de maakbare mens

Bina Ayar

ISBN 9789461853325

1e druk mei 2023

Redactie: Andy Arnts

Eindredactie: Jeroen Sweijen

Vormgeving: Eric Jan van Dorp

Foto auteur: Jeroen Rommen (Rommen Bravenboer Fotografie)

Uitgeverij Blauwburgwal, Amsterdam
info@blauwburgwal.nl

Copyright©2023 Uitgeverij Blauwburgwal
Copyright©2023 Bina Ayar

Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd in welke vorm dan ook zonder uitdrukkelijke en schriftelijke toestemming van de uitgever.

de maakbare mens

- Bina ayar -

UITGEVERIJ blauwburgwal

De menselijke conditie

Het roken heb je opgegeven

Je drinkt niet meer wat het is geweest

Jammer alleen dat gezonder leven

Zo schadelijk is voor je geest

– Levi Weemoedt

Voorwoord

Is er nog tolerantie voor tegengeluid?

Zes blanke bestuurders van het mannelijke geslacht op een schilderij, van wie er drie dan ook nog eens een sigaar of pijp roken. Voor een promovenda van de Universiteit Leiden is dat eind 2022 aanleiding om een tweet de wereld in te slingeren die zal leiden tot de verwijdering van het portret van het Leidse college van bestuur van 1974. De promovenda begrijpt niet ‘welk signaal’ het kunstwerk in een vergaderzaal van het Leidse academiegebouw uitzendt. Rechtendecaan Joanne van der Leun kan haar ongemak snel wegnemen. Kort na de klacht tweet ze jubelend – de tweet is voorzien van een uitroepteken en een vrolijke smiley – dat het schilderij van kunstenaar Rein Dool terstond door een collega-hoogleraar verwijderd is. Haar bericht wordt voorafgegaan door de ontboezeming dat ze het grootste deel van haar carrière heeft doorgebracht ‘in kamers met mannen en schilderijen van mannen’: ‘Bovendien heb ik een hekel aan rook, ook al is deze maar geschilderd.’

Het incident leidt zowel bij links als rechts tot ophef en zelfs tot Kamervragen. Dat een van de geportretteerden niemand minder is dan de aan de Holocaust ontsnapte Joodse oud-rector-magnificus Dolf Cohen maakte het relletje des te pijnlijker. Ook het feit dat het kunstwerk de eerste generatie bestuurders toont onder de nieuwe wet Universitaire Bestuurshervorming uit 1970 die de universiteit toen democratischer maakte, maakt de uitgum-actie pijnlijk paradoxaal.

Pas als Job Cohen, oud-PvdA-leider en zoon van Dolf Cohen, oppert om – het liefst onder toeziend oog van het schilderij – het college bij te spijkeren over de context van het portret, zwicht de universiteit en wordt het schilderij tijdelijk teruggehangen. Met de kanttekening dat ‘niet iedereen zich door dit beeldbepalende werk gerepresenteerd voelt’ en dat een divers samengestelde commissie gaat uitzoeken wat de beste aanpak is om het werk ‘beter tot zijn recht te laten komen’.

Het schilderij-incident op mijn alma mater kan worden gezien als de zoveelste tragikomedie in het theater van de wokeness, maar is vooral interessant omdat het een – ietwat karikaturaal – portret schetst van de binnenkant van de maakbare mens. Een van de belangrijkste obsessies van de modelburger is gezond gedrag. Wie daar niet aan voldoet – ‘al is het maar geschilderd’ – mag verdwijnen. Diversiteit is ook een typisch stokpaardje. De kern daarvan is dat labels belangrijker zijn dan mensen. Zo zijn de bestuurders gereduceerd tot het vakje ‘witte man’ in plaats van mensen die bijzondere prestaties leverden in hun eigen tijd.

Voor een waarheidsgetrouw portret van de maakbare mens ontbreekt één ingrediënt in deze schilderijgate. Namelijk het heilige geloof in technologie als oplossing voor elk risico, maar ook dat zit bij de universiteit wel goed. Twee maanden voor de schilderijaffaire was Leiden ook al in last toen bleek dat de 371 in coronatijd opgehangen slimme camera’s beveiligingsfouten hadden en dat de privacy van zowel medewerkers als studenten was geschonden.

De Leidse perikelen rond gewenst gedrag uitdragen en controleren staan niet op zichzelf. In de beperkte belevingswereld van modelmensmakers zijn woorden en beelden die niet stroken met de waan van de tijden-ideologie bedreigend, ‘ook al zijn ze historisch’ zou je daaraan kunnen toevoegen. ‘Veiligheidsbegeerte’ is de rode draad door de grillen van de maakbaarheidsreligie. In het huidige denken over veiligheid is elke individuele keuze een potentieel risico dat moet worden gecontroleerd, zoals filosoof en veiligheidsexpert Gerben Bakker zegt in dit boek.

