Het recht op misinformatie

Bart Collard

ISBN 9789493340046

1e druk september 2023

Redactie: Catrien Deys

Vormgeving: Eric Jan van Dorp

Infographics: René van Asselt

Uitgeverij Blauwburgwal, Amsterdam
info@blauwburgwal.nl

Copyright©2023 Uitgeverij Blauwburgwal
Copyright©2023 Bart Collard

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd in welke vorm dan ook zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van de uitgever.

Bart Collard

het recht op

misinformatie

Waarom de overheid niet moet bepalen

wat u mag zien, lezen en horen

UITGEVERIJ blauwburgwal

Voor N.M.

Opdat de onschuldige haar onschuld mag verliezen

in een grote mate van vrijheid

Opdat het woord en de pen haar wapens zullen zijn

om die vrijheid van allen te verdedigen

Prelude 

In januari 2022 voer ik een sollicitatiegesprek voor een coördinerende docentenfunctie op het gebied van terrorisme. In het gesprek moet ik de visie pitchen die ik op mijn team heb voor de korte, middellange en lange termijn. Ik beken die opdracht saai te vinden, maar er zijdelings aan te zullen voldoen. Ik wil vooral de problematiek rondom desinformatie duidelijk maken, een tamelijk ondoorgrond thema rondom extremisme en terrorisme. Ik toon een stapel papiertjes. Mijn drie gesprekspartners uit de sollicitatiecommissie menen op die papiertjes allerlei onderwerpen geschreven te zien staan die te maken hebben met mijn werk en ons team. Sfeer. Teamhond.1 Motivatie. Dat soort woorden. Ik laat ze allemaal blind een papiertje uit de stapel kiezen – een vrije keuze – maar ze mogen nog niet kijken wat erop staat; de bovenzijde is blanco, op de onderzijde staat iets geschreven. Het eerste lid van de sollicitatiecommissie draait zijn kaartje om: korte termijn. Dat is toevallig – en saai, want conform de opdracht. Ik geef mijn korte termijnvisie. Het tweede lid draait diens papiertje om: middellange termijn. ‘Hier klopt iets niet’, reageert het eerste commissielid terwijl hij zijn wenkbrauwen fronst. Ik geef mijn middellange termijnvisie en benoem dat ik, recalcitrant als ik ben, er ook niet van houd dat dit volledig conform de opdracht is. Als mijn derde gesprekspartner zijn papiertje omdraait, wordt er gelachen in ongeloof: lange termijnvisie. Ik geef mijn lange termijnvisie. Aan het eind daarvan wijs ik op het thema misinformatie. Wat wij classificeren als juiste of onjuiste informatie, wordt onder andere bepaald door de waarneming en de meetmethode. Maar kun je je eigen waarneming altijd vertrouwen? De leden van de sollicitatiecommissie denken op de stapel papiertjes de woorden ‘sfeer’, ‘teamhond’ en ‘motivatie’ te hebben gezien en menen dat er tientallen verschillende woorden op de papiertjes staan. Maar is dat wel zo? Of hebben ze zichzelf bedrogen? Is hun idee van de waarheid gemanipuleerd door mijn woorden en gebaren? Ik toon beide zijden van de hele stapel papiertjes. De voorzijde van alle papiertjes is blanco. De achterzijden ook. Verbazing alom. Alleen de papiertjes met ‘korte termijn’, ‘middellange termijn’ en ‘lange termijn’ waren bedrukt. Welkom in de wereld van mis- en desinformatie?

Voorwoord

Over de waarheid, misleiding en het vrije woord

U heeft recht op misinformatie. Een recht om onwaarheden te lezen, te horen of te zien. De overheid dient zich zeer terughoudend op te stellen bij de beperking van dat recht. Maar een overheid die voor u bepaalt wat waar is en wat niet, is dat niet juist handig? Immers:

‘Uit onderzoek van de Volkskrant bleek dat 1 op de 3 Nederlanders zegt ‘vaak niet meer te weten wat waar is en wat onwaar’. We lopen het gevaar af te steven op een ‘infocalyps’. Dat is een samenleving waarin desinformatie - bewust gemaakt om mensen te misleiden - en misinformatie - goedbedoelde onjuiste informatie - mensen uit elkaar drijven. Een samenleving waarin het verschil vervaagt tussen feit en fictie, tussen waarheid en leugen.’

