van Mai Spijkers, iets voorbij het huis van Van Mierlo, waar allerlei auteurs van naam en faam worden uitgegeven, zowel de biografie van Wim Kok als de door Forum voor Democratie gesponsorde hagiografie van Theo Hiddema.

Tot tien jaar geleden kwam dat hele politieke en literaire wereldje samen in café De Klepel in de Prinsenstraat, dat sindsdien een restaurant is en zijn functie van overwegend politiek correcte huiskamer van de buurt is kwijtgeraakt. Ook daar kwamen Hans van Mierlo én Cees Nooteboom samen. Ik trof er Pamela Hemelrijk.

Pamela zat vaak in een hoekje van de bar van café De Klepel, waar ze thee dronk, of – later op de avond – een puntje whisky. Ze schreef in het Algemeen Dagblad en was daarmee vermoedelijk wereldberoemd in Rotterdam, maar in haar eigen Amsterdam was ze betrekkelijk onbekend.

Ze had aan die bar meegekregen dat ik als journalist nogal eens in Den Haag rondliep en begon meteen af te geven: op Den Haag en op de Haagse journalistiek en daarmee eigenlijk ook op mij. Want ze was vaak zonder aanzien des persoons en schoor ook nog wel eens iedereen over één kam. Het waren de maanden van de opkomst van Pim Fortuyn en de daarop volgende moord. Pamela was geheel into Pim. Dat was in lijn met veel van haar Rotterdamse lezers, maar niet in die van haar Rotterdamse krant, die hoogst partijdig door was gegaan waar ze gebleven waren, te weten het promoten van de PvdA en het campagne voeren tegen wat als een verfoeilijke nieuwlichter werd gezien.

Pamela was compromisloos. Helemaal onbegrijpelijk was het misschien niet dat de hoofdredacteur van het AD haar wilde lozen, al overleefde hij zelf de periode-Pim ook niet. Het raakte haar in veel opzichten, zeker ook in haar portemonnee. Soms was ze bedroefd, soms was ze boos, soms was ze strijdbaar. En zo nu en dan ontwaarde ze een complot, ook als ik het weleens wat heel vergezocht vond. Ik vraag me wel eens af welke rol ze heden ten dage zou spelen, in deze tijd van hele, halve en soms ook onechte complotten. Ze zou er in ieder geval, net als toen, gedreven en meeslepend over geschreven hebben, want schrijven kon ze.

De periode-Pim luidde wel een professioneel en persoonlijk isolement in. Haar zomerse verjaardagsfeesten, half op straat op de Prinsengracht, waren legendarisch. Maar binnen een paar jaar vielen de vrienden weg.

De Klepel was, zoals vele Amsterdamse cafés, links. Voor de bar, aan de tafeltjes, op het terras, overal. Het was er voor mij prima uit te houden, maar voor Pamela werd haar sociale omgeving in korte tijd een onvriendelijke habitat.

Op de achtergrond speelde nog een verhaal als een filmscript waar ik nooit helemaal de vinger op heb kunnen leggen: de vriendengroep rond het café was ooit aan die onderneming begonnen met de opbrengst van een even schimmige als geniale kettingbrief – een illegaal fenomeen uit het pre-internettijdperk. Ook Pamela was er niet minder van geworden, zoveel was alvast wel duidelijk. Maar al die oude bekenden, ze keken haar nu met de nek aan.

In het jaar voorafgaand aan haar dood zag ik haar nauwelijks. Het leek wel of ze zich van de wereld had afgekeerd, maar dat kan ook aan mij liggen. In ieder geval voelde ik mij schuldig: had ik wat meer initiatief moeten nemen? De uitvaart bij De Nieuwe Ooster was op zijn Pamela’s: verdrietige familieleden, wat complotdenkers die het woord namen, maar ook Eberhard van der Laan – toen minister en nog net geen burgemeester – die haar belangeloos had bijgestaan in haar juridische strijd met de filmmaker Louis van Gasteren die in oorlogstijd iemand had vermoord.

In het najaar van 2004 werd Theo van Gogh vermoord door een moslimterrorist. Voor Pamela was dat een extra zware slag, omdat ze goede betrekkingen onderhield met de columnist-filmmaker. Ik heb Theo nog weleens breeduit aan tafel zien zitten bij zo’n verjaardagsfeestje van Pamela.

Meteen na de aanslag op Van Gogh moesten de politici Geert Wilders – net uit de VVD vertrokken en voor zichzelf begonnen – en Ayaan Hirsi Ali (VVD, tevens afvallig moslima) zwaarbeveiligd onderduiken. Het was in die dagen dat ik een sms’je van Wilders kreeg. Of we konden praten. Tuurlijk, zei ik, ik ben deze week toch wel even in Den Haag. Maar dat bleek niet de bedoeling: Wilders mocht zich op geen enkele wijze in Den Haag laten zien. Kom dan maar naar mijn keukentafel in Amsterdam, seinde ik terug. Zo geschiedde.

Tevoren kwam er een delegatie beveiligers het huis inspecteren: de deuren, de vluchtroutes. Toen de politicus in een beveiligde auto werd aangevoerd, waren beide bruggen aan begin en eind van ons grachtje ook van beveiligers voorzien. Niet dat ik dat zelf waarnam, maar dat hoorde ik later in detail van de PvdA-top: ze hadden vanuit hun kantoren precies kunnen volgen dat de veelbesproken en zwaarbeveiligde politicus even uit zijn onderduik opdook om zich bij mij aan de Blauwburgwal te melden. Wat zou die daar nou moeten?

Dat was simpel: Wilders was bezig een eigen partij te beginnen en wilde mij over halen om als tweede plaats te nemen op zijn lijst. Ik moest hem teleurstellen: ik wilde de politiek niet in en dan hoefde ik verder niet eens na te denken of ik wel met zijn partij in zee wilde. Wat ik misschien niet zei, maar wat zeker ook waar was: ik zou volkomen ongeschikt zijn voor fractiediscipline in welke partij dan ook.

Wilders legde zich er snel bij neer, maar begon wel te vissen wat zijn partij naar mijn idee het beste kon doen en wat voor naam daar dan bij hoorde. Het trof, want net de vorige avond had ik datzelfde onderwerp met Pamela Hemelrijk doorgenomen aan de bar van De Klepel. ‘Wat iedereen belangrijk vindt, maar de VVD heeft laten liggen na het vertrek van Bolkestein,’ zei ik tegen Pamela: ‘Immigratie, veiligheid, scepsis over de EU’. Ik had tegenover haar ook al een beetje een valsig idee voor een naam van de partij van Wilders uitgeprobeerd: ‘Partij van de Vrijheid’. Dat was de naam van het liberale partijtje van Heineken-directeur Dirk Stikker die na de Tweede Wereldoorlog niet met de vrijzinnig-democraten van Pieter Oud was opgegaan in de PvdA, maar een meer conservatief-liberale route bewandelde. In 1948 stapte Oud uit de PvdA en richtte hij samen met Stikker de VVD op. Dat was meteen het einde van de Partij van de Vrijheid, dus die naam zou wellicht vrij zijn.