Conformisme en controle beheersen de wereld van de maakbare mens. Of het nu gaat om gezondheid, veiligheid of meningen; niets wordt aan het toeval overgelaten. Alles moet meet-, modelleer- en maakbaar zijn. De onzekerste factor in de modellenmaatschappij is de mens. In toenemende mate wordt daarom aan de mens zelf gesleuteld. Aan zijn gevoelens, gedachten en gedrag. Het doel van alle gedragssturing lijkt een modelburger te zijn die nul risico’s neemt, gezond is en altijd de juiste mening aanhangt.

Vooral in coronatijd werd dat duidelijk, toen goed gedrag voorop stond en ingaan tegen de heersende opinie praktisch verboden was. In diezelfde periode nam digitalisering een toevlucht zodat dystopische vergezichten à la Brave New World en 1984 dichterbij leken dan ooit. Vooral omdat digitalisering sindsdien samengaat met meer controle en sturing op goed gedrag.

Een treffend voorbeeld hiervan is de discussie over de digitale euro. Met die digitale munt kan de overheid meer inzicht krijgen in het uitgavenpatroon van individuen en in theorie zelfs voorwaarden stellen aan de besteding van geld door bijvoorbeeld overheidssubsidies te programmeren voor goedgekeurde uitgaven. Het uiteindelijke effect daarvan kan totale controle door de staat zijn. Of, zoals schrijver en columnist Leon de Winter in De Telegraaf samenvatte: met digitaal geld kun je de bevolking perfect reguleren. ‘Algoritmes analyseren je uitgaven, herkennen patronen, en zien waar jij het algemeen belang schaadt. Het is toch redelijk om te voorkomen dat jij met je zieke lever de dure zorg onder druk zet, omdat jij jezelf thuis elke avond op de bank laat vollopen? Via digitaal geld kunnen overheden voorkomen dat jij alcohol kunt aanschaffen: je digitale pas wordt geblokkeerd.’

Vooral voor gezondheid kunnen gedragsinterventies niet ver genoeg gaan. Ook in de andere dossiers ligt de focus vaker op gedragssturing, zoals in het klimaatbeleid. De modelburger wordt dan ook aangestuurd door de macht die er alles aan doet om de maakbare mens te faciliteren. Wie aanstoot neemt aan geschilderde rook kan zich bijvoorbeeld gesterkt voelen door het tabaksbeleid van de regering dat getypeerd wordt als ‘het eindspel tegen tabak’, met als inzet om roken nagenoeg uit de samenleving te laten verdwijnen. Modelburgers die braaf alle coronamaatregelen volgden konden zo ook terecht bij kliklijnen om minder brave burgers aan te geven. Gekwetste minderheden kunnen net als de Leidse promovenda rekenen op daadkrachtige bestuurders, tenminste als het ‘slachtoffer’ zich als modelminderheid gedraagt en geen verkeerde mening heeft en daarom alsnog wordt gecanceld.

Niet iedereen gaat mee met de waan van de dag, zelfs niet in coronatijd. In dit boek komen denkers en specialisten aan het woord die verboden vragen stellen. Zoals theatermaker Ab Gietelink die tijdens een coronademonstratie werd opgepakt en zich net als mentaliteitshistoricus Henri Beunders uitspreekt tegen de hokjesgeest. Hoogleraar Mediastudies Mark Deuze laat zijn licht schijnen over ‘maakbare meningen’ in de media en filosoof Ad Verbrugge plaatst vraagtekens bij de ‘technische stand’ van de samenleving die volgens hem de intensieve menshouderij mogelijk maakt. Tegenstrijdigheden worden eveneens benoemd: de techno-tribale controlestaat stelt tegenstrijdige eisen aan zijn modelburgers. Want hoe inclusief is het bijvoorbeeld om mensen uit te sluiten uit naam van diversiteit?

Met het schilderij van de rokende bestuurders liep het redelijk goed af. Maar hoe zit het met alle andere zaken die we offeren voor maakbaarheid? We kunnen alleen maar hopen dat de mens in zijn zoektocht naar volmaaktheid niet zichzelf cancelt.

Bina Ayar

Capelle aan den IJssel, april 2023

Deel I

Drie basisgeboden voor de maakbare mens

Alles voor veiligheid, gezondheid en gemak.

Hoofdstuk 1

Gij zult gezond zijn

De maakbare mens is nooit ziek, hooguit rot van binnen,

maar dat fixen we ook wel

Het eerste basisgebod voor de maakbare mens is: gij zult gezond zijn. Pech, genen of goede gezondheidszorg hebben nauwelijks nog een plek in het denken over ziekte en gezondheid. Het adagium luidt: voorkomen is beter dan genezen. En dat begint zoals het maakbaarheidsgeloof voorschrijft met goed gedrag en een beetje technologisch sleutelen aan de mens. De focus op gezond gedrag zorgt ervoor dat ziek zijn en doodgaan taboe zijn. Dat de gezondheidsobsessie niet onschuldig is bleek tijdens de coronacrisis, toen burgerrechten moesten wijken voor het voorkomen van besmettingen. Ook het verleden kent duistere voorbeelden van een overdreven obsessie met gezondheid. Dat belet de overheid er niet van om diep in te grijpen in ieders leven om gezond gedrag af te dwingen. Naast roken en drinken staat nu ook ons eten hoog op de politieke agenda. Als het aan de Gezondheidsraad ligt, gaat de overheid meer doen om gezond eten te promoten en ongezond gedrag tegen te gaan. Ook in de ‘testsamenleving’ ligt de nadruk op het uitbannen van elk gezondheidsrisico. Al die nadruk op gezond gedrag is niet zonder bijwerkingen: wie niet gezond is, krijgt al snel met het vingertje te maken. Sinds corona worden zelfs grondrechten geofferd op het altaar van maakbare gezondheid. Hoe kunnen we gezonder omgaan met gezondheid?