Deze woorden zijn op 18 januari 2021 uitgesproken door de toenmalige vicepremier en minister van Binnenlandse Zaken Kajsa Ollongren.2 Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties spreekt van desinformatie als ‘het doelbewust, veelal heimelijk, verspreiden van misleidende informatie, met het doel om het publieke debat, democratische processen, de open economie of nationale veiligheid te schaden of te verstoren.’3 In de Nationale Contraterrorisme Strategie 2022-2026 van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) wordt gewaarschuwd dat terroristen ‘propaganda en desinformatie [inzetten] om de democratische rechtsorde te ondermijnen en zo de samenleving te ontwrichten’.⁴ De NCTV ziet desinformatie echter primair als een middel voor staten om invloed mee uit te oefenen,⁵ maar dat is onterecht. Ook burgers of organisaties verspreiden opzettelijk onwaarheden. In haar jaarverslag over 2021 stelt de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) dat allerlei extremisten gebruik maken van desinformatie, wat de AIVD omschrijft als ‘een sluipend en serieus gevaar voor de democratie’.⁶ Over desinformatie stelt de AIVD: ‘Desinformatie is iets anders dan publieke diplomatie of propaganda. Het uiten en verspreiden van propaganda gebeurt niet heimelijk. Landen dragen openlijk hun normen, waarden of ideologie uit. Die zijn niet altijd in lijn met westerse ideeën. De AIVD heeft als taak heimelijke activiteiten bloot te leggen en tegen te gaan.’⁷ Maar ook misinformatie, wanneer er geen kwade intentie aanwezig is bij het verspreiden van onjuiste informatie, wordt als een gevaar gezien. En dat is begrijpelijk. Als de vermeende grenzen tussen waarheid en onwaarheid, juiste en onjuiste informatie vervagen; is dat niet levensgevaarlijk? Moet u daar niet tegen beschermd worden? In dit boek zal ik motiveren waarom de vrijheid van meningsuiting dient te prevaleren.

In dit voorwoord worden de begrippen informatie, mis- en desinformatie besproken, met verschillende vormen daarvan en de problematiek die in dit boek centraal staat. Kort gezegd – in het volgende hoofdstuk zal daar dieper op worden ingegaan – gaat het bij misinformatie meestal om het verspreiden van onjuiste informatie. Bij desinformatie wordt doorgaans een kwade intentie bij die verspreiding verondersteld. Heimelijke politieke beïnvloeding kan plaatsvinden door gebruik te maken van de waarheid, maar het kan ook gebeuren door onwaarheden te verspreiden. Wanneer het om onwaarheden gaat, dan gaat het volgens gangbare definities dus om desinformatie. Zoals de AIVD schrijft hierover:

‘Heimelijke politieke beïnvloeding is geen nieuw fenomeen. De opkomst van internet heeft het echter wel een nieuwe dynamiek gegeven. Desinformatie kan makkelijk, anoniem, snel en goedkoop verspreid worden.’⁸

We leven in wat wel het informatietijdperk wordt genoemd. Toen mensen nog jagers en verzamelaars waren was betrouwbare informatie al cruciaal voor het overleven van onze soort. Welke planten kunnen we veilig eten en welke niet? Kan ik de leider van mijn groep verslaan en zelf leider worden, of is dit niet het moment? Maar anno 2023 neemt informatie een steeds bewustere en prominentere rol in onze levens in. Hoeveel tijd spenderen mensen dagelijks op hun telefoons, tablets of computers? Via die apparaten krijgen zij een overvloed aan informatie op zich afgestuurd. Of het nu gaat om nieuws- of WhatsAppberichten, computergames of porno. U zult computergames en porno wellicht niet als informatie zien, maar ook hier wordt informatie verspreid. Het aantal patronen dat past in een specifiek vuurwapen in een schietspel, de tractie op verse banden bij het uitkomen van de Arie Luyendijkbocht in het spel Formule 1 2022, en de snelheid waarmee de monsters op Pacman afkomen: allemaal informatie. En dat geldt dus ook voor de rode bank, de blouse met bloemenprint die de actrice snel uit doet, en de positie waarin wordt gevreeën. Hoewel mensen soms bewust proberen te filteren wat we willen lezen, kijken, horen en onthouden – en wat niet – vindt een groot deel van de informatieverwerking onbewust plaats. Zoals politicoloog Peter Klerks schrijft, worden mensen voortdurend beïnvloed: ‘Als je er echter stelselmatig op gaat letten, is er zo veel onwaarheid en heimelijke misleiding om ons heen, dat achterdocht geboden lijkt.’⁹ Onze soort scrolt voortdurend door Tiktok, Instagram, Facebook en Twitter en wordt blootgesteld aan allerlei soorten informatie. Vaak is dat informatie vanuit onze ‘filterbubbel’. Advocaat-Generaal bij het Hof van Justitie in Italië, tevens hoogleraar Constitutioneel Recht, Giovanni Pitruzzella en hoogleraar constitutioneel recht Oresete Pollicino definiëren een filterbubbel als:

‘Het fenomeen waarin, in een sociaal netwerk dat algoritmes gebruikt om het nieuws of de grootste interesse van de gebruiker te definiëren, de posts die door de gebruiker bekeken worden altijd in lijn zijn met de interesses en opinies van die persoon.’10

Doordat mensen bepaalde profielen volgen of geïnteresseerd zijn in bepaalde artikelen, krijgen ze vooral artikelen aangeboden die daarbij passen. Oftewel, het algoritme van de grote tech-bedrijven zorgt ervoor dat mensen geen evenwichtig aanbod van informatie krijgen. Dat resulteert in een situatie waarmee de mensheid nog weinig ervaring heeft. De verzuiling is in Nederland grotendeels beëindigd. We krijgen online echter veelal informatie te zien die je binnen zo’n zuil zou kunnen plaatsen – een nieuwe verzuiling – hoewel we offline wellicht wat meer diverse contacten hebben. Wanneer online en offline gecombineerd worden, kunnen daardoor bizarre gesprekken ontstaan, waarbij ogenschijnlijke feitelijkheden in twijfel worden getrokken door de gesprekspartner. Iemands online gesprekspartners kunnen geloven dat er op een kerkhof slachtoffers liggen van een geheim pedo-netwerk onder leiding van Mark Rutte, hoewel diens offline gesprekspartners daar niets van begrijpen en er niet van willen horen. In het debat gaat het minder vaak om de normen. Tegenwoordig worden vooral de feiten ter discussie gesteld.

Wie bewust andere opvattingen verspreidt dan het algemeen geaccepteerde waarheidsperspectief wordt mogelijk beticht van het verspreiden van desinformatie. Desinformatie wordt des te interessanter wanneer het in de context van politiek of extremisme plaatsvindt. De AIVD schrijft:

‘Media en technologiebedrijven (zoals Google en Facebook) hebben een belangrijke rol bij de afweging of er sprake is van desinformatie of nepnieuws op sociale media. Daarom wil het kabinet met hen in gesprek gaan. Politieke beïnvloeding door andere landen in Nederlandse interne aangelegenheden of democratische processen vindt het kabinet volstrekt onwenselijk. Als dit zich voordoet, treedt het kabinet daar tegen op.’11

Kennelijk acht de AIVD het verspreiden van nepnieuws door andere landen een serieus probleem voor Nederland. Ogenschijnlijk bedoelt onze geheime dienst acties van bijvoorbeeld Russische ‘trolfabrieken’,12 waar vanuit onder andere inmenging met de verkiezingen in allerlei landen plaatsvindt.