Tot mijn verrassing bleek Wilders, toch jarenlang actief in de VVD, die voorgeschiedenis niet te kennen. Maar hij knoopte het kennelijk goed in zijn oren. Anderhalf jaar later richtte Wilders zijn partij op: Partij voor (dus niet: van) de Vrijheid. Het stond ’s ochtends in de Volkskrant. Even later piepte er een sms’je binnen. ‘Nog bedankt Syp’.

Een enkele andere partij heeft ook weleens zitten vissen of ik niet de politiek in te praten was. Maar niemand was zo hardnekkig als Thierry Baudet, althans in de dagen dat hij nog geen krokodillen-complotten zag. Als leider van een partij in opkomst had Baudet mij graag aan zijn zegekar willen binden. Lijsttrekker hier, informateur daar – wat niet al. En ja, ook hij heeft, gastvrij als ik ben, wel eens aan die fameuze keukentafel gezeten.

Baudet is niet voor één gat te vangen. Aan het eind van de eerste corona-zomer was hij kennelijk nog vol zelfvertrouwen over de parlementaire toekomst van zijn partij. Terwijl ik met twee volle tassen van de Albert Heijn door de stromende regen naar huis baggerde, stond Baudet met een van de jongemannen uit zijn entourage te schuilen, op de hoek bij zijn hoofdkwartier. De begroeting was hartelijk. En o ja, hij wilde nog iets vragen. Ze maakten goede kans de volgende verkiezingen te winnen. Of ik dan premier wilde worden? Ik: ‘Zullen we de uitslag eerst maar eens afwachten, Thierry?’

Brede grijns.

Hans van Mierlo is dood, de PvdA is weg en zo ook de sigaretten- en krantenwinkel van Jan. Danny de slager is vertrokken, de visboer is niet meer, de bakker evenmin. De straatjes in het verlengde van de Van Mierlobrug zijn het domein van toeristen en expats geworden. Het is een beetje zoals de Jordanezen het eerder gevoeld moeten hebben toen ‘yuppen’ hun buren werden.

Terwijl ik dit schrijf kijk ik op straathoogte naar de overkant van de Blauwburgwal. Een onopvallende grijze natuursteen fungeert daar als herdenkingsmonument voor de 44 dodelijke slachtoffers (en 79, vaak zwaargewonden) van vier Duitse brisantbommen die daar door een Duitse bommenwerper werden losgelaten, al op de tweede ochtend na de Duitse inval. Lange tijd was er nagenoeg niets bekend over deze catastrofe. Pas driekwart eeuw na de ramp heeft minutieus onderzoek alsnog licht geworpen op het leed. Een inzameling in de buurt gaf de vergeten oorlogsslachtoffers alsnog een gezicht. Elsbeth Etty van over de Prinsengracht, Paul Haenen van om de hoek op de Herengracht en ikzelf mochten als ‘Comité van Aanbeveling’ fungeren. Op een ijskoude meidag in 2020, tachtig jaar na de ramp, werd de gedenksteen onthuld door de eervorige burgemeester, Job Cohen. Als ik de deur uitstap is het de steen voor de vergeten slachtoffers die vaak het eerste mijn aandacht trekt.

3

Wal keert schip

In Zweden heeft ‘rechts’, zij het op het nippertje, de parlementsverkiezingen gewonnen. In Italië maakt ‘rechts’ goede kans de verkiezingen te winnen. In Frankrijk won Emmanuel Macron weliswaar – maar nogal krap – de presidentsverkiezingen, maar verloor vervolgens de meerderheid bij de parlementsverkiezingen. En de partij van Marine le Pen werd de grootste oppositiepartij. 

Er wordt in de meeste media heel zorgelijk gedaan tegen wat als de opkomst van ‘rechts’ dan wel ‘extreemrechts’ dan wel ‘populistisch-rechts’ wordt betiteld. Die zorgen strekken zich dan ook uit over ‘Europa’, want de Europese Unie staat er bij veel van die partijen niet zo best op. Zorg is er ook over de vriendelijke woorden die sommige van deze partijen hebben voor Vladimir Poetin.

Maar de meeste aandacht gaat doorgaans toch uit naar de verbanden tussen nazisme en fascisme en de partijen die aan de winnende hand zijn. De vorige Zweedse premier noemde de Zweden Democraten – opgericht in 1988 – ‘een racistische partij met naziwortels’. Of dat klopt valt te bezien, maar de huidige leiding heeft wel moeite moeten doen onfrisse lieden te weren. Vanwege die reputatie mogen de Zweden Democraten waarschijnlijk wel gedogen, maar niet regeren.

In Italië stevent Giorgia Meloni van de Fratelli d’Italia volgende week zondag met een kwart van de stemmen af op een overwinning bij de vervroegde parlementsverkiezingen. Haar partij stamt via via af van de naoorlogse fascistische beweging, al ziet ze haar partij zelf als een gewone conservatieve partij.

In Duitsland is het AfD wat weggezakt, maar nog steeds een grote partij, opgericht tegen de euro, groot geworden door de asielstroom, maar ook nooit helemaal zonder revanchistische neonazi’s.

Het Vlaams Belang, al dertig jaar groot – eerder als Vlaams Blok – is een overwegend burgerlijke partij, maar wel degelijk geworteld in de naoorlogse solidariteit met de Vlaamse collaboratie met de nazi-bezetters (die trouwens veel zwaarder werd bestraft dan de Waalse collaboratie, die er niet voor onder deed).

Rechts is geen neutraal begrip

In de meeste media heeft ‘rechts’ sowieso al een beroerde naam. En als dat al niet genoeg is worden daar begrippen als ‘radicaal’, ‘extreem’ dan wel ‘populistisch’ aan toegevoegd. Maar zelfs zonder die koppeling is de associatie met het Duitsland van Hitler en het Italië van Mussolini snel gemaakt. De ervaring van Marine le Pen, dochter van een openlijk antisemitische vader, toont dat je vervolgens maar moeilijk van die associatie afkomt.

Het is niet voor het eerst dat het politieke establishment in de westerse wereld kreunt onder een tendens die als ‘rechts’ dan wel ‘nationalistisch’ dan wel ‘populistisch’ wordt gekenschetst. Het Britse Brexit-referendum en de overwinning van Donald Trump bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen (beide in 2016) waren tekenen aan de wand.

Begin 2017 kwam radicaal rechts – zoals we het maar zullen noemen – in de Europese Unie in Koblenz bijeen voor wat een triomfjaar moest worden. Dat werd het trouwens niet, of althans veel minder dan gehoopt. Nu zou er, maar dan zonder dat er een zichtbare Europese coalitie is, sprake zijn van een nieuwe rechtse golf.

Er doemen wel wat vragen op. Zoals: is alles wat rechts wordt genoemd wel zo rechts, laat staan extreemrechts? En ten tweede: trekken kiezers naar rechts omdat ze plotseling rechts of zelfs extreemrechts zijn geworden, of hebben ze andere redenen voor hun stemkeuze? In Zweden is er duidelijk een relatie tussen de afzichtelijke reeks bendemoorden van de afgelopen maanden, steevast in of vanuit immigrantenwijken, en de verkiezingsuitslag. In Zweden is de wal het schip aan het keren. Decennialang wilde Zweden een soort politiek correct gidsland zijn, dat iedereen die zich van elders uit de wereld meldde opving. Daar wordt nu een hoge prijs voor betaald.