Nieuwe religie

‘Geniet maar drink met mate’, ‘Roken? Dat lossen we samen wel op’. Dat was allemaal voordat gezondheid de nieuwe religie werd. In de gezondheidskerk is het eigen lichaam de tempel die coûte que coûte behouden moet blijven. Door strikte leefregels te volgen. Hedendaagse dominees dragen een witte jas. De moderne gelovigen verzamelen zich in de sportschool of in een veganistische saladbar. Voor hele volksstammen is de zin van het leven gezondheid.

Toch geldt dat volgens hoogleraar Voeding en Gezondheid Jaap Seidell van de Vrije Universiteit Amsterdam alleen voor een deel van de bevolking: ‘Mensen met een laag inkomen en een praktische opleiding zijn helemaal niet obsessief aan het sporten of lijnen. Die groep krijgt al rond zijn vijftigste meestal gezondheidsproblemen, terwijl de betergesitueerden gemiddeld twintig jaar later de medische molen in gaan. De gezondheidsverschillen zijn heel groot.’ De ‘gezondheidskloof’ is voor Seidell één reden om te pleiten voor een brede collectieve aanpak van gezondheid, inclusief meer overheidsbemoeienis daarin. ‘Niet om mensen te pesten, maar om ze te beschermen tegen een ongezonde omgeving en een ziekmakende industrie.’

Neuroloog Jan Bonte zegt dat het inderdaad uitmaakt of je driehoog achter woont of in een villawijk, maar zet ook zijn vraagtekens bij een te grote nadruk op risicoreductie. ‘We bemoeien ons steeds meer met gezonde mensen. Sinds corona geldt zelfs dat je ongezond bent tot het tegendeel is bewezen. Het testcircus is daar een bewijs van.’ De dokter uit Dalfsen die ontslagen werd omdat hij geen mondkapje wilde dragen op zijn werk, vindt de maatregelen totalitair en onwetenschappelijk, maar ook paradoxaal. ‘Mensen werden verjaagd uit parken en sportscholen, en als ze protesteerden werden ze neergeknuppeld. Dat is het tegenovergestelde van gezond.’

Vooral bij corona lag de nadruk op preventieve gezondheid; het voorkomen van ‘besmettingen’. Tegelijkertijd is wijzen op een gezond immuunsysteem in het coronadebat praktisch taboe. Hoe verklaart Jaap Seidell die paradox? ‘Het is geen paradox, maar gewoon kortzichtigheid. Als je mensen verbiedt te sporten of buiten te lopen is dat niet gezond. Sinds corona bewegen mensen minder, een deel van de rokers is meer gaan roken en de coronakilo’s vliegen eraan. In het beleid is geen aandacht voor levensstijl, terwijl bijvoorbeeld vitaminegebrek en overgewicht een grote rol spelen bij een ernstiger verloop van Covid. Een goede weerstand is overigens geen quick fix. Die bouw je het beste op door vanaf je vroege jeugd structureel gezond te leven en te eten.’

De overheid gaat zich ook met uw dorst bemoeien

Iedereen heeft het over mijn drinkgedrag, maar niemand praat over mijn dorst, luidt een bekende klacht. Niet lang meer, want de overheid gaat zich ook met uw dorst bemoeien. Als het aan de Gezondheidsraad ligt, komt er een integrale aanpak van gezondheid. Daarin gaat het niet alleen om het ontmoedigen van ongezond gedrag, maar ook om het aanpakken van wat wordt gezien als onderliggende oorzaken, zoals armoede, chronische stress en de nabijheid van een snackbar.

Concrete plannen variëren van een btw-verlaging voor groente en fruit tot het weren van overtollige fastfoodrestaurants en een verbod op reclame voor ongezonde voeding. Het RIVM wil daarnaast nog meer accijns op drank en tabak en een alcoholverkoopverbod voor supermarkten. Ook in de landelijke nota Gezondheidsbeleid wordt ingezet op ‘gebiedsgerichte’ preventieve leefstijlinterventies, vooral gericht op mensen met een laag opleidingsniveau of inkomen. ‘Het vermogen van mensen om gezonde keuzes te maken en zich daaraan te houden wordt overschat’, vindt de overheid.