In het kader van de geschiedenis van desinformatie en de daaraan gerelateerde fenomenen is het boek Nepnieuws. Een wereld van desinformatie van historicus Han van der Horst lezenswaardig. Zoals Van der Horst stelt, is desinformatie ‘een strategisch goed dat overal zichtbaar wordt waar politieke of militaire conflicten worden uitgevochten’.13 De militaire strateeg Sun Tzu wees de lezers van zijn De Kunst van het Oorlogvoeren enkele eeuwen voor onze jaartelling al op het belang van het verkrijgen van strategisch voordeel. De informatiepositie van de oorlogvoerende partijen bepaalt voor een belangrijk deel de uitkomst van het oorlogvoeren. Sun Tzu ging ervan uit dat alle dingen met elkaar in relatie stonden: ‘Als hij [BC: de vijand] beweegt, dan worden wij daardoor bewogen. En wat nog belangrijker is, als wij bewegen, dan wordt hij ook bewogen.’ Daarom achtte hij misleiding van de vijand van belang. Misleiding kan op allerlei manier plaatsvinden. Het kan gaan om het verspreiden van leugens over de ander of het kan gaan om het heimelijk verspreiden van informatie over jezelf die niet klopt (zodat je onderschat wordt, en bijvoorbeeld een hinderlaag kunt leggen).14

Naast de verspreiding van desinformatie door andere landen, vindt die verspreiding ook plaats onder en door de eigen bevolking. Hoewel het internet, en met name sociale media, daar een belangrijke rol in spelen, schreef filosoof David Hume het volgende al in de achttiende eeuw:

‘Twistgesprekken nemen toe alsof alles onzeker is en deze disputen vinden plaats met een heftigheid alsof alles zeker is. In deze drukte kaapt niet de rede, maar de welsprekendheid de prijs weg.’15

Is dat niet precies hetzelfde als wat gebeurt in onze hedendaagse samenleving? Hoe weten burgers tegenwoordig nog wat waar is? Politieke partijprogramma’s bevatten punten op basis van vermeende feiten die volstrekt tegenstrijdig zijn aan die van andere partijen: ze kunnen niet allemaal gelijk hebben, maar wie dan wel? Hetzelfde gebeurt in het publieke debat. Wanneer filmpjes opduiken van ogenschijnlijke bloedbaden op de lokale bevolking in Oekraïne gaan er meestal twee verhalen de rondte: het is de bruutheid van het Russische leger óf het is geënsceneerd door Oekraïne. Hoe kan de leek nog bepalen welk verhaal waar is en welk niet? De huidige technologie heeft Hume’s constatering aanzienlijk versterkt. Het bereik en de impact van online ‘twistgesprekken’ zijn vele malen groter dan in de tijd van Hume. Een bericht op Twitter kan in een paar seconden door duizenden, zelfs miljoenen, mensen over de hele wereld worden gelezen.

Auteur en cyberadviseur Nina Schick waarschuwt vooral voor een specifieke, snel groeiende vorm van desinformatie. Zij vraagt aandacht voor de doorontwikkeling van ‘deepfakes’:

‘Een deepfake is een type van ‘synthetische media’, waarmee media worden bedoeld (inclusief afbeeldingen, audio en video) die ofwel gemanipuleerd zijn of geheel gegenereerd zijn door kunstmatige intelligentie.’16

Denk in dit kader aan het filmpje van – ogenschijnlijk – de acteur Morgan Freeman, die vertelt dat hij niet Morgan Freeman is:

‘I am not Morgan Freeman. And what you see is not real. Well, at least in contemporary terms it is not.’ 17

In dit filmpje menen we Morgan Freeman te zien en te horen spreken, maar hij is het niet. Het is een kunstmatig door de computer gecreëerde kopie van Freeman, die op het oog niet van echt te onderscheiden is. Schick wijst erop dat het punt, waarop realiteit en nep niet meer van echt te onderscheiden zijn, steeds dichterbij komt. Momenteel worden deepfakes vooral gebruikt voor satirische filmpjes en voor het maken van pornografisch materiaal; veelal met de hoofden van Hollywood-actrices op de lichamen van pornoactrices.18 Bij deepfakes wordt wel gesproken van synthetische realiteit. Is wat nep is nog wel van echt te onderscheiden?