In Frankrijk was er het verzet van de gele hesjes – tegen het klimaatbeleid – en de aanhoudende zorg over veel immigratie, terrorisme, misdaad en te weinig integratie. In Italië spelen deels dezelfde zaken, plus afkeer van het zittende establishment. In beide landen is het vertrouwen in de EU niet vanzelfsprekend.

Hoe zit dat eigenlijk in Nederland?

De reeks artikelen die we in de nazomer van 2022 op Wynia’s Week hebben gepubliceerd schetsen samen een beeld van de situatie in Nederland. Dat is geen vrolijk beeld. Kortweg komt het erop neer dat in het zicht van een ongekende duurtecrisis – voedsel tientallen procenten duurder, brandstof 3 à 4 keer duurder – het land geregeerd wordt door een kabinet dat vooral voortgaat met waar het mee bezig was. Dat is een agenda waar toch al geen meerderheid voor was, althans niet onder de bevolking. Die agenda kan worden samengevat als: diversiteit, duurzaamheid en dwang.

In Nederland staan geen politici klaar met historische wortels in het nazisme of het fascisme, al heeft één partij (Forum voor Democratie) wel moeite zich verre te houden van antisemitisme en is de leider van een andere partij (PVV) veroordeeld voor ‘groepsbelediging’. Dat neemt niet weg dat ook deze partijen in media en door politieke opponenten gretig in verband worden gebracht met extremisme.

Maar zou het niet minstens zo interessant zijn om te kijken waarom kiezers – ook in Nederland – zich afkeren van de partijen die doorgaans regeren en zich wenden tot politici die dat tot dusver niet deden of zelfs buitenspel worden gehouden? De redenen zijn talrijk.

Het hoeft helemaal niet de verlokking van ‘rechts’ of zelfs ‘extreemrechts’ te zijn die kiezers er toe brengt op de aldus betitelde partijen te stemmen. Alle kans dat het eerder de alleszins verklaarbare afkeer van het regerende establishment is, die kiezers er toe brengt om eens naar alternatieven te kijken.

Gepubliceerd op 17 september 2022

4

Platteland tegen de Randstadregering

Op verzoek van hoofdredacteur Roland Tichy van het Duitse online magazine (en maandblad) Tichys Einblick schreef ik een analyse van de ‘boerenopstand’ tegen het stikstofbeleid van het kabinet-Rutte. Dat voor Duitsers geschreven artikel verschijnt hier nu ook het Nederlands.

Op de avond van 5 juli werden er in Heerenveen door de politie pistoolschoten gelost op boeren die demonstreerden tegen het stikstofbeleid van de regering-Rutte. Het was het voorlopige dieptepunt in een reeks confrontaties tussen demonstrerende boeren en de Nederlandse regering.

De afgelopen weken blokkeerden boeren al snelwegen en distributiecentra en ze demonstreerden ook bij het woonhuis van de verantwoordelijke minister. Voor verdere escalatie wordt gevreesd. De leider van een van de coalitiepartijen zei te vrezen voor een ‘burgeroorlog’, zij het ‘op een beschaafde manier’. Dat laatste bleek niet meer zo zeker.

Tienduizenden Nederlandse boeren vrezen hun boerderij op te moeten geven, omdat ze volgens de overheid voor te veel stikstof in nabijgelegen natuurgebieden zorgen. Er zijn in het kleine Nederland – het dichtstbevolkte land van het Europese continent – zowel relatief veel boeren als veel, vaak piepkleine natuurgebieden. Die talrijke kleine natuurgebieden zijn door de Nederlandse overheid bovendien vastgelegd in Europese wetgeving.

Hoewel de Nederlandse boeren al veel minder stikstof uitstoten dan dertig jaar geleden, is dat volgens de Nederlandse bestuursrechter niet genoeg om aan de Europese regels te voldoen. De regering-Rutte wenst echter zowel vast te houden aan de talrijke (kleine) natuurgebieden als aan de eigen interpretatie van deze Europese regels. De roep uit de samenleving aan premier Mark Rutte om in Brussel de voor Nederland zeer belemmerende regels voor natuur en stikstof te heronderhandelen wordt door Rutte genegeerd.

De woede en de wanhoop van de boeren lijkt echter meer kanten te hebben: de regering in Den Haag wordt verweten geen oog te hebben voor het platteland, de plattelandscultuur en tradities, in tegenstelling tot de leefwereld van steden als Amsterdam, Rotterdam en Den Haag.

De Randstad weegt altijd zwaarder

Die boosheid wordt versterkt, omdat in de regio’s in Nederland het idee bestaat, dat vooral de politieke wensen van ‘de Randstad’ doorwegen in het regeringsbeleid. Ondertussen moet het platteland wel opdraaien voor de gevolgen, zoals windmolenparken en zonneweiden voor het klimaatbeleid. Boeren moeten inschikken voor het natuurbeleid. De grote opvangcentra voor asielzoekers bevinden zich ook in de regio. Dat beeld wordt nog versterkt door het lot van tienduizenden inwoners van de provincie Groningen, die getroffen werden door aardbevingen als gevolg van grootscheepse aardgaswinning maar lang moeten wachten op herstel van hun huizen.

In de regeringscentra en de omroepen werd ondertussen besloten om een populaire traditie als Zwarte Piet – gewoontegetrouw de knecht van Sinterklaas – af te schaffen, omdat dit ‘racistisch’ zou zijn. Zoals ook het in Nederland populaire vuurwerk op Oudejaarsavond en de paasvuren – in de oostelijke regio’s – aan banden worden gelegd.

Illustratief is, dat vlakbij Heerenveen – waar de politie deze week op demonstrerende boeren schoot – vijf jaar geleden eveneens boeren en hun sympathisanten de snelweg blokkeerden. Toen om te voorkomen dat twee bussen met actievoerders uit Amsterdam konden doorreizen naar Dokkum, waar de op de nationale televisie uitgezonden intocht van Sinterklaas (met Zwarte Piet) dat jaar plaatsvond. Uiteindelijk werden de ‘blokkeerfriezen’ veroordeeld tot taakstraffen. Dat van Zwarte Piet wordt beweerd dat die een racistische figuur zou zijn, leidt tot veel ergernis in Nederland.

De boeren hadden traditioneel veel invloed in Nederland, onder meer via de christendemocratische partij CDA, die lang de grootste van het land was. Maar die dagen zijn voorbij. Steeds vaak grijpen boeren naar het inzetten van hun tractoren als intimiderend demonstratiemiddel.

De christendemocraten van het CDA zijn gemarginaliseerd en de VVD van Mark Rutte – premier sinds 2010 – lijkt zich meer te vereenzelvigen met progressieve, urbane ideeën over ‘duurzaamheid’ en ‘diversiteit’, die eerder vooral als linkse thema’s werden gezien.