Seidell, die als voedingsexpert meeschreef aan het RIVM-advies, vindt dat geen betutteling maar ‘bescherming’ tegen de industrie die de moderne mens met slimme marketing continu verleidt tot ongezonde geneugten. ‘Ongezond eten is overal verkrijgbaar, goedkoop en dankzij toegevoegde stoffen ook nog eens lekker. Als je onderweg trek hebt koop je bij een tankstation voor één euro twee repen chocola. Je kunt voor hetzelfde bedrag ook één sinaasappel kopen. Die vrucht moet je dan pellen en dan zit je misschien straks met kleverige handen achter het stuur. Ongezond eten is gemaksvoedsel. Hetzelfde geldt voor sportscholen. Voor water moet je vaak naar het toilet maar een flesje AA Drink zit standaard in de automaat.’

Als het aan de hoogleraar ligt, wordt dat andersom, zegt hij tijdens het gesprek dat telefonisch plaatsvindt. ‘De gezonde keuze moet de standaard zijn. Als je toch wilt roken, drinken of snacken, zul je daar meer voor moeten betalen of extra moeite voor moeten doen, bijvoorbeeld naar de slijterij gaan voor je fles wijn.’

Volgens Seidell, die organisaties als de WHO adviseert, is tachtig procent van de chronische ziekten uit te stellen door een gezonde levensstijl. ‘Een gezond eetpatroon speelt daarin een grote rol,’ zegt hij. Hij schreef daar diverse boeken over, zoals Het voedsellabyrint waarin hij met medeauteur Jutka Halberstadt pleit voor een samenhangend gezondheidsbeleid met oog voor de oorzaken van ongezond eetgedrag. Ook in zijn recentere boek Andere kost staat de coherente aanpak centraal. ‘Ons voedselsysteem is op een planeet met in 2040 tien miljard mensen niet meer houdbaar. Deels omdat er veel mensen zijn, maar ook omdat we ‘te veel consumeren’. Een overgang naar een meer lokaal en plantaardig voedselpatroon – met een populair beleidswoord heet dat ‘eiwittransitie’ – is daarom nodig. Voor een gezonde levensstijl is ook schone lucht nodig, net als een gezonde bodem en een groene omgeving.’

Die omgeving wordt steeds kaler. Nederland is met slechts tien procent bos een van de minst bosrijke landen van Europa. In ons land sneuvelen er relatief zelfs meer bomen dan in Brazilië. In de lijvige nota’s en akkoorden over preventieve gezondheid gaat het desondanks niet over bomenkap, biomassa of over bestrijdingsmiddelen. Ook de corona-afvalberg blijft onbesproken.

‘We maken lang niet altijd verstandige keuzes,’ zegt de professor over de dubbele moraal in de volksgezondheid. Hij hekelt vooral het gebrek aan aandacht voor preventie in gezondheidszorg: ‘Slechts één tot twee procent van het gezondheidsbudget gaat daarnaartoe; het huidige zorgsysteem bestaat bij gratie van ziekte. De tabaks-, alcohol- en voedingsindustrie maken mensen ziek. De zorg en de farmaceutische industrie verdienen daar vervolgens aan. Dat klinkt cynisch, want niet alles is te reguleren, maar voorkomen is beter dan genezen.’

Positieve gezondheid en preventie zijn de nieuwe toverwoorden in het huidige gezondheidsdenken. Niet alle plannen leggen de rekening daarvan bij de burger. Zo moet de suikertaks bedrijven verleiden om minder suiker toe te voegen, bijvoorbeeld in frisdranken. Het geld – een paar honderd miljoen euro – zou gebruikt worden voor het subsidiëren van gezonde alternatieven. Tegen minder btw op gezond voedsel heeft niemand bezwaar. Toch wordt die snack onderweg, een sigaretje na het eten en dat wijntje op het terras duurder en minder vanzelfsprekend.

Libertair paternalisme biedt voor elk wat wils

Filosofisch gezien heet die bemoeienis libertair paternalisme, een term die werd gemunt door gedragseconoom Richard Thaler en rechtsgeleerde Cass Sunstein voor gedragssturing met behoud van keuzevrijheid. De contradictio in terminis biedt op papier voor elk wat wils. Seidell: ‘In het libertair paternalisme zijn mensen nog steeds verantwoordelijk voor hun eigen keuzes, maar stuurt de overheid ook. Vooral voor de jeugd is dat belangrijk. Kinderen onder de achttien kunnen niet de consequenties van hun keuzes overzien, maar worden door mooie verpakkingen en verslavende stoffen wel een richting uitgeduwd die schadelijk kan zijn. Als overheid kun je natuurlijk ook te veel sturen. De interventieladder gaat van niets doen tot verbieden. Dat is niet wat ik voorsta. Het gaat om het wegnemen van verleiding, niet om dictatoriale maatregelen. Ik pleit niet voor drooglegging.’