De razendsnelle ontwikkeling van informatietechnologie heeft ook een keerzijde. Sommige auteurs, zoals stedenbouwkundige Anthony M. Townsend in het boek Smart Cities, zijn enthousiast over de kansen die technologie en big data bieden, zolang algoritmes transparant worden. Denk aan het voorkomen van een hartaanval of het tijdig signaleren van kanker doordat sensoren het tijdig waarnemen. Met moderne technologie kan uit analyses blijken waarom op bepaalde locaties in de wijk meer geweldincidenten plaatsvinden, waarna een adequatere oplossing kan worden gevonden. Kunnen smart cities geen nieuw Utopia opleveren?19 Statisticus Julia Lane is kritischer en pleit in Democratizing Our Data vooral ervoor dat burgers beschikking krijgen over zoveel mogelijk overheidsdata, zodat zulke informatie niet slechts opgekocht kan worden door grote bedrijven. Zij erkent dat overheidsdata onbetrouwbaar kunnen zijn, door allerlei beperkingen in de manier waarop overheidsinstanties onderzoek doen.20 Datawetenschapper Seth Stephens-Davidowitz waarschuwt er in Everybody Lies voor dat betere data zullen leiden tot ‘prijsdiscriminatie’. Als bedrijven weten welke prijs klanten maximaal bereid zijn om voor een product te betalen, kunnen prijzen fors stijgen, ook voor producten die in het Westen niet als luxe worden gezien.21 Vooral armere mensen worden daarvan de dupe. Het gevaar van zo’n situatie geldt natuurlijk voor veel meer instanties. Als verzekeringsmaatschappijen steeds betere data krijgen over risico’s van klanten of potentiële klanten, heeft dat geen uitsluitende gevolgen voor mensen met overgewicht of zeldzame ziektes?

Stephens-Davidowitz haalt kort de film Minority Report uit 2002 aan. In deze film worden op basis van big data voortdurend voorspellingen gedaan over ernstige misdrijven, zoals moorden. Zodra het systeem een moord heeft voorspeld, wordt de toekomstige pleger aangehouden en in detentie geplaatst. Volgens de overheid in de film heeft het systeem geen foutmarge. Dat klinkt als onhaalbaar, maar in de Nederlandse intelligencegemeenschap is deze film al twintig jaar een fenomeen. ‘Hier gaat, of moet, het heen’, zo hebben medewerkers uit die gemeenschap me jaren geleden al verteld. Wellicht bedoelden zij slechts te zeggen dat de Nederlandse inlichtingenwerkzaamheden flink geprofessionaliseerd kunnen worden. Dat klopt, en dat zou een goede zaak zijn. Of pleiten zij werkelijk voor een afdeling genaamd ‘Pre-crime’ zoals in Minority Report? Het klinkt natuurlijk mooi en utopisch: het voorkomen van moorden die zullen gaan plaatsvinden. Maar los van de vraag of dit technisch ooit mogelijk zou zijn: stel nu dat een computer zonder foutmarge kan voorspellen wie er op een bepaald moment iemand gaat vermoorden of beroven? Zouden we die data dan willen, kunnen, of zelfs moeten, gebruiken? Zo’n systeem impliceert dat er grote datasets van alle mensen worden opgeslagen en geanalyseerd. Het impliceert een almachtige overheid. Ja, de overheid als een soort god. En daar gaan uiteraard grove privacy-beperkingen mee gepaard. Het aantal gewelddelicten zou drastisch omlaag gaan – wellicht zouden ze zelfs niet meer bestaan – maar de overheid weet van iedereen wat diegene denkt en gaat doen. Is dat een samenleving waarin u zou willen leven?

In 1999 wees socioloog Ulrich Beck er in World Risk Society op dat die tijd zich kenmerkte door risicosamenlevingen. Er heerste een ‘everything-under-control mentality’ en risico werd steeds minder geaccepteerd.22 Risico’s en onzekerheden moesten zoveel mogelijk beperkt worden. ‘Risico is de moderne benadering om de toekomstige consequenties van menselijke acties te voorzien en te beheersen. (…) Het is een (geïnstitutionaliseerde) poging, een cognitieve kaart, om de toekomst te koloniseren.’23 Aan de ene kant lijkt dat risico vermijdend denken nog zeer actueel. Aan de andere kant lijkt de breed gedragen kritiek op de coronamaatregelen een indicatie te zijn dat mensen zich bewuster zijn geworden van de nadelen van het zoveel mogelijk verkleinen van risico’s. Maar kwam de meeste kritiek niet erg laat en hielden veel burgers niet volledig vast aan de boodschap van de overheid? Emeritus hoogleraar in de sociale psychologie Shoshana Zuboff stelt in The Age of Surveillance Capitalism uit 2019: ‘Er is geen vrijheid zonder onzekerheid.’24 Vrijheid impliceert dat uitkomsten niet vast staan. Zekerheden zijn beperkingen van vrijheid. In een volledige georganiseerde en geplande samenleving is er geen ruimte voor spontaniteit.