Doelwit D66

Een sleutelrol wordt vervuld door de links-liberale partij D66, een partij van overwegend hoogopgeleide, grootstedelijke progressieven, die het electoraat deelt met de groenen en sociaaldemocraten. D66 steunt al tien jaar de coalities van Mark Rutte en heeft zich zo een machtspositie verworven.

In het jongste regeerakkoord van een half jaar geleden is die machtspositie van D66 meer dan ooit zichtbaar geworden. Nederland moet van D66-leider Sigrid Kaag – tevens minister van Financiën en vicepremier – ‘koploper’ worden op klimaatgebied. Haar secondant, klimaatminister Rob Jetten, stelde dat Nederland als ‘Berlijn aan de Rijn’ diende te worden: één grote stad, vol bouwkranen en omringd door windmolens. D66 eiste ook halvering van de Nederlandse veestapel. Die eis is in grote lijnen gehonoreerd in het regeerakkoord van het vierde kabinet-Rutte.

De stadspartij D66 is het belangrijkste doelwit van boze boeren en andere bewoners van de regio, maar de woede richt zich sinds enkele weken ook op de liberale regeringspartij van premier Rutte en de eveneens regerende christendemocraten.

VVD mort tegen Rutte

Een meerderheid van Rutte’s eigen partijcongres keerde zich tegen zijn stikstofpolitiek: de ernstigste confrontatie met zijn achterban in veertien jaar. De leider van de christendemocraten, minister van Buitenlandse Zaken Wopke Hoekstra, werd ook hard aangevallen door zijn eigen achterban. De politieke toekomst van zowel Hoekstra zelf als die van zijn partij is hoogst ongewis.

De winnaar van de ‘beschaafde burgeroorlog’ – waar dus wel degelijk bij geschoten werd – is tot dusver vooral een nieuwe plattelandspartij, de BoerBurgerBeweging, die zich tot tolk van het plattelandsverzet heeft gemaakt. De leidster, Caroline van der Plas, zit nu nog in haar eentje in het parlement maar haar partij zou wellicht een van de grootste van het land kunnen worden.

Er waren in Nederland al eerder kloven zichtbaar tussen hoog- en laag opgeleid, tussen behoudend en progressief, tussen grootstad en platteland. Hoewel minstens de helft van de bevolking zichzelf als ‘rechts’ ziet, is de regeringskoers vaak veel linkser, getoonzet in de grote steden.

Het heeft er alle schijn van dat die misfit zich nu aan het wreken is. Op de achtergrond speelt de aanhoudende immigratie een rol, zowel door arbeids- als asielmigratie. Boeren verwijten de regering dat zij onder valse voorwendselen – ‘stikstof’, ‘natuur’ – plaats moeten maken voor asielzoekerscentra en nieuwe stadswijken.

De Nederlandse boeren behoren weliswaar tot de productiefste – en ook de meest diervriendelijke – ter wereld, maar zijn relatief klein in getal. Hoewel er veel ergernis is over het met tractoren – ‘boerentanks’ – blokkeren van snelwegen, overheerst onder de bevolking toch de sympathie.

Uit de verdediging

Dat leidt tot grote spanning in de coalitie van premier Rutte. Veel van zijn eigen partijleden vinden dat hij te veel heeft weggegeven aan de ‘elitaire linksen’ van D66. Er is openlijke opstand binnen het CDA. Mogelijk leidt de ‘burgeroorlog’ van boeren en hun sympathisanten tegen de ruimtelijke en ideologische opdringerigheid van de groenen, de linksen, de linksliberalen en andere stadspartijen met woke-reflexen tot nieuwe politieke en maatschappelijke verhoudingen in Nederland. De traditie en de regio zijn in ieder geval uit de verdediging gekropen. De gevolgen zijn weliswaar ongewis, maar kunnen groot zijn.

De drie boeren – waaronder een jongen van 16 – die in Heerenveen werden gearresteerd na de pistoolschoten van de politie werden na een dag vrijgelaten. Er wordt hen niets ten laste gelegd. Er wordt nu een onderzoek ingesteld naar het politiegeweld tégen de boeren.

Gepubliceerd op 13 juli 2022

5

We worden geregeerd door een disfunctioneel kabinet

Nederland kampt met een duurtecrisis, met woningnood, met overbevolking en met personeelstekorten. Maar waar houdt de regering zich mee bezig? Met plukjes natuur hier en met het toekomstige klimaat daar. Nederland heeft een disfunctioneel kabinet.

Sinds de Oekraïne-oorlog eind februari begon ziet de wereld er heel anders uit, maar het kabinet Rutte IV houdt krampachtig vast aan het coalitieakkoord uit december, dat in alles het stempel draagt van D66 – dat kennelijk zó nodig was bij de formatie dat het D66-verkiezingsprogramma één op één in het regeerprogramma belandde.

D66 houdt daar verbeten aan vast, kennelijk vastbesloten om de nieuwe kroonjuwelen natuur en klimaat nu wel eens tot een succesvolle afronding te brengen. Daarmee gijzelt D66-leider Sigrid Kaag de coalitie, waar het in de VVD en het CDA rommelt rond het door D66 aangedragen stikstofdictaat voor de landbouwsector.

Voldoende gas? Maar wel peperduur gas!

De coalitie houdt zichzelf vooralsnog angstig vast. Want iedereen weet dat de grote onrust onder de bevolking nog gaat komen. In geen enkel land kan de regering schouderophalend voorbijgaan aan een Grote Verarming, zoals die zich die nu al aftekent en die de komende maanden verder vorm zal krijgen. Na de inflatie komt nu ook de recessie. Als de gasvoorraden al voldoende zijn, dan zullen de prijzen wel torenhoog blijken.

Het probleem doet zich op alle fronten voor. De bevolking groeit als kool door immigratie, maar het kabinet kijkt weg, doet niets en schuift alles vooruit – naar een volgend kabinet. Met D66 kan niet worden gepraat over immigratie – die altijd als een zegen wordt gezien – en evenmin met de ChristenUnie, die het net als D66 niet over de grote toestroom van asielzoekers wil hebben.

Hoe urgent zijn nu die stikstofmiljarden?

Het halveren van de stikstofuitstoot, uiterlijk 2030, en het massaal saneren van de boerenstand is een allesoverheersende heilige graal die niet alleen tientallen miljarden kost, maar ook van een rendabele bedrijfstak een niet-concurrerende, overheidsgefinancierde branche maakt. En dat allemaal op basis van de omstreden aanname dat de natuur van Nederland op instorten staat. Dat was nog nooit inzet van de verkiezingen, maar bepaalt wel de inzet van het kabinet.

Terwijl de oliemaatschappijen monsterwinsten maken op basis van de hoge prijzen van olie en gas die door burgers worden betaald, wordt een bedrijf als Shell ondertussen ook nog eens door de belastingbetalers gesubsidieerd omdat dergelijke bedrijven aan het ‘verduurzamen’ zouden zijn. Het zijn de consumenten die de heffingen opbrengen over de dure energie waarmee Shell zijn CO2 onder de zeebodem stopt en waterstoffabrieken bouwt (die eerder meer dan minder CO2 produceren).

Wereldvreemde politici

Hoelang kan dit hallucinante gedoe door blijven gaan? Heel lang zal het niet zijn. Als je mensen boos wilt maken, moet je ze hun geld afnemen voor niet-urgente zaken terwijl de prijzen voor brood en brandstof de lucht in vliegen. Het is een explosief mengsel, dat in Den Haag wordt gebrouwen.

Het land functioneert maar matig, omdat overal personeelstekorten zijn, terwijl tegelijkertijd de bevolkingsgroei door immigratie nog nooit zo hoog was. De immigratie lost de personeelstekorten niet op en vergroot die mogelijkerwijs zelfs. Zoals de bevolkingsgroei ook de problemen van het stikstofbeleid en het klimaatbeleid van Nederland vergroten. Wordt er iets aan gedaan? Niets! Schiet het op met het oplossen van de woningnood die door de grootscheepse immigratie wordt verergerd? Niet!

Nog nooit zo impopulair

De problemen komen al massaal van buiten het land binnen, maar het kabinet Rutte IV kijkt weg, schuift vooruit, is met zichzelf bezig en niet met het land. Dit kabinet maakt wel problemen, maar lost ze niet op.

In maart 2023 zijn er weer provinciale verkiezingen en de nieuwe statenleden kiezen de nieuwe Eerste Kamer. In de peilingen staan de belangrijkste regeringspartijen op (fors) verlies. De VVD-premier was nog nooit zo impopulair – en dat terwijl Nederland tot dusver bereid was hem veel te gunnen en veel te vergeven.

Statenverkiezingen zijn een uitgelezen gelegenheid om ‘ze in Den Haag’ van Jetje te geven, zoals bijvoorbeeld de laatste keer (in 2019) toen Forum voor Democratie de grootste werd, met een agenda tegen het immigratie- en het klimaatbeleid.

Dat zal niet precies weer zo gebeuren, maar dat de regeringspartijen geen meerderheid krijgen in de Eerste Kamer lijkt wel vast te staan. Probeer dan maar eens een verscherpte Stikstofwet (geen halvering in 2035 maar in 2030) door die Eerste Kamer te krijgen, zoals D66 heeft afgedwongen in de coalitie.

Brood- en brandstof-opstand

Revoluties beginnen niet zelden door hoge prijzen voor brood en brandstof. De kiezersopstand in het Fortuyn-voorjaar van 2002 kan ook minstens voor een deel worden toegeschreven aan inflatie (de invoering van de euro) en de ingezakte economie.

Waar het toen qua prijsstijgingen over procenten ging, gaat het nu – twintig jaar later – deels over tientallen procenten en bij het gas zelfs over een verveelvoudiging. Dat is ongekend. Politici die geen antenne hebben voor mensen van wie het bestaan wordt afgenomen of die massaal het einde van de maand niet halen tekenen hun eigen ontslagbrief.

Gepubliceerd op 17 augustus 2022

6

Gaaf

‘Misschien denkt de VVD een keer: joh, donder op. Dat zie ik dan wel weer.’ Ruttetaal. ‘Joh’ doet anno 2023 gedateerd aan. Scholierentaal van vroeger, informele omgangstaal voor onvolwassenen. Ruttetaal is een beetje nuffige gymnasiastenpraat uit de jaren tachtig. Tof!

Het staat niet op zichzelf. Mark Rutte noemt Nederland ook graag een ‘gaaf land’. Dat is niet gaaf zoals het bedoeld is, maar gaaf zoals dat opgang maakte op het schoolplein, ergens in het laatste kwart van de twintigste eeuw. Zoiets als ‘vet cool’ en ‘wreed’, maar dat was weer wat later.

Als premier werd Rutte gaandeweg ook een fietsende premier – het schijnt hem aangeraden te zijn door zijn mannetjesmakers. In 2021 ging het beeld van de premier die op de fiets het ontslag van zijn kabinet indiende bij de koning de wereld rond. Nog hetzelfde jaar verdween de fietsende premier trouwens weer uit beeld, want de Mocro-maffia bleek het op hem te hebben voorzien. Het gave land was een narcostaat geworden.

De fietsende premier had ook iets van de fietsende scholier, appeltje in de hand. In de loop van zijn premierschap werd de kledingstijl van de premier steeds jongensachtiger. Als het maar even kan in spijkerbroek, met gympies, polootje, hemdje met knoopjes los, een hoodie soms.

Er zijn landen waar je vertrouwen wekt door macht en machismo uit te stralen. Mark Rutte weet dat het in Nederland anders werkt. Als je macht wilt hebben en houden, moet je een ongevaarlijke indruk maken. Mensen moeten zich niet bedreigd voelen. Je moet vertrouwen wekken. De aardige empathische boy next door zijn, dat werkt het beste.

Als scholier liet Rutte zich al interviewen alsof hij de premier van Nederland was. Ook toen hij de langst regerende premier uit de Nederlandse geschiedenis was sprak Rutte in interviews nog steeds alsof hij een scholier was. Appeltje, eitje.

7

De langstzittende premier is niet per se de beste

Hij doet zelf of het er niet toe doet, maar dat zegt bij Mark Rutte niet zoveel. Zichzelf niet te veel op de borst kloppen, dat maakt deel uit van zijn instrumentarium. Maar het is hem toch maar mooi gelukt: de langstzittende minister-president van Nederland worden. Hoe is hem dat gelukt? Is het een verdienste? Is Nederland er beter van geworden? Vragen.

Hoewel de Nederlandse politiek weinig opmerkelijke politici produceert, zijn de meeste premiers voor Nederlandse begrippen toch best karakteristieke figuren. Een aantal van hen hebben het premierschap een gezicht gegeven. Denk aan Joop den Uyl in de jaren zeventig, aan Ruud Lubbers in de jaren tachtig, aan Wim Kok in de jaren negentig. Wie in die tijd opgroeide wist niet beter of een minister-president zag eruit als die van dat moment.

Dat komt deels omdat premiers doorgaans veel langer meegaan dan ‘gewone’ ministers. Ministers en ook Kamerleden zijn passanten, maar de premier gaat in die functie al gauw enkele Kamerperioden mee. Daar gaat ook vaak een periode van zichtbaarheid als fractievoorzitter of bewindspersoon aan vooraf.

Mark Rutte past in dat patroon. Een enkeling herinnerde zich hem als langdurig voorzitter van de jongerenafdeling van de VVD toen hij in 2003 op het voortoneel belandde als staatssecretaris, en hij in 2006 verrassenderwijs VVD-leider, lijsttrekker en oppositieleider werd. Dat leiderschap was op het nippertje, zoals hij in 2010 ook op het nippertje de verkiezingen won en premier werd, om die positie tot op heden niet meer op te geven.

Alleen winnen als het echt nodig is

Het beeld bestaat wellicht dat Mark Rutte steeds maar weer soepeltjes alle verkiezingen wint, tot wanhoop van zijn rivalen. Zo is het dus niet. Rita Verdonk was de gedoodverfde winnaar van de partijverkiezingen in 2006, maar Rutte haalde haar in bij de finish. In 2010, zo mag hij zelf graag zeggen, hadden de verkiezingen geen dag later moeten plaatsvinden, anders was niet hij maar Job Cohen van de PvdA de winnaar (en de premier) geworden.

Sinds 2010 heeft Rutte ook echt niet alle verkiezingen gewonnen. Hij verloor de gemeenteraadsverkiezingen een keer van het CDA. Hij verloor de Europese verkiezingen van een hele reeks partijen (D66, CDA, PVV, PvdA). Hij verloor de provinciale verkiezingen een keer van Forum voor Democratie. Mark Rutte verstaat echter de kunst om de verkiezingen te winnen die er voor de macht in Nederland echt toe doen: de Kamerverkiezingen. Die won hij sinds 2010 vier keer – en dat is wél ongekend voor een partij die sinds de oprichting in 1948 steevast de derde was.

Dat de VVD onder Rutte zo lang de grootste kon zijn, is misschien niet eens zo’n geweldige prestatie. Het hing al enkele decennia in de lucht. Naarmate steeds meer Nederlanders ontkerkelijkten en zich tot de middenklasse konden rekenen, lag het voor de hand dat een lichtjes conservatieve liberale volkspartij het voorspelbare verlies van de christendemocraten en sociaaldemocraten kon oprapen. Zo bezien duurde het zelfs nog best lang voordat de VVD de grootste partij van het land werd.

Dat Mark Rutte met de VVD zo ver wist te komen, en daar ook wist te blijven, is niettemin een bijzondere prestatie. Hij deed dat met een uitgesproken Wille zur Macht, verborgen achter een bijzonder acteertalent. Hij deed en doet dat door een verbijsterende souplesse in de omgang met beloftes (en met de waarheid), en met een zelden vertoonde grootmoedigheid jegens coalitiepartners en in het algemeen jegens eenieder wiens gedoogsteun hij nodig heeft.

Dan zijn er ‘geen taboes’, zoals hij in de week dat hij recordpremier werd tegen protesterende boeren zei. Maar als die boeren de geschiedenis kennen, weten ze ook dat Rutte alle onderhandelingspartners die hij voor de bestendiging van zijn macht veel gunt, uiteindelijk toch opeet. Kent u de zwarte weduwe, de vrouwtjesspin die het mannetje na de paring opeet? Zo is Mark Rutte.

Veel weggeven, maar uiteindelijk winnen

In 2010 kreeg het CDA in Ruttes eerste kabinet alle politieke wensen in het regeerakkoord. Van het VVD-programma was weinig terug te zien. In 2012 probeerde Rutte zo snel verkiezingen te houden dat het beschadigde CDA zich niet op tijd kon herstellen. Dat de VVD nog steeds de grootste partij is, komt in de eerste plaats omdat het CDA dat niet meer is én omdat Rutte de VVD positioneert zoals het CDA dat vroeger deed: in het midden. Toch stapte het CDA dit jaar weer in een kabinet met Rutte. Of die partij dat zal overleven is twijfelachtig.

Het dure lot van steun geven aan een coalitie onder leiding van Rutte trof in meer of mindere mate ook de PVV in 2012, de PvdA in 2012-2017 en GroenLinks na gedoogsteun in 2012 en 2021. Nu staat D66 op het menu. Sigrid Kaag van D66 mocht haar hele verkiezingsprogramma in het regeerakkoord van het vierde kabinet-Rutte schrijven, maar haar partij is na een half jaar regeren in de peilingen gehalveerd.

‘De directeur’

Mark Rutte is een bijzonder talent, en dat is hij. Als doel kiest hij alleen de positie die er voor de macht echt toe doet, en controleert die positie vervolgens met precisie en timing. Bij crises is hij graag onzichtbaar als hij de risico’s naar een ander kan schuiven; hij duikt pas op als de risico’s naar hemzelf toe komen – of als hij er voordeel bij kan hebben. Toen half 2022 de boerenopstand zijn vierde kabinet bedreigde en zijn premierschap in gevaar kwam, liet hij per telefoon vanaf zijn vakantieadres weten dat er ‘geen taboes’ zijn. Wat Sigrid Kaag daarvan vindt is plotseling van minder belang, zo lijkt het.

Macht, dat is waar het bij Mark Rutte om gaat. Zijn moeder zag dat al: zij vond haar jongste kind vaak niet aardig en noemde het ‘de directeur’. Zijn schoolvriendje werd ingezet om hem te interviewen, als ware hij toen al de minister-president. Rutte noemde zijn eigen partij, de VVD, uiteindelijk ook maar een middel om het land te besturen.

Inderdaad ligt de VVD als partij na zestien jaar partijleiderschap en twaalf jaar premierschap van Mark Rutte op apegapen: fors ledenverlies, nergens een potentiële opvolger te bekennen, het interne debat zorgvuldig weggeplamuurd, ieder Kamerlid of minister die niet blind de leider steunt naar de uitgang geduwd.

Als Mark Rutte iets is, dan is hij een machtspoliticus. Alles is ondergeschikt aan de macht. Zijn talent is dat hij alle rollen speelt om te verhullen dat hij dat is. Hij kiest niet voor uiterlijk vertoon, maar doet alsof hij de ongevaarlijke, altijd opgewekte buurjongen is die, met een appeltje in de hand, op de fiets naar zijn werk gaat – en of dat werk ook maar een baan is. Hij geeft iedereen zijn zin, maar aan het eind moet je je vingers natellen. Zelf noemt hij het ‘bieden van comfort’ aan coalitiepartners en gedoogpartners.

Dat hij nu recordpremier is komt omdat hij een uitzonderlijk talent is in het bieden van comfort aan iedereen die hem in de lucht houdt als premier en als volgende lijsttrekker. Hij maakt zich graag klein om uiteindelijk maar de baas te zijn. Niets is hem te min, desnoods reist hij af naar Den Bosch om een vakbondsman achter een biertje comfort te bieden. De keukentafel van Jolande Sap van GroenLinks om maar troepen naar Afghanistan te sturen – ook goed. Het is het resultaat dat telt.

De taal, die beheerst hij

Verder is Mark Rutte natuurlijk de meester van het woord. Hij praat de oppositie suf, hij stelt zich vaak – op het oog – nederig op als het nodig is om te paaien, en hij verpakt leugens en halve waarheden zodanig dat het weerwoord wegsterft. Toen zijn politieke sterfbed leek te naderen nadat de hele Kamer – op de VVD na – hem op Goede Vrijdag 2021 wegstemde, stond hij een dag later, op Stille Zaterdag, via de tv als ware hij Lazarus weer op – nederig op de fiets, mutsje op het hoofd.

Het duurde even, maar driekwart jaar later regeerden Sigrid Kaag, Wopke Hoekstra en Gert-Jan Segers weer vrolijk verder met de premier die ze eerder hadden afgezworen. Hij zou een nieuwe bestuurscultuur omarmen en had daar heel bijzondere ideeën over. Nauwelijks meer iets van gehoord. Bij Mark Rutte is ondertussen ook niets te merken van hard feelings. Waarom zou hij? Ook daarin is hij de souplesse zelve. Wie het laatst lacht...

Controlfreak

Niet dat hij vergeet. Zoals Lodewijk Asscher, een kabinetsperiode lang zijn vicepremier, opmerkte: die vergeetachtigheid van Rutte is heel vreemd voor iemand die aantoonbaar altijd een controlfreak is en juist nooit iets vergeet. Mark Rutte is hooguit Oost-Indisch vergeetachtig: als het nodig is voor het hogere doel. Om de verkiezingen te winnen of de coalitie bij elkaar te houden, om premier te blijven.

Dan belooft hij dat de Grieken geen cent meer krijgen, dat de hypotheekrente onaangetast blijft, of dat de hardwerkende middenklasse belastingkorting krijgt. Als dat in aanloop naar de volgende verkiezingen leugens en dooddoeners blijken te zijn, dan roept hij ruim voor die verkiezingen – zoals in 2016 – één keer ‘mea culpa’ en dat hij het nooit meer zal doen om zo, nu met een door hemzelf schoon verklaard blazoen – op weg te gaan naar de volgende verkiezingen.

Aan de vooravond van die verkiezingen zegt hij nog wat stoers over buitenlanders (‘Pleur op!’) om wat PVV-stemmers weg te kapen en van zijn D66-imago af te komen. In 2017 steunde hij zijn winnaarsgeluk wat extra door on-Nederlands ondiplomatiek hard op te treden tegen Turkse ministers. De verliezers? PVV en CDA.

Recordpremier

Mark Rutte is nu dus recordpremier en hij wil ook niet weg, nog lange niet. Hij wil ook niet naar Brussel, naar de NAVO of de Europese Unie. Op de keper beschouwd – en bij nader inzien –past dat ook helemaal niet bij hem. Ten eerste weet Rutte beter dan wie dan ook dat als je maar even met je ogen knippert je je positie kwijt bent. Wie op weg is naar de uitgang wordt al niet meer serieus genomen.

Minstens zo belangrijk: de premier is veruit de machtigste figuur in het Nederlandse politieke systeem. Hij moet daarvoor weliswaar de kunst beheersen om anderen zoveel comfort te bieden dat ze je op die positie willen behouden, maar dat kan Rutte wel. Hij is een kameleon die politicus geworden is.

Aan dat premierschap heeft Rutte in die twaalf jaar ook zijn eigen vorm gegeven, door zich te gedragen als de dienaar van zijn coalitiepartners en zijn gedoogpartners. Hij voorspelde al kort na zijn aantreden als premier dat het steeds moeilijker zou worden om kabinetten met meerderheden in zowel de Tweede als de Eerste Kamer te vormen, maar maakte zich daar niet al te veel zorgen over, want er zouden naar zijn idee altijd constructieve oppositiefracties voorhanden zijn.

En dat bleek zo te zijn – al blijken er steeds meer fracties buiten de door Rutte geprezen constructieve oppositie te staan.

De regering heeft meer macht dan het parlement

De premier is onder meer zo machtig, omdat in het Nederlandse stelsel de regering als uitvoerende macht ook veel wetgevende macht is toebedeeld. De regering, waarvan de premier hoe dan ook de alom zichtbare leider is en de agenda lijkt vast te stellen, kan in zijn dagelijkse doen en laten veel bepalen buiten regeer- en gedoogakkoorden om.

Qua internationaal optreden is de premier nooit eerder zo machtig geweest. Ruud Lubbers, premier van 1982-1994, moest zijn minister van Buitenlandse Zaken – Hans van den Broek – nog hardhandig duidelijk maken dat in internationaal verband de premiers en presidenten het buitenlandse beleid bepalen; in het Ruttetijdperk bestaat daar al lang geen twijfel meer over.

Achtereenvolgende ministers van Buitenlandse Zaken – maar bijvoorbeeld ook van Financiën – weten dat de internationale beslissingen die ertoe doen niet in hun kring worden genomen, maar in de kring van premiers en presidenten.

Hoe top zijn topfuncties?

Zo weet Mark Rutte ook maar al te goed dat de secretaris-generaal van de NAVO, de voorzitter van de Europese Commissie en de ‘president’ van de Europese Raad in de eerste plaats uitvoerders zijn, topambtenaren – ‘fonctionnaires’, zoals de Fransen lichtjes neerbuigend plegen te zeggen. Een minister-president, die is in dat licht juist geen uitvoerder, maar een mede-opdrachtgever. De eerste minister van een land is aan de internationale tafels iemand, maar dat staat bij een politiek benoemde functionaris nog niet zo vast. Geen wonder dat de machtspoliticus Mark Rutte niet zo nodig naar Brussel hoeft.

De vraag dringt zich wel op of Mark Rutte, nu hij de langstzittende premier is, ook de beste premier van Nederland is geworden. Laten we ons voor een antwoord op die vraag beperken tot de laatste (ruime) halve eeuw. Ter vergelijking hebben we dan beschikbaar de premiers Piet de Jong (1967-1971), Barend Biesheuvel (1971-1973), Joop den Uyl (1973-1977), Dries van Agt (1977-1982), Ruud Lubbers (1982-1994), Wim Kok (1994-2002) en Jan Peter Balkenende (2002-2010).

Een jezuïtische protestant

Hoewel zelf van protestantse huize (en religieus, naar eigen zeggen) heeft Mark Rutte nog het meest van de vorige recordpremier, de katholiek Ruud Lubbers. Die won in 1986 ook de verkiezingen met wat eerder VVD- dan CDA-beleid was en maakte de VVD aldus klein, om vervolgens met de PvdA te gaan regeren. Lubbers, geschoold bij de jezuïeten, pakte het hele Binnenhof in met vaagpraat die hem vrij baan gaf. Mark Rutte is de jezuïet onder de van huis uit protestantse politici.

Het moet hem worden nagegeven: Mark Rutte is ook, op het oog althans, behoorlijk onverstoorbaar. In dat opzicht heeft hij wel wat van Piet de Jong, de premier die in zijn eigen tijd werd verweten ‘op de winkel te passen’ en een rechtse premier in een linkse tijd leek te zijn. Terugblikkend zien we dat De Jong overigens juist veel links beleid introduceerde. In zijn optreden was hij echter relativerend – en ook dat is de methode-Rutte.

Hoewel zijn credentials anders doen vermoeden, is Mark Rutte geen sobere calvinist. Daarvoor moeten we eerder bij de PvdA’er Wim Kok (althans, in zijn eerste kabinet) zijn, of bij de CDA’er Jan Peter Balkenende (ook bij diens eerste kabinet). Onder Ruttes eerste twee kabinetten is er wel iets bezuinigd, maar zijn vooral de belastingen omhoog gegaan – en er staat meer op de rol. Rutte III en Rutte IV zijn de spilzuchtigste kabinetten uit de Nederlandse parlementaire geschiedenis. Daar zijn zelfs de kabinetten van Den Uyl en Van Agt niets bij.

Hoe effectief is Rutte?

Ruttes voorganger Jan Peter Balkenende was niet een zeer gerespecteerde premier, ook niet in de ministerraad, ook niet onder zijn eigen ambtenaren. Balkenende was wel een efficiënte premier. Hij saneerde de uitkeringen (vervroegd pensioen, WAO, bijstand, WW) en introduceerde een nieuw zorgstelsel.

Rutte verhoogde de belastingen toen het al slecht ging met de economie, op een manier die door niemand meer – behalve stilzwijgend door de VVD – gesteund wordt. Toen de schade enigszins hersteld was, gaf hij de agenda uit handen aan coalitiepartner D66: dat leidde tot torenhoge extra uitgaven voor onder andere klimaat en stikstof. Erg consistent is het niet, dat is wel het minste dat je ervan kunt zeggen.

Mark Rutte is Rubberen Rutte, zo blijkt ook uit het gemak waarin hij van afwijzend naar meebuigend gaat bij de woke-agenda, waarin ‘zwart’ slachtoffer is en ‘wit’ de dader en waarin ‘gender’-minderheden tot in het absurde worden bediend. Eerst was Rutte tegen het van overheidswege laten verdwijnen van Zwarte Piet, daarna was hij voor.

Toen er in de VS een burger in politiehanden overleed was Rutte er als de kippen bij om te stellen dat we ook in Nederland systemisch racisme zouden kennen. Al gauw haalde hij een delegatie van Black Lives Matter naar het Catshuis. Ook dat is comfort bieden à la Mark Rutte. Even de druk van de ketel halen.

Wie wint in Brussel?

Een aardige toetssteen is ook de effectiviteit van de Nederlandse premier in de Europese Raad, de club van regeringsleiders. Nederlandse premiers (Lubbers, Kok, Rutte ook) heten daar vaak veel aanzien te genieten en erg gerespecteerd te zijn. Dat zegt weinig over de vraag of het belang van de burgers van Nederland ook optimaal wordt bediend.

In dit opzicht is de record van Mark Rutte niet indrukwekkend. Hij mag graag de indruk wekken stevig in de strijd te staan, maar legt zich uiteindelijk op hoofdlijnen neer bij meer Europa (geld, bevoegdheden), hoewel hij aanvankelijk anders suggereerde. In dat opzicht is Rutte in zijn huidige kabinet zelf volledig door de pomp: hij lijkt ook in dit opzicht meer D66-premier dan ooit.

Zo beroerd als Ruud Lubbers zal Rutte het trouwens niet gauw doen. Vriend en vijand zijn het erover eens dat die in 1992 zo slecht onderhandelde – het kostte Nederland uiteindelijk tientallen miljarden – omdat hij in de smaak wilde vallen om voorzitter van de Europese Commissie te worden. Neem dan Balkenende: die was tegen zijn imago in wel efficiënt: hij voorkwam een stijging van de Europese landbouwuitgaven en gebruikte het Nederlandse ‘nee’ tegen de Europese Grondwet om een lagere EU-contributie voor Nederland te bedingen.

Rutte: de migratiepremier

Op het vlak van immigratie, ook een ter zake doende toetssteen, heeft Rutte hooguit een gemengde staat van dienst. Hij loopt met een grote boog om het thema heen, ook nu Nederland al acht jaar een stormachtige bevolkingsgroei kent, vrijwel volledig veroorzaakt door een ongecontroleerde immigratie. Ruttes enige bijdrage aan de inperking daarvan is zijn aandeel in de Turkijedeal van 2016, waarbij werd overeengekomen dat dat land geen asielzoekers meer naar Griekenland zou sturen.

Verder: niets. Geen beleid, geen visie, geen ideeën, niets. Terwijl de problemen van Nederland zoals de Ruttekabinetten die zelf benoemen (klimaat, woningtekort, stikstof) nauw gelieerd zijn aan de snelle bevolkingsgroei. Veel premiers (De Jong, Lubbers) hebben steken laten vallen als het om grootscheepse immigratie gaat, maar dat geldt zeker ook voor Rutte.

Ondertussen is Mark Rutte vooral wat hij op het eerste oog niet is. Hij lijkt de allemansvriend, open, toegankelijk, losjes, bescheiden, ontspannen. Het zijn bij nadere beschouwing vooral ook de middelen waarmee de machtspoliticus Mark Rutte opereert. Alles wat Mark Rutte lijkt te zijn komt prima van pas om effectief steun te vergaren en te behouden voor zijn begeerde positie: die van minister-president van Nederland.

Veel is daaraan ondergeschikt: het privéleven van Rutte zelf – althans, voor zover bekend – de toekomst van zijn eigen partij en zijn eigen verkiezingsbeloften. Achter de man met de gympen, de appel en de fiets, die het graag iedereen naar de zin maakt, zit een man die er veel, zo niet alles voor over heeft om aan het stuur te zitten en aan het stuur te blijven.

Daar is trouwens ook een heel goede, objectieve reden voor. Met premiers loopt het in Nederland vaak niet goed af. Piet de Jong, Barend Biesheuvel en Dries van Agt raakten in de vergetelheid. Ruud Lubbers werd geen topman bij de EU of bij de NAVO, en beleefde een vernederende afgang als topman bij een VN-organisatie.

Is er leven na het premierschap?

Wim Kok droeg de macht over, maar zag zijn partij kelderen. Met Kok heeft Rutte trouwens gemeen dat hij de politiek depolitiseerde en reduceerde tot ‘besturen’, zonder dat er veel politieke keuzes werden gemaakt. Het strandde op de opkomst van Pim Fortuyn, het type risico dat Rutte nu ook loopt. En Jan Peter Balkenende? Die kreeg ook zijn begeerde Brusselse baan niet; hij is nu lobbyist voor grote bedrijven.

Geen wonder dat Mark Rutte het vooruitzicht dat er een tijd komt na het premierschap nog even uitstelt. De beste premier is hij wellicht niet, hij is wel de meester bij uitstek in het vergaren van verkiezingswinst als het echt nodig is, om vervolgens – zichzelf ogenschijnlijk wegcijferend – behendig meerderheden te verzamelen die hem aan de macht houden.

Gepubliceerd op 30 juli 2022

8

Nederland is natter geworden

Veel Nederlandse media lijken hun lezers, kijkers en luisteraars in een permanente toestand van ontreddering te willen brengen. Ze worden overladen met rampen en zwartgallige vooruitzichten en vaak krijgen ze er gratis een schuldgevoel bij getrakteerd. En zelden was het zo erg als in de zomer van 2022. Maar hoe zit het nou echt? Neem nou de droogte.

De minister van Waterstaat, Mark Harbers, liet begin augustus 2022 weten dat het nu officieel droog was in Nederland. Dat bleek het sein voor zowel alarmistische meningen als klimaatgerelateerde prognoses. In de rituele kringgesprekken werd bezorgd gekeken en gingen zorgelijke anekdotes rond. Het eindigde in de oproep om schuld te bekennen, zich te bekeren, minder te douchen en al helemaal niet meer te sproeien.