Desondanks lijkt er geen rem te zitten op overheidsbemoeienis uit naam van de gezondheid. Sinds Covid-19 kan de staat bepalen of mensen wel of niet in de buitenlucht mogen vertoeven, wat ze op hun gezicht dragen en of ze hun dierbaren mogen knuffelen. ‘De totalitaire gezondheidsstaat’ noemt neuroloog Jan Bonte dat. ‘We zijn ons steeds meer met gezonde mensen gaan bemoeien,’ constateert hij in zijn woning in het landelijke Dalfsen. ‘Het handboek voor psychische aandoeningen is inmiddels zo dik dat er geen normaal mens overblijft. In de lichamelijke geneeskunde speelt hetzelfde. De hausse aan preventieve bevolkingsonderzoeken is een voorbeeld daarvan, maar ook het coronatestcircus. De correlatie tussen het aantal positief geteste personen en ziekenhuisopnames is beperkt, toch varen onze beleidsmakers daar volledig blind op.’

Bonte ondersteunt de roep om meer aandacht voor preventie in de zin van een gezonde omgeving en goede voeding, maar ziet geen heil in gedragscontrole. ‘In de coronacrisis is angst gebruikt als gedragsdriver. Angst zet je niet zomaar uit. De onrust over de al bekende, relatief zeldzame bijwerkingen van vaccins is een voorbeeld van hoe de overheid angst met wederkerende post terugkrijgt. Mensenrechten afpakken met als slap argument dat dit het gedrag beïnvloedt, is schadelijk. Het vertrouwen in de overheid en de wetenschap is daardoor afgenomen. Vertrouwen is iets heel precairs, dat krijg je niet zomaar terug.’

Op zijn veelgelezen blog – dat een boek is geworden – deelt hij onder het pseudoniem Jan B. Hommel zijn kritische beschouwingen over de zorg. Blikvernauwing in de geneeskunde passeert vaak spottend de revue, maar ook coronakritiek. Uit de teksten spreekt vakkennis en menselijkheid. De dokter op klompen, zoals hij wordt genoemd vanwege zijn boerenachtergrond, doet niet aan protocollengeneeskunde en godscomplexen.

Regelmatig schopt hij met zijn (moderne, zwartleren) klompen tegen heilige huisjes aan, op social media kreeg hij het aan de stok met diverse ‘zelfbenoemde experts’. ‘Vooral in het begin heb ik nogal wat over me heen gekregen. Dat doet wat met je, maar zolang er geen argumenten komen, trek ik me daar niets van aan,’ zegt hij, terwijl hij van zijn thee nipt. Zijn laatste oploskoffie heeft hij aan zijn gast gegeven.

Zijn onorthodoxe manier van doen heeft een prijs. Zo werd zijn contract als waarnemend neuroloog bij het Rotterdamse Ikazia Ziekenhuis niet verlengd nadat hij weigerde een mondkapje te dragen. ‘Ik had er een met ‘Tebbie nou op je muil’ en eentje met ‘Omdat het moet’. Ik kreeg het Spaans benauwd ervan, dus maakte ik gaten in het lapje. Dan werkt het niet, zeiden mensen tegen mij. “De jouwe werkt ook niet hoor,” zei ik. Het ergste vond ik het voor mijn patiënten met long- en hartaandoeningen, die kwamen totaal afgepeigerd op mijn spreekuur.’

Op zijn site noemt hij meer bezwaren: ‘Een klein herseninfarct met een afhangende mondhoek ziet men het beste tijdens de spontane spraak, niet bij het formeel neurologisch onderzoek.’ Andere aandoeningen leest hij eveneens niet zelden letterlijk af van het gezicht. Bonte: ‘Mondkapjes zijn onnodig, dat blijkt uit tal van studies, maar ook uit de praktijk, kijk naar Florida of Zweden. Ze zijn wel schadelijk, niet in de laatste plaats voor het milieu, maar daar hoor je de groene partijen niet over.’

Ook de andere coronamaatregelen zijn niet onderbouwd, zegt hij. ‘Inmiddels hebben dertig studies aangetoond dat lockdowns geen invloed hebben op het aantal besmettingen. Het beste is om kwetsbaren op vrijwillige basis te beschermen en de rest van de samenleving open te gooien.’ Hij spreekt over de Covidian cult. Met ethisch besef of wetenschap heeft de hysterie rond het virus niets te maken, zegt hij. ‘Ouderen werden aan het einde van hun leven tegen hun zin opgesloten, zelfs samen rouwen mocht niet meer. Voor een virus waar meer dan 99% van de mensen niet aan sterft.’

Totalitaire gezondheidsstaat

De krampachtige omgang met het virus komt niet uit de lucht vallen, zegt de schrijvende neuroloog. ‘Ziekte en dood zijn naar de marge van het leven verbannen. Als er dan een virus komt waar mensen aan dood kunnen gaan ontstaat er blinde paniek.’ Volgens hem is de ziel uit de geneeskunde verdwenen. ‘Patiënten worden eindeloos doorbehandeld, zonder dat hun iets gevraagd wordt. Of normale ouderdomsverschijnselen zijn ineens ziektes die moeten worden behandeld.’