Dit doet de vraag rijzen of u wel beschermd zou moeten worden tegen misinformatie en desinformatie. Of zouden vrijheid en spontaniteit moeten prevaleren? Onder de termen mis- en desinformatie kunnen de nodige ogenschijnlijk onwenselijke informatieverspreidingen vallen. Toch ontbreekt in veel werken over deze onderwerpen een benadering in relatie tot de verlichtingswaarden, en primair de vrijheid van meningsuiting. In Frankrijk is het verspreiden van desinformatie strafbaar gesteld in de Wet op de Persvrijheid. De eind 2018 aangenomen Wet ter Bestrijding van Informatiemanipulatie geeft de Franse regering nog meer bevoegdheid in verkiezingstijd.25 In Nederland is de verspreiding van desinformatie vooralsnog niet strafbaar, hoewel de wens daartoe – mede onder invloed van de Europese Unie; zie later in dit boek – soms voorzichtig in beeld komt. Zou Nederland een voorbeeld moeten nemen aan Frankrijk? Moeten er verboden komen op bepaalde uitingen of moet online content worden verwijderd? Zo ja, in welke gevallen? Wellicht denkt u aan die vervelende politicus of de haatzaaiende internettrol. In hoeverre moeten de goochelaars en charlatans die pretenderen bijzondere krachten te hebben, worden aangepakt? Of degene die het woord van God verspreidt? Of zij die kritische uitspraken doen over klimaatverandering of het coronavirus? Of, en dat is ook een optie, dient de overheid zulke uitingen wellicht te negeren? Bij het probleem rondom onjuiste informatie speelt de vraag wat juiste informatie is een belangrijke rol. Wat is juiste informatie en hoe kan dat bepaald worden? Op al deze vragen zal worden ingegaan in de volgende hoofdstukken. Voor wie daar omwille van het gebruikte technische jargon behoefte aan heeft is achterin het boek een begrippenlijst toegevoegd.

Ik hoop met dit boek een lacune te kunnen vullen, of althans, iets minder stoutmoedig, om een aanleiding te geven voor andere auteurs om dat te doen. Waarschijnlijk zullen sommige van de in dit boek gedeelde ideeën op enig moment onwaar of minder waardevol blijken te zijn. Wellicht verspreid ik ergens, ondanks een juiste intentie, onjuiste informatie en word ik beticht van het verspreiden van misinformatie. Wijst u mij daar alstublieft op. Slechts kritiek op eigen en andermans ideeën leidt tot een betere wereld. Zoals mijn vriend Ron Ploeger altijd zei: ‘Door wrijving komt glans.’

Bart Collard

Misinformatie, wetenschap en religie

Aan het begin van de coronapandemie stelde het RIVM het Nederlandse volk gerust: ‘De ziekte lijkt, met wat er nu bekend is, niet heel besmettelijk. De ziekte lijkt ook niet makkelijk van mens op mens overdraagbaar.’26 Het tegendeel bleek het geval te zijn. Ook verspreidde het RIVM een zelfgemaakte video met daarin de boodschap dat mondkapjes buiten geen nut hebben: ‘Een mondkapje heeft in het dagelijks leven geen meerwaarde’.27 Het Outbreak Management Team stelde echter voor om ook in drukke winkelstraten, op markten, bij sportevenementen en demonstraties een mondkapjesplicht in te voeren.28 Is hier sprake van mis- of desinformatie, of geen van beiden? Hoe kan worden bepaald of daar sprake van is? Rondom deze vraagstukken spelen allerlei aan elkaar gerelateerde begrippen een belangrijke rol. Hoe deze termen gedefinieerd worden is essentieel bij het voeren van dit debat, want waar hebben we het precies over? Daarom zal in dit inleidende hoofdstuk worden ingegaan op enkele cruciale begrippen in het debat over mis- en desinformatie.

Aangezien mis- en desinformatie vormen van onjuiste informatie zijn, en onjuist impliceert dat er onwaarheden worden verspreid, is het voor de duiding van deze termen cruciaal om in te gaan op waarheden en onwaarheden en de mate waarin je die kunt kennen. Daarom zal worden gereflecteerd op inlichtingenwerk en wetenschappelijke methodes. Inlichtingenwerk gaat uit van een bepaalde mate van zekerheid – absolute zekerheid bestaat niet voor informatie-officieren. Door middel van de wetenschappelijke methodes kunnen metingen worden verricht die ons kennis kunnen geven over de waarheid, maar is die waarheid uiteindelijk kenbaar (kunnen mensen de waarheid kennen?) en met zekerheid vast te stellen?

Desinformatie, misinformatie, malinformatie

Het woordenboek Van Dale kent het woord desinformatie nog niet. Desinformatie hangt samen met een aantal verwante begrippen; in de eerste plaats ‘informatie’. Informatie wordt in de Van Dale gedefinieerd als ‘inlichtingen, gegevens waardoor je meer over iets te weten komt’.29 In de wetenschap en in de journalistiek wordt desinformatie meestal onderscheiden van twee andere begrippen: misinformatie en malinformatie. Op deze drie begrippen zal hieronder worden ingegaan. In hun Handbook for Journalism Education and Training (2018) definiëren journalisten Cherilyn Ireton en Julie Posetti desinformatie als volgt:

‘Desinformatie wordt in het algemeen gebruikt om te refereren aan opzettelijke (vaak georkestreerde) pogingen om mensen te verwarren of te manipuleren door oneerlijke informatie aan hen te bezorgen.’30

Desinformatie heeft als doel om te misleiden. Ireton en Posetti onderscheiden desinformatie echter van misinformatie:

‘Misinformatie wordt in het algemeen gebruikt om te refereren aan misleidende informatie die is gecreëerd of verspreid zonder manipulatieve of kwaadwillende intentie.’31

De term ‘misleiding’ is wellicht minder gelukkig gekozen, omdat dit toch een opzetvereiste kan doen vermoeden. Dat is echter niet het geval. Bij misinformatie gaat het om foutieve informatie zonder dat daar een kwaadaardige bedoeling achter zit. Politicoloog Peter Klerks schrijft: ‘Wie onwaarheid verkondigt moet een idee hebben van waarheid.’32 Onwaarheden kunnen slechts verspreid worden als de waarheid bestaat. Als waarheid niet bestaat, dan bestaan onwaarheden ook niet. Bij misinformatie – bezien vanuit de gebruikelijke definities – beseft de spreker niet dat er onwaarheden worden verkondigd.33 Deepfakesexpert Nina Schick wijst erop dat misinformatie en desinformatie geen nieuwe fenomenen zijn, maar ‘nooit hebben bestaan op de schaal waarin we ze nu treffen’.34 Dat komt waarschijnlijk voort uit het fors vergroten van wetenschappelijke kennis in de afgelopen eeuw. Daarnaast speelt het internet ook hier een belangrijke rol, doordat via deze technologie razendsnel wereldwijd een immens aantal mensen kan worden bereikt. Tot slot gaan Ireton en Posetti ook in op het begrip malinformatie. Volgens Ireton en Posetti is malinformatie:

‘Informatie, die is gebaseerd op de realiteit, maar wordt gebruikt om schade aan een persoon, organisatie of land toe te brengen.’35

Het gaat hier dus om informatie die juist is, maar die alsnog schadelijk is. Als voorbeeld van malinformatie noemen de auteurs het ‘onthullen van iemands seksuele oriëntatie zonder dat een publiek belang dat rechtvaardigt’.36 Schematisch wordt het onderscheid tussen misinformatie, desinformatie en malinformatie vaak als volgt weergegeven:37