Zelf wil hij niet in een ‘Totalitaire Gezondheidsstaat’ leven, schrijft hij ook. ‘Voor wie dat wel wil, ga vooral uw gang. Laat elke twee jaar uw borsten pletten, uw anus spreiden, uw baarmoederhals afschrapen, uw ontlasting op bloed onderzoeken, uw PSA prikken, uw urine onderzoeken en een foto van uw longen maken. Laat u testen op alle mogelijke microbiologische ziekteverwekkers die u kunt bedenken. U kunt al deze ziekten namelijk krijgen, maar geen enkele arts kan u voorspellen welke u fataal wordt. Dat bepaalt het lot.’

Vooral mensen die altijd gezond hebben geleefd schrikken als hij ze moet vertellen dat ze een hersentumor of ALS hebben. ‘Ze vinden het dan extra onrechtvaardig, maar bij tal van ziektes speelt levensstijl nauwelijks een rol.’

Bonte: ‘Veel artsen en beleidsmakers willen graag geloven dat ze het kunnen winnen van de man met de zeis. Daarom zijn al die risicotabellen en modellen zo populair, maar het is een illusie om te denken dat je elke aandoening tot drie cijfers achter de komma kunt voorspellen. De drang om het leven en de dood te willen beheersen is de ziekte van onze tijd, maar uiteindelijk sterft iedereen aan het leven.’

Een van de neveneffecten van het maakbare gezondheidsideaal is stigmatisering van de ongezonde medemens. Wie niet gezond is, heeft dat al snel aan zichzelf te danken. Het vingertje komt dan om de hoek kijken. Bonte: ‘Longkankerpatiënten krijgen vaak de zwartepiet toegeschoven. Ook in de coronadiscussie gebeurt dat. Mensen liggen op de ic omdat ze te zwaar zijn. Of gewoon menselijk gedrag wordt beantwoord met ‘Kun jij je plekje op de ic afstaan?’. Bonte gruwelt daarvan: ‘De essentie van geneeskunde is hulp bieden aan mensen die het nodig hebben, zonder oordeel en ongeacht de oorzaak. Als je dat principe loslaat is het einde zoek.’

Al langer zucht de maatschappij onder het juk van gezondheid über alles. Wie ziek is wordt niet gezien. Het is als het portret van Dorian Gray in het boek van Oscar Wilde. Grays wens om altijd mooi en jong te blijven komt uit als hij een portret van zichzelf cadeau krijgt. In de jaren daarna wordt hij steeds kwaadaardiger, maar zijn uiterlijk blijft hetzelfde. Zijn portret in de kast wordt wel ouder en lelijker totdat hij onherkenbaar is geworden. Hij lijdt zodanig onder zijn eeuwige jeugd dat hij de hand aan zichzelf slaat. Ook in onze wereld leidt het wegpoetsen van alle donkere kanten van het leven tot lijken in de kast. Zoals massale eenzaamheid en depressie. Of erger: de controlemaatschappij waarin niemand vrij is.

Gezondheid is niet altijd een zaak van de staat geweest. Pas in de negentiende eeuw kreeg de gedachte dat geneeskunde de gezondheid van het gehele volk moest bewaken voet aan de grond. Terugkerende epidemieën als cholera, tyfus en malaria maakten van gezondheid een gemeenschappelijk probleem. Bevolkingsgroei en verstedelijking speelden daarbij een grote rol. De onhygiënische toestanden in arme wijken troffen nu ook nette burgers. Zo konden bewegingen als de Nederlandse hygiënisten – onder wie armenarts Samuel Senior Coronel – volksgezondheid op de politieke agenda krijgen.

De sociale geneeskunde waarvan Coronel de voortrekker was heeft veel goeds gebracht. Veel besmettelijke ziekten werden uitgeroeid en gezondheidszorg werd voor iedereen toegankelijk. De geschiedenis toont ook dat het daarna niet afgelopen was met de gezondheidspolitiek. Hart- en vaatziekten werden tot volksziekten uitgeroepen. Ook besmettelijke ziekten zijn nooit helemaal uitgeroeid. Van aids tot SARS, er is altijd wel een gevaar dat de volksgezondheid bedreigt.

Het streven naar een compleet gezonde samenleving is een illusie. En kan gevaarlijk zijn. Een extreem voorbeeld daarvan is de nationaalsocialistische gezondheidspolitiek. Nog vóór de Holocaust vermoorden de nazi’s 200.000 lichamelijk en geestelijk zieken. Volgens de nationaalsocialisten waren zij een bedreiging voor de gezondheid van het collectieve ras.

Niets is heilig in de gezondheidskerk

Zo erg is het allemaal nog niet, maar toch lijkt niets heilig in de gezondheidskerk. Tijdens de coronapandemie bleek dat mensenrechten geofferd mogen worden voor de ‘gezondheid’ van de natie. Een van de gruwelijkste uitwassen van de coronapolitiek waren de hermetisch afgesloten zorgcentra, waar duizenden aan eenzaamheid of eenzaam stierven. Echtparen die een half leven hadden gedeeld mochten hooguit achter glas naar elkaar zwaaien, bij wijze van een laatste afscheid. Ook veel andere meestal matig onderbouwde maatregelen hadden totalitaire trekjes. Zoals de avondklok, of de coronapas waarvan wordt gevreesd dat die een opmaat is naar een sociaalkredietsysteem.

Niets wijst erop dat dezelfde onverbiddelijke aanpak niet opnieuw wordt toegepast op nieuwe coronagolven of andere ‘volksgezondheidsrisico’s’. Zo zijn er plannen voor een permanente coronawet waarin draconische maatregelen onderdeel worden van een standaardreactie op volksgezondheidsbedreigingen. Als het aan partijen als de Raad van State ligt krijgt ook de coronapas een plek in de wet. De apenpokken, een milde infectieziekte, kreeg van het kabinet eveneens tijdelijk de A-status, opdat verdachte gevallen snel geïsoleerd en gemonitord konden worden. Naast een uitdijende serie van geboden en verboden op het gebied van levensstijl, willen diverse politieke partijen nu zelfs embryoselectie toestaan.

De neiging om ziekte en dood weg te stoppen bestaat langer dan Covid-19 of apenpokken. Vooral de dood gaat zijn eigen gang, zoals dat heet, en dat past niet bij de maakbare samenleving. Niet voor niets startte Sire een campagne over dooddoeners (‘het leven gaat door’) om over de dood te praten, ‘omdat het waardevol is om samen bij de dood stil te staan, erover te praten en elkaar erbij te helpen’.

Ondertussen gaat de samenleving door met het uitbannen van het einde. Het liefst al vanaf de geboorte. Als het aan de VVD en D66 ligt wordt zo de embryowet verder verruimd. De partijen komen daarmee tegemoet aan de wens van de Gezondheidsraad om het verbod op het kweken van embryo’s voor wetenschappelijk onderzoek te schrappen. Een van de redenen achter die wens is dat mogelijkheden om de menselijke genenpool aan te passen in een stroomversnelling zijn geraakt. Door nieuwe technieken als CRISPR-Cas is het mogelijk om sneller en efficiënter dan voorheen genen te repareren en om DNA ‘weg te knippen’ en toe te voegen.

Volgens D66 en VVD is een nieuwe embryowet ook nodig voor ‘kwaliteitsverbetering’ van huidige IVF-behandelingen, omdat ‘maar 25 procent van de IVF-pogingen’ slaagt. Daarnaast zou embryoselectie tijdens IVF-procedures verder moeten worden verruimd, bijvoorbeeld om alleen al de kans op dragerschap van erfelijke ziektes uit te bannen. Een ander medisch-ethisch ‘dilemma’ waarover de Rijksoverheid naar eigen zeggen een maatschappelijk debat wil, is de vraag of menselijke organen in dieren als schapen en varkens mogen worden gekweekt.

Brave New World-achtige kweek en conditioneringstaferelen

De voorstellen stuitten op sociale media op weerstand, maar de meeste dragers van het debat worden niet gehinderd door principiële bezwaren bij Brave New World-achtige kweek- en conditioneringstaferelen. Zoals twee onderzoekers van het Rathenau Instituut opmerkten, heeft het debat over genetische modificatie in Nederland vooral een pragmatische insteek, zoals de wens om als ‘kennisland’ voorop te lopen en de focus op individuele ‘gezondheidswinst’. Voor de morele implicaties van sleutelen aan toekomstige generaties en de mensheid zelf is nauwelijks aandacht.

De toenemende gezondheidsbemoeienis wringt met liberale principes als individuele vrijheid en verantwoordelijkheid. Opvallend is dat ook progressieve waarden daarbij in de waagschaal worden gesteld. Zo is solidariteit evenmin heilig als het om gezondheid gaat. De vele discussies over of mensen met een ongezonde levensstijl meer zorgpremie moeten betalen getuigen daarvan. Ook het milieu mag lijden onder de gezondheidsdromen van ‘de doodruimers’. Alleen al in 2020 kwamen er naar schatting 1,6 miljard mondmaskers in de oceaan terecht. Hoewel massale mondkapjesdracht nauwelijks gezondheidswinst oplevert en desastreus is voor natuur en dieren, blijven vooral progressieve politici en opiniemakers achter gezichtsbedekkingsvoorschriften staan.

De wil om gezondheid te modelleren en te maximaliseren beperkt zich niet tot lichamelijke gezondheid. Ook de mentale gesteldheid moet gefikst worden, het liefst met behulp van technologie. Zo werkt het Brabantse research- en innovatiecentrum Holst Centre aan kleding die bijdraagt aan stressreductie. Het eerste resultaat daarvan is een relax-shirt dat via sensoren en vibratiemotoren de drager ‘helpt om regelmatig te pauzeren en te ontspannen met ademhalingsoefeningen’. Met de ‘slimme’ kleding hoopt het centrum bij te dragen aan een ‘gezonder en vitaler leven voor iedereen’.

In Leiden wordt met Europees onderzoeksgeld gewerkt aan een digitale ‘buienradar voor depressies’. Voor het onderzoeksproject WARN-D worden twee jaar lang via smartwatches en smartphones de stemming en gewoontes van tweeduizend studenten bijgehouden. Het project moet resulteren in een app die dient als een persoonlijk waarschuwingssysteem voor een mogelijke depressie. Het uiteindelijke doel: ‘Bijdragen aan gepersonaliseerde preventieprogramma’s die psychische problemen aanpakken nog voordat ze zich voordoen.’

‘Voorkomen is beter dan genezen’ is de mantra van de moderne gezondheidsreligie. Veel interventies zijn gericht op preventie van ziekte of zelfs van normale ouderdomsaandoeningen of mentale en menselijke zwaktes. Om dat streven te verwezenlijken is noch het leven noch de dood heilig. Het enige wat heilig lijkt, is het geloof in de almacht van technologische verlossing van complexe levensvragen.

Wie vraagtekens plaatst bij zo’n technocratische omgang met gezondheid geldt al snel als ‘ouderwets’. In werkelijkheid is het geloof in technologische quick fixes helemaal niet nieuw. Onder meer cultuursocioloog Siri Beerends wijst erop dat de robotische visie op het leven, inclusief transhumanistische visioenen, niets meer is dan het oude idee van better, faster, stronger, longer, maar dan in een digitaal jasje. Als het om gezondheid gaat denkt psycholoog Martin Appelo dat de dominantie van ‘Eros’ of levensdrift in de gezondheidszorg vraagt om meer ‘Thantanos’ of doodsdrift, ofwel een wereld waarin ‘de wens om te blijven leven vriendelijk samengaat met het besef van eindigheid’.

Het levenseinde geniet toenemende belangstelling, maar zomaar doodgaan aan zelfdoding of ziekte mag dan weer niet. Pas als er een vinkje voor voltooid leven geplaatst is, is sterven toegestaan.

Iedereen wil oud worden, maar het niet zijn

Alle interventies zijn wel effectief. Zo is roken de afgelopen jaren flink ingedamd, met als gevolg minder hart- en vaatziekten. De ironie is dan weer dat rokers met een steeds kleinere groep steeds meer accijns ophoesten die de staatskas spekken. Ironisch is ook dat de gestegen levensverwachting tot meer ouderdomskwalen leidt. Of zoals neuroloog Jan Bonte het stelt: ‘Feit is dat je de laatste anderhalf jaar van je leven gemiddeld de meeste zorg nodig hebt. Iedereen wil wel oud worden, maar het niet zijn.’

De kritiek op maakbare gezondheid groeit ook. Zowel Bonte als Jaap Seidell denken dat we in de nadagen zitten van wat zij het neoliberalisme noemen. Wat ervoor in de plaats komt is nog de vraag. Bonte hoopt op kleinschaligere verbanden met minder bureaucratie en meer begrip voor elkaar: ‘Dat je vrienden gewoon tegen je zeggen “Zou je dat laatste biertje wel nemen”, of waar je verdriet kunt delen met dierbaren in plaats van een pilletje te nemen of naar de psychiater te gaan.’

Volksgezondheid is in hoge mate beïnvloedbaar, maar individuele gezondheid is niet geheel maakbaar, zegt Jaap Seidell. Aanleg en erfelijkheid spelen een rol. Bovendien heeft elk mens recht op één zonde die hem plaagt, zegt Bonte desgevraagd. Ook Seidell geeft volmondig toe dat hij best van een glas wijn houdt of een exorbitante maaltijd. Alles met mate is nog altijd het beste advies, vinden ze. Dat geldt misschien ook voor overheidsbemoeienis.

De gezondheidscultus is niet zaligmakend. Dorst laat zich daarom moeilijk lessen. Escapisme zit in de mens, net als vluchten in verboden vruchten: in een sigaret of in zoetigheid. Een glas gin gaat er ook altijd in, zoals het lied Deze gin van Wende Snijders wil: ‘Deze gin, die gaat erin. Voor ieder dal waar ik uit klom. Voor elke reden die nog komt, zij deze mooi of juist verdomd.’ Seidell: ‘Dat mag ook, maar het liefst niet elke dag.’

Hoofdstuk 2

Gij zult veiligheid begeren

De maakbare mens is overal bang voor, behalve voor vernietigende veiligheid

De angstige omgang met gezond gedrag staat niet op zichzelf. Gezondheid is in de maakbare samenleving een risico en risico’s moeten in de zero risk-samenleving volledig worden uitgebannen. Het meest ongrijpbare risico is menselijk gedrag. Het tweede gebod voor de maakbare mens luidt dan ook: Gij zult veiligheid begeren. Bij veilig gedrag hoort ook angst, angst die als het moet in stand wordt gehouden door angstpolitiek, zoals tijdens de coronacrisis. In het huidige denken over veiligheid is de mens een wandelend risico geworden. Hij dreigt zichzelf te verliezen, zeggen diverse denkers onder wie filosoof Gerben Bakker. Dat veiligheid in de praktijk vooral schijnveiligheid is doet er niet toe, want: alles is gevaar, behalve vernietigende veiligheid.

Voortdurende bedreigingen