Vanuit het schema redenerend is opzettelijk verspreide onjuiste informatie, zonder de intentie om schade toe te brengen, misinformatie. Hoe verhoudt dit schema zich tot informatie? Zowel misinformatie, als desinformatie en malinformatie zijn vormen van informatie. Desinformatie en misinformatie zijn altijd gebaseerd op onjuiste informatie. Het verschil zit in het doel: de intentie om te schaden. Malinformatie is gebaseerd op juiste informatie. Maar zowel misinformatie, als desinformatie en malinformatie kunnen (deels) gebaseerd zijn op een gedeeltelijke waarheid. Wellicht klopt de gedeelde informatie maar zijn bepaalde aspecten weggelaten, waardoor een ander beeld ontstaat. Je zou het schema van Ireton en Posetti dus ook als volgt kunnen zien:

Wellicht wordt het nog duidelijker wanneer het wordt geschematiseerd zonder cirkels:

Informatie kan waar zijn of niet. Malinformatie gebruikt ware informatie om iemand te schaden. Soms wordt gedeeltelijk ware informatie gebruikt, waarbij door het weglaten van details een ander beeld ontstaat. Toch wordt dan geen onware informatie verspreid. Misinformatie en desinformatie zijn beide gebaseerd op onware informatie; het verschil zit in de intentie.

Klerks maakt in Door Leugens Verleid een soortgelijk onderscheid, waarbij de definities van misinformatie en desinformatie overeenkomen met die van Ireton en Posetti. Wat zij malinformatie noemen, noemt Klerks echter ‘propaganda’, dat hij definieert als ‘mogelijk correcte informatie die zodanig wordt gepresenteerd dat door middel van emotionele beïnvloeding het standpunt van een opponent wordt gekleineerd of belachelijk gemaakt en tegelijk steun voor het eigen standpunt wordt gewonnen’.38 Toch zijn propaganda en malinformatie niet helemaal hetzelfde. Klerks hanteert hier namelijk slechts een negatieve betekenis van de term propaganda. Zijn er niet ook meer neutrale vormen van propaganda te bedenken? Is het verspreiden van politieke flyers, zonder dat daarin andere partijen worden gekleineerd of belachelijk gemaakt, niet ook propaganda te noemen? Maar dat is geen malinformatie, omdat de schadelijke intentie ontbreekt.

Klerks behandelt kortstondig het onderwerp ‘satire’ in relatie tot nepnieuws. Als voorbeeld noemt hij De Speld, dat satirische nepnieuwsberichten maakt naar aanleiding van actuele gebeurtenissen. Inmiddels is dit alom bekend. Daarom noemt Klerks dit terecht geen desinformatie. Toch ontstaat de vraag of dat altijd klopt. Is satire altijd zonder de intentie om schade toe te brengen? Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties stelt: ‘Satire, parodie, roddels en kritiek (op de overheid) zijn geen vormen van desinformatie ondanks dat ze misleidende informatie kunnen bevatten.’39 Satire kan soms als doel hebben om schadelijk te zijn (bijvoorbeeld reputatieschade), waarbij bewust waarheden of onwaarheden verspreid kunnen worden. Zo’n schadelijke intentie kan echter moeilijk vastgesteld worden. Ook kunnen er door middel van satire onbewust onwaarheden worden verspreid. Satire kan ware informatie bevatten die niet schadelijk is, het kan ware informatie bevatten die schadelijk is (malinformatie), het kan onopzettelijk foutieve informatie bevatten (misinformatie) en het kan bewust foutieve informatie bevatten (desinformatie). De vraag die rijst is welke van deze varianten van satire toelaatbaar zijn in onze samenleving. Als door middel van satire desinformatie wordt verspreid, moet dat worden aangepakt door de overheid? Op die vraag zal later in dit boek worden ingegaan. Wat geldt voor satire geldt overigens ook voor films of boeken waarin realiteit en fictie al dan niet bewust door elkaar lopen. Satire is echter het eerste potentiële slachtoffer van een ingeperkte vrijheid van meningsuiting wanneer vermeend foutieve of onwenselijke informatiedeling strafbaar wordt gesteld of verwijderd moet worden. Zonder verregaande vrijheid van meningsuiting is er voor satire geen plaats in de samenleving.

Mis- en desinformatie zijn niet voorbehouden aan burgers. Ook overheden kunnen deze vormen van informatie verspreiden. Wanneer liberaal-democratische overheden te vaak foutieve informatie verspreiden, of dat nu om mis- of desinformatie gaat, levert dat problemen op voor hun legitimiteit. In de woorden van Klerks: