Ontwerp omslag en binnenwerk: vandijk ontwerpt, Eindhoven

Illustraties: Jente de Jong

Foto auteur: Floor in ’t Veld

1e druk, april 2022

2e druk, januari 2024

www.palmslag.nl

info@palmslag.nl

Je bent vrij om dit boek te delen, te kopiëren, te verspreiden en door te geven via elk medium of bestandsformaat onder voorwaarde van naamsvermelding en mits het niet gebruikt wordt voor commerciële doeleinden.

Dit copyright is een Creative Commons licentie.

ISBN 978 94 933 4342 9

NUR 723, 728, 740, 770

Voor mijn vader

Henk Wolf

die mij voorleefde wat liefde is

Voor mijn geestelijke vader

Maarten Houtman

die mij voorleefde wat de antwoorden op mijn vragen zijn

PROLOOG

Na een leven lang werkzaam geweest te zijn als psychosociaal therapeut en meditatieleraar heeft Eva Wolf op tachtigjarige leeftijd een boek geschreven, waarvan we mogen zeggen dat ze hierin niet alleen haar levenswerk heeft gevangen, maar ook haar levenszin.

In De Bloem vertelt Eva aan de hand van ervaringen uit haar eigen leven hoe het beeld van de Bloem door de tijd heen tot stand is gekomen. De Bloem schetst een mensbeeld waarin de persoonlijkheid bestaat uit cognitieve, emotionele en fysieke aspecten (de blaadjes van de Bloem). Daarbinnen, in het centrum (het hart van de Bloem), bevindt zich een altijd aanwezige tijdloze dimensie, waarin ‘ik’ en ‘jij’ concepten zijn die opgehouden zijn om te bestaan, een non-duale werkelijkheid.

Het beeld van de Bloem, dat in essentie verschillende filosofieën omvat met betrekking tot zowel de aard van de persoonlijkheid als de aard de werkelijkheid, stelt de lezer in staat om de eigen persoonlijkheid beter te doorgronden en te leren kennen, zodat er beweging en groei kan ontstaan. Paradoxaal genoeg is er vanuit het gezichtspunt van het hart van de Bloem, in het centrum van de stilte, niets te helen of te verbeteren – alles is zoals het is, in een schitterende, allesomvattende en complete eenvoud. Deze ogenschijnlijke tegenstelling schuurt niet in De Bloem, maar bestaat naast elkaar.

Eva gebruikt de Bloem als symbool en metafoor voor de mens veelvuldig in haar therapieën, workshops en opleidingen; het is een instrument om de werkelijkheid op een handzame manier te ordenen en biedt een welkom houvast in het hedendaagse psycho-spirituele landschap waarin zin en onzin soms maar moeilijk van elkaar te onderscheiden zijn. De lezer zal Eva’s achtergrond in theologie, filosofie en psychologie herkennen en de invloeden uit de meditatietradities waarin ze vele jaren oefende: Zen, Vipassana en het Tibetaans Boeddhisme.

De grote prestatie van De Bloem is haar toegankelijkheid. Eva is erin geslaagd om een potentieel oerwoud aan ideeën en een veelheid aan doorleefde kennis terug te brengen tot een beeld dat voor velen intuïtief direct herkenbaar zal zijn. Dit is geen zelfhulpboek met eenvoudige oplossingen of spitsvondige oneliners waarin je beloofd wordt dat je leven er over acht weken heel anders uitziet. De Bloem biedt een wereld van rijkdom en inspiratie voor iedereen die de complexiteit niet schuwt en voor wie ervan houdt om zich te begeven op het grensvlak van het kenbare en het onkenbare, voor wie wetenschap en spiritualiteit geen tegenstellingen zijn en voor wie op zoek is naar verdieping in het denken over, en het oefenen in, aanwezig zijn in aandacht.

Drs. Rachna in ’t Veld, psycholoog

Oprichter van Reflect Academy en het Reflect Institute for personal and professional leadership

VOORWOORD

Toen Eva mij alweer een aantal jaren geleden haar metafoor van de Bloem uitlegde, was ik direct enthousiast. Niet alleen doordat ik zag hoe deze beeldspraak mijn eigen doen en laten kon verhelderen, maar zeker ook doordat ik de Bloem in al haar eenvoud goed kon gebruiken in mijn praktijk als psychotherapeut.

Alle cliënten komen met vergelijkbare moeilijkheden: ze zijn angstig, gespannen, somber, onzeker, kritisch op zichzelf. En ze verlangen ook allemaal naar hetzelfde: meer innerlijke rust en vrede, gelukkiger zijn. Als ik dan in een eerste gesprek vraag naar momenten waarop ze zich gelukkig voelden, heeft iedereen, hoe depressief ook, een antwoord. En dat is altijd iets in de sfeer van ‘het moment dat alles even klopte’, dat er even geen gepieker of onzekerheid was. Die mooie zonsondergang, die grappige opmerking van een kind, toen ik me verloor in die mooie film. Even was iemand vrij van de moeilijkheden, even was er innerlijke vrede. En dan leg ik de Bloem uit. Heel kort gezegd: ‘Wat je net beschreef is het hart van de bloem die je bent. En de problemen waar je last van hebt, die zijn van de bloemblaadjes, de persoonlijkheid. Ons werk zal bestaan uit het steeds beter gaan zien waar je gevangen zit in de blaadjes en hoe je steeds sneller kunt teruggaan naar die innerlijke vrede, naar het hart van de Bloem.’ Iedereen begrijpt dit en is blij met zo’n eenvoudig model als handvat, waar we steeds naar kunnen teruggrijpen bij het onderzoeken van onze moeilijkheden.

Zo simpel, de Bloem. Gewoon toepassen, zou je denken. Klaar, voor altijd gelukkig. Niet dus. Dit is niet voor niets een dik boek geworden. Met je hoofd een concept begrijpen is nog iets heel anders dan het in je dagelijks leven zodanig toepassen dat het ook werkt. Zoals Eva schrijft, heeft zij er een leven voor nodig gehad om hier iets van te kunnen vatten. Om te beseffen dat de antwoorden die ze altijd zocht niet buiten haar liggen. En niet te bedenken zijn met je brein. En ze haalt een uitspraak aan van haar vader die zei dat je een leven lang nodig hebt om te leren leven.

Dat dit uiteraard ook voor Eva zelf geldt, kan ik uit eigen ervaring bevestigen. Ik leerde haar halverwege haar leven kennen tijdens een meditatieretraite van Maarten Houtman. Ze viel me op doordat ze min of meer continu zat te huilen. Toen we in een pauze met elkaar aan de praat raakten, hoorde ik de reden: haar wereld was ingestort. Haar tweede man had haar plotseling verlaten voor een andere vrouw. Ze had net haar woonboerderij op het Friese platteland moeten verruilen voor een zolderkamer in de stad Groningen, waar ze bivakkeerde met een puberdochter en zonder geld. Niets in haar wist hoe het verder moest. Ze was volkomen samengevallen met haar emoties, er leek van binnen niets te zijn wat er nog met enige afstand naar kon kijken. Gezien de omstandigheden heel begrijpelijk uiteraard, maar wat een lijden.

Hoe anders is dat in de veertig jaar daarna geworden. Dit boek is een neerslag van die persoonlijke ontwikkeling. En wij lezers kunnen er ons voordeel mee doen. Je kunt beginnen met de hoofdstukken die je aanspreken. Overal is wel wat te ‘grabbelen’. Of het nu een uitleg is, een persoonlijke ervaring of een wijze spreuk. Maar natuurlijk is wat Eva wil vertellen niet voor niets in deze volgorde opgeschreven. We worden gaandeweg meegenomen in een steeds dieper inzoomen op datgene waar Eva’s metafoor van de Bloem allemaal voor staat. Tot aan het einde van de woorden. Ze erkent dat het eigenlijk onmogelijk is om over sommige zaken te spreken, dus haar woorden kunnen slechts aanduidingen zijn: vingers die naar de maan wijzen.

Ik zou kunnen stellen dat je een diep spiritueel boek in handen hebt. Tegelijk komt dat woord, spiritueel, er tot mijn grote opluchting geen enkele keer in voor. Hoe zit dat? Het woord associeert al snel met zweverigheid en dat is nu juist wat Eva volkomen weet te vermijden. Ze houdt zich puur bij de feiten, bij de realiteit en blijft met twee benen stevig op de grond. Ze beschrijft ook (met name in deel III) fascinerende ontdekkingen door de wetenschap, die – of ons brein dat nu bevatten kan of niet – steeds meer bewijzen dat de onzichtbare werkelijkheid die we wellicht vermoeden, werkelijk bestaat. Over feiten en realiteit gesproken. Maar waarschijnlijk is haar belangrijkste reden om het woord spiritueel niet te gebruiken wel het best verwoord in een uitspraak van Byron Katie (die je ook in het boek zult tegenkomen). Zij zegt: ’Ik ben een liefhebber van wat is. Niet omdat ik spiritueel ben, maar omdat het pijn doet als ik me verzet tegen de realiteit.’ En dan zijn we terug bij de eenvoud van de Bloem.

Drs. Mayke de Klerk

Klinisch psycholoog-psychotherapeut

INLEIDING

Alle mensen willen hetzelfde. Alle mensen willen gelukkig zijn.1

Heb je weleens een moment gehad dat je even gewoon gelukkig was? Dat alles op dát ogenblik precies goed was zoals het was? Zo’n beleving waar je helemaal in op ging? Je bent als het ware even uit de tijd. Je zit bijvoorbeeld op een terrasje in de zon met je favoriete drankje voor je. Of je bent aan het fietsen en voelt de wind door je haren. Het kan gebeuren tijdens een mooie wandeling door de bergen, aan zee of in het bos. Of je luistert naar muziek die je raakt. Of je bent verliefd en heerlijk aan het vrijen. Misschien was het toen je je pasgeboren kind in je armen hield. Of je geniet van een prachtig uitzicht. Het kan je overvallen tijdens een intiem gesprek. Of je bent met je hond aan het spelen, lekker aan het sporten, of je doet gewoon even helemaal niks. Mij overkomt het regelmatig als ik gewoon thuis op de bank zit met een lekker kopje koffie.2

Op zo’n moment ben je thuis bij jezelf. Pas als je dat ervaart, ga je zien dat deze momenten richtingaanwijzers zijn naar geluk. Dan zie je als het ware het licht en ben je bereid om op onderzoek uit te gaan naar wat er nog méér mogelijk is. Johan Cruijff had gelijk:

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.

Dit boek wil je bij dat onderzoek ondersteunen. Het gaat over de Bloem. De Bloem is mijn beeldspraak voor de mens die we zijn. Ze bestaat uit een hart en drie bloemblaadjes, eenvoudiger kan het al niet. De drie bloemblaadjes staan voor onze persoonlijkheid.3 Onze persoonlijkheid is degene die we gewoonlijk denken te zijn. Het hart van de Bloem staat symbool voor wie we werkelijk zijn. Dat is degene die we ervaren op die momenten van puur geluk, namelijk ons zelf. In het hart ligt ons zelf-vertrouwen op ons te wachten.

In dit boek zul je niet dé oplossing of dé waarheid vinden. Integendeel. Wel blijkt het beeld van de Bloem al jarenlang een betrouwbaar en effectief instrument te zijn om je eigen leven te ontraadselen. Als je wilt onderzoeken hoe het komt dat je soms zo vast kunt zitten, waarom je niet gewoon gelukkig bent, of als je je afvraagt waar het allemaal om gaat en wat de zin van het leven is, dan biedt de Bloem je een stevig houvast.

VOOR WIE IS DIT BOEK BEDOELD?

De Bloem is bestemd voor iedereen die belangstelling heeft in de ontwikkeling van zichzelf en van anderen. En voor hen die mensen op hun levenspad begeleiden of dat willen gaan doen. Psychotherapeuten en psychiaters, coaches en trainers, meditatie- en mindfulnessleraren, religieuze voorgangers en pastores, leraren in het onderwijs en in de gezondheidszorg, yogadocenten en therapeuten in lichaamsgericht werken.

WAT STAAT ER IN DIT BOEK?

Ik beschrijf in dit boek de twee levenspaden die we allemaal in ons leven bewandelen. Het eerste is het pad van persoonlijke groei. Dat is de weg die onze persoonlijkheid aflegt vanaf onze conceptie tot aan onze dood. De weg van worden wie we zijn, van onze zoektocht naar geluk. Hierop ligt de focus in het eerste deel van dit boek. Aan de hand van mijn eigen levensgeschiedenis vertel ik in dit deel over het ontstaan en de betekenis van de Bloem. Ik ga in op de mogelijkheden en de moeilijkheden die we in ons leven tegen kunnen komen. Ik neem je mee op een reis langs de knopen, verwarringen en trauma’s die we gaandeweg oplopen. Een reis die voor mij leidde tot de ontdekking dat die wonden alleen vanuit de regie van het hart werkelijk opgelost kunnen worden.

Het tweede levenspad is het pad van aandacht. Daaraan is het tweede deel van dit boek gewijd. Het is de weg van het hart, die tegelijk géén weg is, omdat het hart er altijd was en er altijd zal zijn. Vandaar: zijn wie je wordt. Dit is dus niet zozeer een reis, als wel een beleving in het moment. Een beleving van blijde herkenning: ‘dit ben ik’. De Bloem in beweging, zoals het tweede deel heet, geeft aan dat de Bloem, op zich een statisch beeld, in wezen een dans is. Ik onderscheid op het levenspad van aandacht drie ritmes, de drie A’s. Ten eerste is er de altijd doorgaande beweging van de Adem, die je verbindt met het ritme van alle leven in de natuur en met het ritme van leven en dood. Dan is er de beweging van de Aandacht waardoor je levensenergie gaat stromen, zodat de mogelijkheden die je in je hebt optimaal tot bloei kunnen komen. En tot slot is er is de beweging van telkens weer thuiskomen in Aanwezig-zijn in elk moment van je leven.

Het derde deel van dit boek kun je zien als een tuin vol wilde bloemen. Ik schets hierin een aantal invalshoeken van waaruit je de Bloem kunt bekijken. En ik beschrijf de panorama’s die zich ontvouwen als je vanuit de Bloem naar de wereld om je heen kijkt, naar de andere mensen, de maatschappij en de werkelijkheid. In dit derde deel plaats ik de Bloem in haar samenhang, wisselwerking en eenheid met de wereld waarvan zij deel uitmaakt. Er kan alleen vrede zijn in die wereld als er vrede is in jezelf én omgekeerd – samen worden, samen zijn.

HOE KUN JE DIT BOEK GEBRUIKEN?

Je kunt dit boek op allerlei verschillende manieren gebruiken. Het is geschreven vanuit een aantal lagen die door elkaar heen lopen, net zoals het leven zelf. Het bevat persoonlijke verhalen en gedichten – deze zijn cursief gedrukt – en meer theoretische uiteenzettingen. Het biedt achtergrondschetsen en praktische oefeningen en tips. En er is steeds de laag van de aandacht, die altijd aanwezig is.

De drie delen en alle hoofdstukken van dit boek kunnen op zichzelf gelezen worden. Het is een dik handboek geworden dat je wellicht niet in één ruk uitleest, maar dat je beetje bij beetje tot je neemt en opnieuw oppakt als je een tekst nog eens wilt lezen. En wie weet wat je tegenkomt als je het boek zomaar eens openslaat.

Voor de lezers die behoefte hebben aan meerdere lagen tegelijk staan verwijzingen naar achtergrondinformatie en links naar andere relevante teksten in de voetnoten direct onderaan de betreffende pagina.

Om het vinden van je weg te vergemakkelijken, bevat het boek drie registers. Met behulp daarvan en van het notenapparaat kan het boek gebruikt worden als naslagwerk en om verbindingen tussen de diverse thema’s te leggen.

Omdat het boek zo is samengesteld dat de diverse onderdelen ook los van elkaar gelezen kunnen worden, zul je regelmatig herhalingen aantreffen. Mijn hoop is dat deze herhalingen zullen werken als mantra’s – woorden en zinnen waarvan de betekenis dieper doordringt naarmate je ze vaker herhaalt.4

Het boek is ruim opgezet – een uitnodiging om telkens even stil te staan en een adempauze te nemen. Om nog even dat wat je net gelezen hebt, tot je door te laten dringen. Om niet meteen dóór te lezen.

Ik hoop dat ook de vele citaten en de gedichten5 die je zult aantreffen, ertoe bijdragen om zo nu en dan eens achterover te leunen en wat te mijmeren over wat er staat.

Ik wil je vragen om jezelf toe te staan iets niet onmiddellijk te begrijpen. Dat wat eerst onduidelijk lijkt, blijkt vaak tijd nodig te hebben om uit te kristalliseren en zich in alle helderheid aan je te ontvouwen.

In mijn schrijfwijze heb ik zo veel mogelijk gebruik gemaakt van onzijdige aanduidingen en van de vrouwelijke vorm. Overal waar het, zij of haar staat kan ook hij, hem, hen, die en diens gelezen worden en omgekeerd.

TOT SLOT

De Bloem is de neerslag van een leven lang leven. Ik heb er met veel plezier aan gewerkt en hoop van harte dat het je zal geven wat je voor ogen had toen je het in handen kreeg. Voel je vrij om alles wat erin staat te gebruiken zoals jij dat wilt. De inhoud is van iedereen.

Dit boek is een dans in en rond het hart van de Bloem.

Een spel van adem, aandacht en aanwezig-zijn.

Een oefening die geen oefening is.

Muziek, snel, langzaam, uitbundig, ingehouden.

Dit is gelukkig zijn zonder inspanning.

Dit is.

1 De Dalai Lama, De kunst van het geluk

2 Zie 1.5.

3 Het zijn er drie, omdat ze het mentale, het emotionele en fysieke aspect van onze persoonlijkheid vertegenwoordigen.

4 Zie 7.6.

5 Ik heb de auteurs vermeld voor zover ik ze kon achterhalen. Als er geen auteur bij staat, is het citaat of gedicht van mijzelf.

DEEL I - DE BLOEM

Het levenspad van persoonlijke groei

Worden wie je bent

1 - DE BLOEM ONTVOUWT ZICH

1.1 HEIMWEE

Apeldoorn, 5 mei 1945. De Bevrijdingsdag is een van mijn vroegste herinneringen. Drie jaar was ik en zittend op de schouders van mijn vader zag ik Canadezen in hun tanks vanaf de Gedenknaald bij Paleis het Loo naar de Grote Kerk rijden. Ik weet nog goed dat ik die mannen zo dik vond vergeleken met ons. Geen wonder natuurlijk, na de hongerwinter.

We hadden een druk gezin met vier kinderen. Mijn vader was accountant en had kantoor-aan-huis, zoals dat toen heette. Ik was een heel sociaal kind. Maar ik kon ook tijden hebben dat ik me afzonderde. Zo nu en dan sloot ik me op in de enige wc die het huis rijk was. Als iemand me dan, door de nood gedwongen, vroeg wat ik daar toch zo lang deed, zei ik: ‘Ik denk...’. Ik heb geen idee meer waarover ik dan aan het denken was, maar ik herken het wel. Altijd was ik op zoek naar antwoorden op vragen over het leven, zo jong als ik was. Waarom doen mensen vaak zo naar tegen elkaar? Waarom maken we ruzie? Waarom gaan we dood? Waar was God in de oorlog? Altijd was er dat onbestemde gevoel. En altijd probeerde ik via mijn denken antwoorden te vinden. Denken was de enige weg die ik kende.

Het zou nog heel lang duren voor ik erachter kwam dat mijn denken een te beperkt instrument is om de antwoorden die ik zocht te vinden. Wel ving ik regelmatig glimpen op van iets, dat veel groter en omvattender leek te zijn. Maar ik besefte niet wat dat was, laat staan dat ik in staat was die glimpen te zien voor wat ik nu weet dat ze zijn: geluksmomenten, waarop de verschuiving van onze gewoonte-aandacht naar de aandacht van het hart plaatsvindt.6 Toen overkwamen ze me gewoon. Ogenblikken die voorbijgleden.

Allereerst was er die keer op het strand. Ik zal een jaar of zeven geweest zijn. We gingen, zoals elke zomer, met ons gezin een maand naar de zee. Dierbare herinneringen heb ik daaraan. Op een dag lag ik op mijn rug in het zand. De zon scheen. Er dreven wolken voorbij. Ze werden meegevoerd door een zacht windje. En toen overviel het me. Terwijl ik dit schrijf, meer dan zeventig jaar later, kan ik het lichamelijke gevoel van dat opgenomen-zijn nog terughalen. Ik wérd de wolken, het zand, de zon, de wind. Ik viel ermee samen. Even bestond er geen onderscheid tussen mij en alles om mij heen. Deze gebeurtenis heeft een levenslange indruk nagelaten. Nu begrijp ik waarom. Maar toen had ik er geen idee van.

Een paar jaar later had ik weer zo’n beleving. Op een dag kregen mijn buurmeisje Rita en ik elk een kwartje mee om naar de Grote Markt te gaan. Toen we daar uitgekeken waren, dwaalden we wat rond en opeens stonden we voor de Roomse kerk, zoals wij protestanten dat noemden. De deuren stonden wijd open. Dat kon in die tijd nog. ‘Zullen we?’, vroeg Rita. Ik wist dat dit voor mij, als streng hervormd meisje, verboden terrein was en aarzelde. Maar mijn nieuwsgierigheid won het en we slopen naar binnen. Een onbekende, uitnodigende geur kwam mij tegemoet en ik voelde me in het licht van de brandende kaarsen zacht en vredig worden. Even werd ik afgeleid door een levensgrote Jezus die aan het kruis hing. Je mocht geen beelden aanbidden. En bovendien vereerden wij niet de gekruisigde, maar de opgestane Christus, wat werd uitgedrukt door een leeg kruis. Ondanks mijn schrik werd ik al gauw opgenomen in een sfeer van intense stilte die ik in onze eigen Grote Kerk nog nooit ervaren had. En opeens knielde er iets in mij. Hoe lang ik daar zat, weet ik niet meer. Ik had geen idee van tijd. Toen was het voorbij en ik stond snel op. Knielen deed je immers niet. Dat hoorde niet bij ons. Je ging hoogstens staan, en als je een man was nam je je hoed af. Knielen was een soort verraad aan ons eigen geloof. En toch was het me overkomen. Venite Adoremus – komt, laten wij aanbidden. Ook het gevoel van overgave dat ik toen had, kan ik nog steeds aanraken.

In de weken daarna veroordeelde ik streng wat ik gedaan had en ik bad vurig dat God mij deze misstap zou vergeven. Ik sliep er slecht van. Gelukkig werden de naweeën van de schok geleidelijk aan minder. En tegelijk was daar de glasheldere herinnering aan iets wat ik nog niet duiden kon. Iets van een innerlijk weten, een diep gevoel van zuiverheid en volledig heel zijn. Een onverwacht helemaal vervuld worden met dat-wat-is. Het heeft lang geduurd voordat ik ook deze beleving kon zien als een glimp van ‘het antwoord’ op de vragen die telkens in mij naar boven kwamen.

MIJN ZOEKTOCHT BEGINT

Nadat ik het gymnasium doorlopen had, wilde ik graag gaan studeren. Dat de keuze op theologie viel was voor mij zo klaar als een klontje. Ik wilde immers antwoorden op mijn levensvragen. Wat kon ik dan beter doen dan een studie te kiezen die over God ging. Wel wist ik heel zeker dat ik geen dominee wilde worden. Ik wilde niet verkondigen, ik wilde begrijpen. Ik was ervan overtuigd dat veel lezen en studeren de weg was om tot de bron van mijn waarom-vragen door te dringen. En indertijd had die bron voor mij nog steeds de contouren van de Protestantse God, hoewel ze al vager begonnen te worden.

Theologie bleek een interessante studie te zijn. Ik kwam voor het eerst in aanraking met het Jodendom, het Hindoeïsme, het Boeddhisme en de Islam en ik leerde het Christendom te relativeren. Ik stortte me op deze leerstof zoals ik me op alles stortte: gedreven en fanatiek.

Ondertussen kristalliseerde zich een woord uit. Een woord dat het zuiverst mijn vertrouwde, onbestemde gevoel weergaf. Heimwee. Je moest me niet vragen waarnaar, want dat wist ik niet. Maar het was het wel: heimwee.

Gedurende de hele reis heeft heimwee mij nooit verlaten.

Ik zal niet zeggen dat ze als mijn schaduw was.

Ze was dichtbij als het donker werd.

Als je slaapt, verlies je je handen en je voeten.

Ik verloor heimwee nooit, zelfs niet in mijn slaap.

Ze was iets wat niet vervuld kan worden.

Ze was noch vreugde noch verdriet.

Ze had niet te maken met steden, wolken, gezangen of herinneringen.

Ze was in mij en buiten mij.

Gedurende de hele reis heeft heimwee mij nooit verlaten.7

Toen tot mij doordrong dat theologie geen antwoorden te bieden had op mijn vragen, raakte ik in een crisis. Het geloof waarin ik was opgegroeid brokkelde steeds meer af en ik vond geen nieuw houvast, hoezeer ik ook mijn best deed. Ik tastte in het duister en er was een grote leegte in mij. Ik voelde me totaal alleen. Niemand begreep mij, laat staan dat ik mijzelf begreep. Ik had toch alles wat mijn hartje begeerde? Ik vond dat ik me niet moest aanstellen. Ik was twintig jaar oud en ging uiteindelijk naar een psychiater, die mijn angsten bevestigde en mij vertelde dat ik hysterisch was.8 Hij zei erbij dat ik maar beter niet kon trouwen, omdat ik met deze aandoening totaal ongeschikt was voor het huwelijk. Mijn vriend moest hier gelukkig hartelijk om lachen en slaagde erin mij over te halen om dat samen zelf wel uit te maken. Het jaar daarop trouwden we.

Maar ondertussen was door al die stress mijn immuunsysteem zo ondermijnd dat ik langdurig ziek werd. Ik lag in bed, had pijn en was doodmoe en verdrietig. Ik had mijn studie moeten afbreken en wist niet hoe het verder moest. Mijn denken piekerde wat af. Gelukkig lag ik thuis en niet meer op mijn studentenkamer in Utrecht, waar ziek zijn erg eenzaam was. Hier werd ik verzorgd door mijn moeder, zorgvuldig en plichtsgetrouw. Ondertussen gaf mijn vader mij alle liefde en aandacht die ik nodig had. Moe, moe, moe. Zelfs niet meer in staat om te lezen, en dat betekende heel wat, zo niet alles voor mij. Ik lag maar wat voor me uit te staren. Op een gegeven ogenblik had ik zelfs de kracht niet meer om me over mijn gebrek aan levenslust en concentratie druk te maken. Alles wat ik vóór mijn ziekte belangrijk had gevonden om voor te leven was weggevallen.

Toen ik op een namiddag – de lage zon scheen nog net in mijn kamer – mijn ogen opende, viel mijn blik op een grote bos bloemen die aan het voeteneinde van mijn bed stond. De hoeveelheid overweldigde me en als vanzelf vernauwde mijn zicht zich tot één enkele bloem. En toen gebeurde het. Van die ene bloem zag ik het hart. Alleen maar dat gele, stralende hart. Haar vorm en kleur vervulden mij en namen mij volledig in zich op. Ik werd het hart van die bloem. Diepe rust en vrede. Ik voelde me thuis.

Ik herstelde van mijn ziekte. Maar genezen van mijn zoektocht was ik allerminst. Ik breidde mijn studie uit tot filosofie en psychologie. Ook ongelofelijk boeiend en ook daarin vond ik geen antwoorden. Toen ik afgestudeerd was, dacht ik mijn dissertatie zo gekozen te hebben dat mijn zoektocht eindelijk resultaat zou opleveren.9 Maar onderweg bleek dat ik niet vrij was om aan dit onderzoek mijn eigen invulling te geven. Ik moest aan te veel regels en voorwaarden voldoen en de hoogleraren die mij begeleidden, hadden ieder hun eigen stokpaardjes waarmee ik rekening moest houden. Dit, in combinatie met het ontwakend inzicht dat het denken misschien wel niet het juiste instrument was om mijn antwoorden te vinden, maakte dat ik mijn ontwerp uiteindelijk in de prullenbak gooide. Ik gaf het op.

Van buitenaf gezien leek alles prima te gaan. We hadden drie prachtige kinderen, een mooie boerderij in Friesland en een goed inkomen. En toch. Van binnen voelde het alsof ik met mijn rug tegen de muur stond. Ik had alles gedaan, alles bestudeerd, overal gezocht, en ik voelde me steeds meer leeg en ontheemd. Mijn heimwee groeide.

6 Zie 2.3, 11.

7 Nazim Hikmet (1902-1963), Turkse dichter, uit Nostalgia (mijn vertaling uit het Engels).

8 De ‘hysterische persoonlijkheidsstoornis’ was indertijd nog opgenomen in de DSM, het handboek voor psychische aandoeningen.

9 Mijn onderwerp was het anima- en animus-begrip bij de Zwitserse psychiater Carl G. Jung (1875-1961). ‘Animus’ en ‘anima’ zijn het mannelijke en het vrouwelijke archetype in de mens (zie 15.2, noot). Jung was én psychiater én zoon van een dominee. Hij zou de antwoorden wel weten, dacht ik.

1.2 VIER GOUDEN WOORDEN

Eén ding weet ik – dat ik niet weet.10

Op een dag in 1978 – ik was inmiddels zesendertig jaar oud – kreeg ik een krantenberichtje onder ogen. Het was de aankondiging van een weekend Zen-meditatie in een klooster bij mij in de buurt. In een flits wist ik dat ik daarheen zou gaan. Ik had eerder van die flitsen gehad, waarin ik ‘wist’ wat ik moest doen. Mijn denken stond daar altijd sceptisch tegenover. Maar met vallen en opstaan had ik inmiddels geleerd dat ik deze ingevingen niet zomaar aan de kant moest schuiven. Er kon iets in zitten. En dit keer voelde dat heel sterk zo. Ook al vond ik het doodeng, zoiets onbekends. Van Zen of meditatie wist ik maar vaag iets af. Maar het was al wel tot mij doorgedrongen dat het alleen maar voeden van mijn denken niets opleverde. Ik was klaar om een nieuwe weg in te slaan.

En eng was het. Een koud klooster. Alleen maar oude nonnen. En één jong iemand, ikzelf. En natuurlijk was daar Maarten. Maarten Houtman.11 Hij was de Zen-leraar die deze retraite begeleidde. Op het ogenblik dat ik hem zag, kreeg ik opnieuw een flits. ‘Hij weet het. Hij kent de antwoorden waarnaar ik op zoek ben.’ En, gedreven als ik was, stelde ik hem in het openingsgesprek direct mijn waarom-vraag: ‘Waarom is er zo veel onrecht en lijden in de wereld?’

Ik zie hem nog voor me, met dat kleine lachje om zijn mond. Hij keek me vriendelijk aan en zei toen maar vier woorden: ‘Ik weet het niet.’ Vier gouden woorden, waarvan ik de reikwijdte op dat moment totaal niet besefte.

De frustratie van mijn levenslange zoektocht klonk in mijn antwoord door: ‘Je weet het wél, dat kan ik aan je zien. Je wil het me alleen niet vertellen!’ Hij was even stil. Toen zei hij: ‘Ik weet het echt niet op de manier zoals jij dat bedoelt. Maar ik kan je wel helpen om je eigen weg hierin te vinden. Ik kan je leren om stil te zitten, niets te doen en in aandacht te luisteren.’ Ik wist niet waar ik ‘ja’ op zei en ik wist al helemaal niet wat ‘stil zitten’ betekende, maar ik deed het.

Ik weet nog dat ik dat weekend trouw zat stil te zitten, niet wetend wat ik aan moest met mijn rondrazende gedachten en emoties. ‘Wat doe ik hier eigenlijk?’ ‘Dit heeft toch totaal geen zin.’ ‘Ik heb pijn in mijn schouders en in mijn rug en in mijn benen.’ ‘Hier heb ik geen geduld voor.’ Tot overmaat van ramp begon op zaterdagmiddag ook nog iemand buiten met een drilboor te werken. Je verzint het toch niet. Daar ging mijn stilte – had ik daar nou zo veel geld voor betaald? Maarten moest weer een beetje lachen toen ik verontwaardigd over het lawaai begon.

ALS DE WOLKEN AAN DE HEMEL

Meditatie werd vanaf dat eerste weekend een dagelijks onderdeel van mijn leven. Ik leerde mijn aandacht van mijn hoofd te verplaatsen naar mijn lichaam en naar mijn adem, en haar van daaruit te richten op alles wat zich aan mij voordeed. Ik bleef stil op mijn kussen zitten, ook al gierde de onrust door mij heen. Ik leunde als het ware innerlijk wat achterover om vanaf een afstandje alle piekergedachten en emotionele golven waar te nemen, evenals de neerslag van dat alles in mijn lichaam. Die afstand was niet koud of onverschillig, maar warm en betrokken, zonder dat ik in de turbulentie van denken en mijn emoties meegezogen werd.12

Zittend op mijn kussen kon ik kijken naar mijn gedachten en emoties, alsof het wolken waren die voorbijdreven aan de hemel. Waar ik er in mijn dagelijks leven juist mee samenviel, was er nu ruimte om ze vanuit een andere plek te bekijken en ze te zién zonder ze te zíjn. Langzamerhand begon ik op te merken dat ik gedachten en emoties héb maar ze niet bén.

AANDACHT EN DE AANDACHT-VERSCHUIVING

Wat zich zo gaandeweg in mij voltrok, is wat ik later ‘aandacht-verschuiving’ ben gaan noemen. Het is één van de belangrijkste pijlers van dit boek: het verschuiven van onze gewoonte-aandacht naar de aandacht van het hart.13 Want alleen met de aandacht van het hart kun je helder waarnemen. Uit je hoofd naar je lichaam, naar je adem – en zo naar je hart, naar jezelf, naar wie je werkelijk bent. Om dan van daaruit… Maar stop, ik loop te ver vooruit.

INNERLIJKE EN UITERLIJKE DISCIPLINE

Met vallen en opstaan leerde ik het verschil kennen tussen innerlijke en uiterlijke discipline. Dat bleek een uiterst belangrijk verschil te zijn.

Wanneer ik vond dat ik dagelijks een half uur móest zitten, omdat Maarten het gezegd had en omdat het in alle boeken over meditatie stond, gebeurde het volgende. Ik hield het een poosje vol, gaf het op, begon weer, hield het weer een poos vol, gaf het weer op en dit keer langer, omdat ik me stom en schuldig voelde – ik had immers opnieuw gefaald. Ik moest mezelf dan echt dwingen om toch weer te beginnen, waarop de vicieuze cirkel zich herhaalde.

Maar wanneer ik terugging naar mijn eigen innerlijke behoefte om thuis te komen, gebeurde er iets heel anders. Dan ging ik in alle vrijheid zitten. Er ontstond geen gespannen volhouden-opgeven-volhouden-cyclus meer. Ik zat omdat ik het zélf graag wilde. En als er weer eens een poosje de klad in was gekomen, wat onherroepelijk gebeurde, dan pakte ik de oefening zonder schuldgevoel op. Ik begon gewoon opnieuw omdat ik de stilte miste en er weer zin in had. Zo ontwikkelde ik gaandeweg mijn eigen innerlijke discipline.14

THUISKOMEN

Gedurende de jaren die volgden groeide de stilte in mij. Een stilte die steeds vaker gepaard ging met een gevoel van diepe vrede. Een gevoel dat ik herkende als mijn heimwee dat eindelijk haar thuis had gevonden.

Ik zou je willen vragen om geduld te hebben

met alle onopgeloste vragen in je hart,

en te proberen te houden van de vragen zelf,

als gesloten kamers,

als boeken in een zeer vreemde taal.

Zoek niet naar antwoorden

die niet gegeven kunnen worden.

Want antwoorden zijn het leven niet.

Het gaat erom te leven.

Doorleef de vragen.

Misschien leef je dan

geleidelijk aan,

zonder het te merken,

in de antwoorden.15

Ik leerde om telkens opnieuw thuis te komen bij mijzelf. Op mijn meditatiekussentje was ik – niet altijd, maar in toenemende mate – in de aandacht van diegene die ik werkelijk ben, en die aandacht sijpelde ook door in mijn dagelijks leven. Ik leerde langzaam maar zeker om mijn denken niet te gebruiken voor het zoeken naar antwoorden, die nu eenmaal door het denken niet gegeven kunnen worden. Ik doorleefde steeds vaker mijn vragen, zonder ermee samen te vallen. En tot mijn eigen verwondering begon ik geleidelijk aan in de antwoorden te leven.

10 Socrates (? - 399 v.C.), Griekse filosoof

11 Maarten Houtman (1918-2011), Tao-Zen-leraar, schrijver en grafisch ontwerper. Mijn geestelijke vader. Zen-meditatie is een vorm van aandachttraining uit het Boeddhisme.

12 Zie 11.2.

13 Zie 2.3, 11.2, 11.3.

14 Zie 4.16, 4.17, 4.18.

15 Rainer M. Rilke, Duitse dichter (1875-1926), Brieven aan een jonge dichter.

1.3 ODYSSEUS EN NAUSIKAÄ

Ik lig in het zachte zand op het strand van Ermones.16 De avondzon verwarmt mijn huid en het schuim van de zee spoelt om mijn benen. Het is stil, op de schreeuw van een enkele vogel na. Ik ben alleen.

Dit is een van de baaien waarvan het verhaal gaat dat Odysseus er als schipbreukeling aanspoelde en Nausikäa ontmoette. Ik beeld me in dat ik precies op de plaats ben waar Homerus dit heeft laten gebeuren.17 Ik zie hoe Odysseus oprijst uit de zee en hoe zij op het eerste gezicht verliefd worden. En ze spelen eindeloos samen op dit strand.

Eindeloos natuurlijk. Eindeloos gelukkig. Eindeloos veilig in elkaars armen. Eindeloos zonder zorgen, gebreken, pijn, verdriet, scheiding, dood.

Deze diepe behoefte aan zekerheid.

Dit eindeloze verlangen naar liefde.

Dit eeuwige heimwee.

Tranen. Ik laat mijn denken en emoties de vrije loop.

Plato zat er niet zo ver naast toen hij vertelde over man en vrouw, mens en medemens – hoe zij ooit één waren, toen per ongeluk gescheiden werden, en sindsdien altijd op zoek zijn naar hun wederhelft.

Liefde is één.

Liefde is alles.

Ik ben liefde.

Ik ben afgescheiden geraakt van wie ik ben.

Waarom?

Mijn leven – één zoektocht naar het antwoord op dit ‘waarom?’

Vaak een boos, verwijtend, vertwijfeld zoeken. Waarom? Waarom toch? Waarom in godsnaam? Waarom al die honger, armoede, oorlog, pijn? Waarom al dat lijden? Waarom kunnen we niet gewoon gelukkig zijn?

Theologie, filosofie, psychologie.

Ontelbare boeken.

Marxisme, feminisme.

Aan den lijve ondervinden wat liefde is.

Vrij experimenteren met seksualiteit in mijn hippietijd.

Lange levensperiodes delen met partners.

Ervaren van momenten van geluk en vrijheid én van eenzaamheid en de pijn die ik mezelf en anderen aandoe.

Moeder worden en glimpen ervaren van wat onvoorwaardelijke liefde is.

Geen antwoorden.

Ik weet het niet.

Zitten.

Aandacht.

Niet-doen.

Groeiende stilte.

Als je niet wacht, kan het onverwachte niet gebeuren.18

Het gewaarworden van de eindeloze stroom van denken-emoties in mij.

Het opmerken van de rusteloosheid van mijn persoonlijkheid, haar onuitputtelijke verlangen naar liefde, de nooit ophoudende projectie daarvan op anderen.

En steeds vaker de ogenblikken van ruimte, vrijheid, eenheid, liefde.

Ik lig in het warme zand op het strand van Ermones en zie Odysseus oprijzen uit de zee.

Jij bent het, mijn vreemdeling, mijn spiegelbeeld, mijn antwoord.

Alsjeblieft, laten we elkaar liefhebben, nu, hier, op dit strand, en laten we spelen, eindeloos.

Laat me jou zijn, mezelf, iedereen, alles wat is.

Leg mij als een zegel aan uw arm. Want sterk als de dood is de liefde.19

16 Ermones is een badplaatsje op mijn geliefde eiland Korfu, Griekenland. Het is 2002.

17 Homerus (ca 800-750 v.C.), Griekse dichter.

18 Uit de Tao te tjing (China, 6e eeuw v.C.), een van de belangrijkste geschriften van het Taoïsme. Opgeschreven rond 300 v.C. Als auteur wordt Lao Tse genoemd.

19 De Bijbel, Hooglied 8 vers 6.

1.4 HET ONTSTAAN VAN DE BLOEM

Langzamerhand kreeg ik meer en meer helderheid over wat er allemaal in mij gebeurde. Als ik op mijn kussen zat, herkende ik daarin de aandacht-plek van waaruit ik waarnam en ik zag ook steeds duidelijker wát het was, dat ik vanuit die plek waarnam.

Op een gegeven moment kwam de ingeving om deze helderheid vorm te geven en ik legde drie kussentjes in een halve cirkel voor me neer.

In mijn aantekeningen vond ik daarover de volgende beschrijving terug.

Daar liggen ze dan. Het linker kussentje vertegenwoordigt mijn denken, het middelste kussentje mijn emoties en het rechter kussentje staat voor mijn fysieke ervaringen. Mijn emoties liggen in het midden, omdat ze de verbindende schakel vormen tussen mijn denken en de rest van mijn lichaam. Ik noem deze drie kussentjes samen ‘mijn persoonlijkheid’. Mijn persoonlijkheid is mijn denkende en voelende lichaam en is gebonden aan tijd en ruimte. Zij kan waargenomen en beschreven worden.

Het grote kussen ben ik zelf, degene die waarneemt. Ik noem mijn zelf graag mijn hart. Mijn hart kan niet waargenomen en al helemaal niet beschreven worden, omdat ze niet te vangen is in tijd en ruimte. Wie ik werkelijk ben, kan alleen beleefd worden, zoals in een moment van geluk.20 En toch ‘weet’ ik wie ik in wezen ben, ergens diep vanbinnen, verborgen in mijn hart.

Een paar jaar later kwam het moment dat ik een bloem zag in de combinatie van de drie kussentjes voor me en het grote kussen waarop ik zat.

En ik schreef:

Een bloem is heel eenvoudig.

Ik ben een bloem.

Mijn bloem heeft een hart en drie bloemblaadjes.

Het hart van de bloem ben ik zelf.

De drie bloemblaadjes vormen samen mijn persoonlijkheid.

Ik zit op mijn kussen in aandacht

en ik neem mijn bloemblaadjes waar.

Ik zie mijn denken, ik hoor van binnen mijn gedachten,

en ik besef: ik ben niet mijn denken, ik ben méér dan mijn denken.

Ik zie mijn emoties, ik ervaar ze in mijn lichaam,

en ik besef: ik ben niet mijn emoties, ik ben méér dan mijn emoties.

Ik zie mijn lichaam, ik voel mijn lichaam

en ik besef: ik ben niet mijn lichaam, ik ben méér dan mijn lichaam.

Ja, ik ben mijn denken, mijn emoties, mijn lichaam

én ik ben degene die op het kussen zit,

degene die haar eigen persoonlijkheid in liefde kan waarnemen

en in aandacht kan omvatten.21

Mijn heimwee is gestild.

Ik ben thuis.

Ik ben.

20 Zie 1.1, 1.5.

21 Het onderscheid tussen het hart en de bloemblaadjes moet niet letterlijk of logisch opgevat worden. De Bloem is een speelse manier om de persoonlijkheid als belichaming van het hart uit te beelden. Mocht je de vergelijking van jezelf met een bloem te soft vinden, voel je dan vooral vrij om een andere metafoor te kiezen voor dit onderscheid tussen je persoonlijkheid en je zelf. Een boom bijvoorbeeld, waarvan de stam, de takken en de bladeren de persoonlijkheid uitbeelden, en de onzichtbare wortels staan voor jouw zelf.

1.5 GELUKSMOMENTEN

Heb je weleens een moment meegemaakt dat je even gewoon gelukkig was? Dat alles op dát ogenblik precies goed was zoals het was? Zo’n beleving waar je helemaal in opging?

Je bent als het ware even uit de tijd. Je zit bijvoorbeeld op een terrasje in de zon met je favoriete drankje voor je. Of je bent aan het fietsen en voelt de wind door je haren. Het kan gebeuren tijdens een mooie wandeling door de bergen, aan zee of in het bos. Of je luistert naar muziek die je raakt. Of je bent verliefd en heerlijk aan het vrijen. Misschien was het toen je je pasgeboren kind in je armen hield. Of je bent op vakantie en je geniet van een prachtig uitzicht. Het kan je overvallen tijdens een intiem gesprek. Of je bent met je hond aan het spelen, of lekker aan het sporten, of je doet gewoon even helemaal niets. Mij overkomt het regelmatig als ik gewoon thuis op de bank zit met een lekker kopje koffie.

Je kunt het gisteren nog meegemaakt hebben maar het kan ook al heel lang geleden zijn, toen je een kind was en een zandkasteel bouwde. Het kan op elk tijdstip geweest zijn en op elke plek. Het kan een flits geweest zijn en het kan ook langer aangehouden hebben, als in een flow.

De invulling van zo’n geluksmoment is voor iedereen anders en toch is zij in wezen hetzelfde. Vaak is er een gevoel van ruimtelijk opgenomen zijn. Je voelt je even onderdeel van een groter geheel.22 Je tijdsbeleving is ook anders – de tijd lijkt langzamer of juist sneller te gaan. Nog iets dat eigen is aan deze belevingen: iedereen heeft ze weleens gehad. Ga maar eens na bij jezelf.

De vraag naar de beleving van zo’n geluksmoment heb ik in de loop van de jaren regelmatig gesteld – in mijn meditatiegroepen, aan mijn cliënten, aan cursisten, aan vrienden. En nog nooit heb ik iemand ontmoet die zich niet ergens zo’n moment kon herinneren. Wel moesten ze soms teruggaan tot in de kindertijd om het te vinden. Of ik moest op verschillende manieren omschrijven wat ik bedoelde, omdat iemand bij het woord ‘gelukkig’ al de kriebels kreeg. Taal is nu eenmaal niet de beste manier om uitdrukking te geven aan iets wat per definitie niet onder woorden gebracht kan worden. Vaak moesten we er echt de tijd voor nemen.

Als je je depressief voelt, is wel het laatste wat in je opkomt een herinnering aan een geluksmoment. Wanneer zo iemand bij mij in de stoel zit, is zij daar lichtjaren van verwijderd. En toch. Uiteindelijk blijkt er altijd een glimp te komen. Een vaag gevoel, een vluchtige herinnering – er komt iéts boven. Zo herinner ik me een cliënt die zich in eerste instantie werkelijk niets kon herinneren. Toen we rustig verder gingen zoeken, kwam er een beeld uit zijn kindertijd naar boven, toen hij zo’n vier jaar was en op zijn kinderfietsje in de zon reed.

Geluksmomenten, weet ik nu, komen veel vaker voor dan ik vroeger dacht. Ik stond er gewoon niet bij stil, waardoor ik ze bijna nooit opmerkte. Het zijn die ogenblikken waarop mijn aandacht gecentreerd is in mijzelf. Dan rust ik in de aandacht van mijn hart en kan ik van daaruit naar mijzelf en naar de wereld kijken. Dan kan ik alles helder waarnemen. In het leven van alle dag zit mijn aandacht vaak gevangen in mijn bloemblaadjes, in wat ik mijn gewoonte-aandacht noem. Ik val dan samen met alles wat ik denk en met alle emoties die ik in mijn lichaam ervaar. Dan ben ik onrustig en heb ik heimwee. De herinnering aan de Bloem is voor mij op zo’n moment het hulpmiddel om weer te worden wie ik ben. Door de ruimte te ervaren die er altijd is tussen de bloemblaadjes en het hart van mijn bloem, vindt in mij de aandacht-verschuiving plaats. De verschuiving van mijn gewoonte-aandacht naar de aandacht van mijn hart.23 Daar wordt mijn heimwee gestild, daar ben ik thuis.

22 Zie 16.3.

23 Zie 2.3, 11.

1.6 EENVOUD EN VERTROUWEN

Een bloem is een bloem is een bloem.24

De Bloem is bedoeld om je weer te herinneren aan je eigen zelf en om helderheid te scheppen in de problemen, de verwarringen en de knopen, die jouw persoonlijkheid in de loop van haar leven heeft verzameld en in zich heeft opgeslagen. De Bloem is een visueel symbool en een metafoor. Ze pretendeert niet ‘waar’ te zijn of de waarheid in pacht te hebben. Ze is een hulpmiddel, een instrument. Niets meer en niets minder. Je kunt haar gebruiken als een sjabloon dat je over je leven kunt leggen om meer duidelijkheid te krijgen. Ze is als een vinger die naar de maan wijst, zoals een Boeddhistisch gezegde luidt. Het is de kunst om die vinger niet aan te zien voor de maan zelf. In de loop van de eeuwen zijn er in de religieuze en wijsheidstradities vele vingers ontstaan die allemaal naar dezelfde maan wijzen.

Het hart van de Bloem heeft door de eeuwen heen een verscheidenheid aan namen gekregen zoals bron, zelf of ware zelf, essentie, licht, kern, ziel, energie, liefde, wijsheid, innerlijke stem, intuïtie, inspiratie, potentie. In dit boek gebruik ik vooral de namen ‘zelf’ en ‘hart’, maar ook andere namen komen langs. Het hart van de Bloem valt niet samen met ons lichamelijke hart. Het is niet zichtbaar. Je kunt het niet vastpakken. Je kunt het alleen maar beleven.

EENVOUD

Eenvoud is het kenmerk van het ware.25

De Bloem bestaat uit twee delen die van elkaar te onderscheiden, maar niet te scheiden zijn. Dat is essentieel. Ik ben én de hele Bloem én ik kan in mijzelf het onderscheid ervaren tussen mijn persoonlijkheid en mijn hart. Ikzelf ben de Bloem in haar geheel, waarbij ‘ik’ staat voor de drie bloemblaadjes en ‘zelf’ voor het hart van de Bloem. Binnen de persoonlijkheid onderscheid ik drie hoofdgebieden: de cognitieve, de emotionele en de fysieke ervaringswerelden. Natuurlijk zijn er een heleboel andere onderscheidingen mogelijk en daar werk ik ook mee als het zo te pas komt.26 Maar uiteindelijk kom ik altijd weer uit bij de eenvoud van de Bloem, met haar hart en haar drie bloemblaadjes, omdat ze zo zuiver is en makkelijk in de (visuele) herinnering wordt opgeslagen.

De eenvoud van de Bloem is haar grote kracht. De essentie van de Bloem kan op een visitekaartje worden weergegeven:

Misschien wil je eens kijken hoe het is om je jezelf voor te stellen als deze Bloem. En misschien heb je ook een vermoeden, of ken je de beleving, van hoe het is om aanwezig te zijn in je eigen hart, om thuis te zijn bij jezelf.

VERTROUWEN

Jeroen komt binnen en gaat zuchtend op de bank zitten. Hij heeft het duidelijk zwaar: ‘Ik ben de weg kwijt, ik ken me zelf niet meer.’ Hij is zijn baan kwijtgeraakt en voelt zich volkomen verloren nu het werk dat hij met hart en ziel deed, van hem afgenomen is.

Ik leg de drie kussentjes in een waaier voor hem neer. ‘Laten we samen eens kijken,’ stel ik voor, ‘hoe het met jouw lieve persoonlijkheid is en hoe hij de weg is kwijtgeraakt.’ Jeroen ontspant wat en we nemen de tijd om ons af te stemmen op wat er allemaal in zijn persoonlijkheid omgaat. Dan begint hij te vertellen: ‘Mijn persoonlijkheid is aardig in de war. Toen hij vanmorgen opstond…’

Mijn ervaring is dat alleen dít al werkt: de vanzelfsprekendheid waarmee ik het onderscheid tussen hemzelf en zijn persoonlijkheid herken en zichtbaar maak door de kussentjes voor hem neer te leggen. En vooral het vertrouwen dat ik daarmee tot uitdrukking breng: ik geef stilzwijgend aan dat ik er vanzelfsprekend van uitga dat hij toegang heeft tot zichzelf en dat hij vanuit zijn eigen hart naar zijn bloemblaadjes kan kijken, ook al vertelde hij me net dat hij zichzelf niet meer kent – wat ik vertaal als: ‘mijn persoonlijkheid kan niet meer het contact met mijn zelf maken.’ Als hij begint te vertellen over zijn ervaringen doet hij dat, op mijn suggestie, dan ook in de derde persoon. Dat lijkt gekunsteld en dat is het ook, maar het went ongelofelijk vlug en het is altijd weer ontroerend om te zien hoe de aandacht-verschuiving van de persoonlijkheid naar het zelf de ruimte met zich meebrengt om echt te kunnen kijken naar wat er aan de hand is. Een ander cliënt vertelde: ‘Ik leg thuis drie citroenen voor me neer en dan vergader ik met mezelf.’

Dit vertrouwen in jezelf, in je eigen hart, is de tweede grote kracht van de Bloem.27

24 Vrij naar de uitspraak van de Amerikaanse schrijver Gertrude Stein (1907-1946) ‘Een roos is een roos is een roos’.

25 Dit was de lijfspreuk van Herman Boerhaave (1668-1738), filosoof en hoogleraar geneeskunde, botanie en geneeskunde.

26 Ik denk hierbij aan het werken met diverse delen. Bekend zijn bijvoorbeeld ‘het kleine kind’ en ‘de innerlijke criticus’. En ook aan de diverse typologieën, zoals die van Carl G. Jung en het Enneagram. Daarnaast kun je ook onderscheid maken in de verschillende intelligenties van de persoonlijkheid, etc. Zie 16.2.

27 Ik vertrouw niet op mijn persoonlijkheid. Die heeft een huis-tuin-en keuken-vertrouwen, zoals ik dat noem, dat gebaseerd is op de aannames van haar eigen denken. Daarmee wil ik zeggen dat mijn persoonlijkheid verwacht dat de ander handelt zoals zij zelf denkt dat het hoort of zou moeten. Geen wonder dat dit soort vertrouwen regelmatig beschaamd wordt. Zie 4.3.

1.7 DE PERSONA EN HET HART

Om de drie bloemblaadjes samen aan te duiden, heb ik voor het woord ‘persoonlijkheid’ gekozen. Persoonlijkheid is een woord dat perfect uitdrukt waar de bloemblaadjes als geheel voor staan. Het is afgeleid van het Latijnse ‘persona’, dat ‘masker’ betekent. Als een toneelspeler in de oudheid verschillende (vrouwen)rollen moest spelen, droeg hij vaak een masker, waardoorheen (Latijn: ‘per’) het geluid (Latijn: ‘sonus’) van zijn stem klonk. Naar analogie daarvan kan je zeggen dat de stem van je hart door de persoonlijkheid heen klinkt.

Er zijn veel manieren om de persoonlijkheid te omschrijven. Als een venster bijvoorbeeld, dat het licht van het hart doorlaat. Wanneer het venster schoon en transparant is, zeggen we dat de persoon in kwestie een mooie uitstraling heeft. Of als een jasje. Zodra je jasje comfortabel zit, kan het voelen als een tweede huid – je zit dan lekker in je vel. Of als een voertuig, dat jou kan brengen waar je maar wilt, mits het voldoende benzine (energie van het hart) heeft. Of als een mooi stuk gereedschap of een kostbaar (muziek-)instrument, dat met liefde onderhouden wil worden. Zelf noem ik mijn bloemblaadjes vaak de handen en voeten van mijn hart. Ze zijn de manier waarop ik in de wereld sta en de tools waarmee ik handel. Mijn persoonlijkheid is het lichaam van mijn zelf.

Hoe je het ook ziet, het komt erop neer dat onze persoonlijkheid de uitdrukkingsvorm is van wie we in wezen zijn. Ons hart kan alleen maar via haar gestalte krijgen. De bloemblaadjes en het hart van de Bloem zijn niet gescheiden. Ze zijn niet twee en niet één. Dit is voor mijn de meest eenvoudige omschrijving van non-dualiteit: niet twee en niet één.28

Ik vond het in het begin heel moeilijk om de blaadjes van de Bloem los te zien van het hart van de Bloem. Dus dat je vanuit het hart van de Bloem naar de blaadjes kunt kijken en ze kunt observeren in plaats van erin mee te gaan. Sinds ik dit echt ben gaan begrijpen en gaan ervaren is de Bloem voor mij een heel fijn hulpmiddel geworden om naar mijn eigen gedachten, emoties en lichaam te kijken in plaats van ermee samen te vallen.29

Kleine kinderen hebben nog een heel transparante persoonlijkheid, waardoorheen het hart van hun bloem direct zichtbaar wordt. Daarom zijn wij ook zo graag bij hen in de buurt.30 Hun pure aanwezigheid roept als vanzelf een glimlach bij ons op. Dat komt doordat hun bloemblaadjes nog onbeschadigd zijn.31 Hun persoonlijkheid is nog grotendeels ongevormd en heeft nog nauwelijks pijn opgelopen en opgeslagen. Het is heel bijzonder om erbij stil te staan dat een baby nog geen gedachten en dus ook niet de daarbij behorende emoties heeft.32 Ook het lichaam van een klein kindje is nog puur, dat wil zeggen: nog niet verkrampt geraakt door alle onrust die veroorzaakt wordt door het samenspel van stressvolle gedachten en pijnlijke emoties (hoewel een baby, die door het nauwe geboortekanaal is gegaan, al een eerste voorproefje heeft gehad van wat een traumatische ervaring kan zijn).

In deze puurheid zijn we allemaal begonnen en terwijl wij opgroeiden, slibde de open verbinding tussen de bloemblaadjes en het hart van de bloem geleidelijk aan dicht. Onze persoonlijkheid begon zichzelf te zien als een zelfstandige eenheid, als een afgescheiden individu. We gingen meer en meer alleen maar leven in de waan van onze gewoonte-aandacht, waarover Albert Einstein33 schreef:

Een menselijk wezen is een onderdeel van een geheel, door ons universum genoemd. Hij ervaart zichzelf, zijn gedachten en zijn gevoelens echter als iets dat gescheiden is van de rest. Dat is een soort optische waan van zijn bewustzijn. Deze waan is als een gevangenis voor ons (…). Onze taak moet zijn om onszelf te bevrijden van deze gevangenis door de kring van ons mededogen te verbreden en alle levende wezens en de hele natuur in haar schoonheid te omarmen.34

28 De kortste aanduiding van non-dualiteit die ik ken, is het antwoord op de bekende vraag of het glas half vol is of half leeg. Het antwoord luidt: ‘Ja.’

29 Uitspraak van een cliënt.

30 Een kenmerkend feit is dat tussen nul en twee jaar de menselijke hersenen overwegend delta-golven produceren, en tussen twee en zes jaar overwegend theta-golven. Opvallend is dat deze delta-en theta-golven bij volwassenen alleen voorkomen als ze in diepe rust zijn of in meditatie. Dit gegeven ook is een belangrijke sleutel bij het beantwoorden van de vraag hoe het komt dat kleine kinderen in staat zijn zo’n ongelofelijke hoeveelheid informatie op te nemen en te verwerken. Zie 11.11, 15.4.

31 Natuurlijk is de kindertijd een voorbijgaande fase op het levenspad van ‘worden’ van de persoonlijkheid, en niet één waar we naar terug moeten willen keren, iets wat uiteraard niet mogelijk is. Ik trap hier dus niet in de valkuil van de pre/transverwarring (‘terug naar die zalige oertijd’) waar Ken Wilber (1949), Amerikaanse filosoof en schrijver en een van mijn leermeesters, voor waarschuwt in zijn werk. Ik geef hier aan dat de kwaliteit van puurheid van ‘zijn’ in het kleine kind nog zo voelbaar is. En naar die kwaliteit van ‘zijn’ kunnen we wél verlangen. Ik ervaar dat verlangen als heimwee. Zie 1.1, 16.

32 Zie 3.3.

33 Albert Einstein (1879-1955), Zwitsers-Amerikaanse theoretisch natuurkundige.

34 Deze gevangenis doet mij denken aan de allegorie van de grot van de Griekse filosoof Plato (ca 427-347 v.C.), waarin wij mensen vastgeketend zitten. We zien op de wand van de grot alleen de afschaduwing van het vuur dat buiten brandt en niet het vuur zelf.

1.8 EGO, GEEST EN LICHAAM, EMOTIES EN GEVOEL

EGO

‘Ik heb een veel te groot ego.’ Met die uitspraak kwam onlangs een cliënt bij mij binnen. Toen ik hem vroeg wat hij daarmee bedoelde, begon hij zijn persoonlijkheid te beschrijven als iemand die altijd in het middelpunt wil staan en zichzelf veel te belangrijk vindt. Daar wilde hij vanaf. Zijn denken had een ‘ego’ geschapen en zijn emoties hadden daar hun eigen drama bij gemaakt. Toen ik hem vertelde dat ik ervan uitging dat je je zelf niet belangrijk genoeg kunt vinden, was hij zichtbaar opgelucht maar hij vroeg zich ook af of ik hem niet voor de gek hield.

Ons leven is wat onze gedachten ervan maken.35

Ik hou niet zo van het woord ‘ego’, omdat het bijna altijd een negatieve en veroordelende klank heeft. Het is een constructie die gevormd wordt door ons denken; een zelfbeeld dat geassocieerd wordt met egoïsme. En dat werkt averechts, want dan ga je het bestrijden. Je wilt immers niet egoïstisch zijn of lijken in de ogen van anderen. Je moet dus van je ego af, je gaat ertegen vechten en je loopt er op die manier alleen nog maar harder tegen aan. Want waar je tegen vecht, geeft tegendruk en wordt zelfs sterker.36

GEEST

Ook zal je mij niet vaak betrappen op het gebruik van het woord geest. Het is een woord dat voor veel verwarring zorgt. Als bijvoorbeeld een klacht niet lichamelijk aantoonbaar is, wordt die toegeschreven aan je geest, dat wil zeggen aan het samenspel tussen je denken en je emoties37. Dan zit het ‘tussen je oren’. Een uitspraak waarmee bedoeld wordt dat er psychisch wel iets mis zal zijn.

Ondanks het feit dat de scheiding tussen lichaam en geest door de kwantumfysica en de neurowetenschappen allang naar de prullenbak is verwezen, zit zij nog stevig ingebakken tussen de oren van veel mensen. Maar de realiteit is dat lichaam en geest ondeelbaar zijn. De bloemblaadjes zijn één. Als er boosheid is in je denken en emoties, is er per definitie adrenaline in het lichaam, en omgekeerd.

Daar komt nog bij dat het woord geest ook gebruikt wordt als iets juist boven het denken en de emoties uitstijgt. Zoals in een gezegde als: ‘zij kreeg de geest’. Zie ook ‘de Heilige Geest’, als deel van de drie-eenheid in de Christelijke traditie. Verwarrend dus allemaal.

LICHAAM

Het woord lichaam gebruik ik in twee betekenissen. Ten eerste als aanduiding voor het rechter bloemblaadje. Lichaam staat daar als pars pro toto38 zowel voor het lichaam zelf, als alle fysieke aspecten van de persoonlijkheid (zoals zintuiglijke waarnemingen, lichamelijke sensaties) als voor ons gedrag. Minder vaak gebruik ik lichaam als synoniem voor persoonlijkheid. Maar dat neemt niet weg dat onze persoonlijkheid een denkend en voelend lichaam is.

EMOTIES EN GEVOEL

Ik maak in de Bloem een belangrijk onderscheid tussen emoties en gevoel. Als ik het heb over emoties, gaat het over het middelste bloemblaadje. Emoties horen bij onze persoonlijkheid. Kenmerken van emoties zijn dat ze komen en gaan, plotseling heel heftig kunnen zijn en dan weer in heftigheid afnemen, en dat ze in hun tegendeel kunnen omslaan zoals liefde in haat. Kortom, ze golven op en neer, zoals het woord al zegt.39

Het woord ‘gevoel’ reserveer ik zo veel mogelijk voor de stille beleving van het hart. Gevoel is stabiel, standvastig – je kunt erop vertrouwen. Zo is de liefde van het hart, anders dan de liefde van onze persoonlijkheid, onvoorwaardelijk, zonder oordeel en grenzeloos.40

35 Marcus Aurelius (121-180), Romeinse keizer en Stoïcijns filosoof.

36 ‘What you resist, persist’, Carl Jung.

37 Het woord geest als samenspel tussen je denken en je emoties heeft ongeveer hetzelfde betekenis als het Engelse woord mind. Daniel J. Siegel (1957), Amerikaanse hoogleraar psychiatrie, omschrijft de mind als een proces dat de stroom van energie en informatie regelt. Die stroom vindt plaats in ons lichaam: in ons brein en ons zenuwstelsel, die samen hun uitwerking hebbenop alle organen, spieren, weefsels etc. Zie ook het citaat van Eckhart Tolle over mind in 4.9 (noot) en zie 5.3, 5.4 (noot) en 11.2.

38 Pars pro toto (Latijn), een deel dat staat voor het geheel.

39 Het woord emotie is afgeleid van emovere (Latijn) dat (doen) bewegen betekent. Zie 5.2.

40 Zie 7.2.

1.9 AANDACHT EN BEWUSTZIJN

Aandacht is het sleutelwoord van de Bloem. Uit aandacht is de Bloem geboren. Als je in aandacht bent, ontdek je de eenvoud in alles. Aandacht staat aan de wieg van zelfvertrouwen, want pas als je aandachtig bent, herontdek je je eigen hart. Als je in aandacht bent, weet je wie je bent.

Ik hou van het woord aandacht en gebruik het liever dan het woord bewustzijn, hoewel het hiermee nauw verwant is. Bewustzijn is een ondoorzichtig woord geworden, heb ik gemerkt, omdat het in zo veel verschillende betekenissen gebruikt wordt. Lees de vele omschrijvingen voor bewustzijn maar eens op Wikipedia en je begrijpt meteen wat ik bedoel.41

Wat aandacht is, of liever gezegd, wat ik onder aandacht versta, zal zich in de loop van dit boek steeds verder ontvouwen. Een voorschotje: voor mij is aandacht hetzelfde als energie.42 En aandacht blijft in wezen een mysterie. Ik bén aandacht en ik héb aandacht.43 Dit kan wat raadselachtig klinken, maar ik hoop dat je nieuwsgierig genoeg bent om nog een beetje geduld te hebben.

Een belangrijk aspect van aandacht is dat je haar kunt richten. Je kunt leren de regie te krijgen over je eigen aandacht, en zo over je eigen leven. Dat is één van de kernthema’s van dit boek.

41 Een greep uit de synoniemen voor bewustzijn: verstand, besef, idee, inzicht, opvatting, bevattingsvermogen, voorstelling, gewaarwording. Zie ook het verschil tussen ‘zij kwam bij bewustzijn’ en ‘zij werd zich van iets bewust.’

42 Zie 11.1.

43 Zie 11, 15.

1.10 E.V.A.L.T.

E.V.A.L.T. is een afkorting die de kernwoorden van de Bloem bevat. De letters E. en V. staan voor Eenvoud en Vertrouwen, die ik hierboven beschreef als de twee grote krachten van de Bloem. De A. van Aandacht staat niet voor niets in het centrum van het letterwoord. Aandacht is het sleutelwoord en het cement dat de andere kernwoorden met elkaar verbindt.44

Dan volgt de L. van Liefde. De grenzeloze liefde van het hart. Deze liefde staat voor mij synoniem met wijsheid. Liefde en wijsheid vormen samen met mededogen en vergeving, vreugde en dankbaarheid, en gelijkmoedigheid en innerlijke harmonie de vier gevoelstonen van het hart van de Bloem.45

Tot slot de T. van Transparantie.46 Transparantie betekent dat mijn bloemblaadjes geopend zijn. Mijn masker is doorzichtig geworden. Ik heb niets te verbergen, in de eerste plaats niet tegenover mijzelf. Er is geen schuld of schaamte meer. Transparantie van de persoonlijkheid, zo heb ik ervaren, is essentieel om in vrede en vrijheid te kunnen samenleven. Alleen wanneer de persoonlijkheid zo doorzichtig is dat het hart er doorheen kan stralen, kan een werkelijke verbinding met andere mensen en met de wereld ontstaan.47

Een woord, waarvan ik de letter niet in EVALT heb gezet, en dat ik wel hier wil noemen omdat ze ongelofelijk belangrijk is, is de H. van Humor. Als je de Bloem als sjabloon over je leven legt,48 welt er vanzelf een innerlijke glimlach in je op om de relativiteit van alles waar de persoonlijkheid zich druk over maakt. Deze liefdevolle humor heeft een ongelofelijk helende kracht.49

44 Zie 11.

45 Zie 7.

46 Transparant is doorzichtig, zuiver, glashelder, doorschijnend, licht, ondubbelzinnig.

47 Zie 17.1.

48 Zie 1.11.

49 Zie 17.1.

1.11 DE BLOEM ALS SJABLOON

Met een verfsjabloon kun je heel eenvoudig een mooi ontwerp schilderen. Een sjabloon is een vorm die uitgesneden is uit een stuk dun materiaal. Als je daaroverheen schildert, wordt de verf tegengehouden waar het niet mag komen en komt er wel verf door de uitgesneden onderdelen. En dat is dan precies het ontwerp dat jij wilt hebben.

Met een beetje fantasie kun je de Bloem als een sjabloon voorstellen, die je over je leven legt. Ik weet het, dit beeld klopt niet helemaal, maar toch heeft het wat, vind ik.

Wat ik ermee bedoel, is dat de Bloem bij uitstek geschikt is als ordeningsprincipe om alles wat er in je leven speelt een heldere plek te geven. Als je in de war bent, als chaos dreigt, als je overspoeld wordt door je emoties, als je je maar niet uit je piekergedachten kunt losmaken – gebruik dan de bloem als sjabloon. Op die manier kun je je denken, je emoties en de uitwerking daarvan op je lichaam, van elkaar onderscheiden als de drie bloemblaadjes en er zo een ordening in brengen. Dat op zich geeft al rust en overzicht. En vooral: het hart van de Bloem wordt zichtbaar. Je kunt hierdoor op een eenvoudige manier jezelf weer terugvinden, en van daaruit de regie over je leven, die je ontglipt was, weer terugpakken.

Als je de Bloem als ordeningsprincipe voor je leven gebruikt, helpt je dat om sneller dóór te hebben wanneer je weer eens buiten jezelf naar orde en houvast aan het zoeken bent. Je leert dan daarmee direct te stoppen en je om te keren, naar binnen, naar jezelf. Dat bespaart je ongelofelijk veel energie. Je bent weer terug in je eigen hart voordat je het weet. Het blijkt veel makkelijker te zijn dan je had gedacht.

1.12 DE BLOEM ALS PARADOX

Het is niet wat je denkt. En het is ook niet anders.50

Ik geloofde in Sinterklaas van mijn tweede tot mijn achtste jaar. Daarna is er een periode van twijfel gekomen, die ruim twintig jaar geduurd heeft. Nu geloof ik er weer in. Deze ommekeer werd teweeggebracht door een meisje van zeven, dat mij na afloop van het heerlijk avondje recht op de man af vroeg: ‘Zag je ook dat het oom Karel was?’ Ik meende dat er niets meer te redden viel en antwoordde: ‘Ja.’ Het meisje bleek hierdoor niet in het minst uit het veld geslagen en vervolgde opgewekt: ‘En tegelijk was hij Sinterklaas!’ 51

Onze persoonlijkheid, en zeker ons denken, houdt niet van paradoxen, die schijnbare tegenstrijdigheden. Zij wil dat het leven logisch is, zodat ze er controle over kan houden en problemen direct uit de weg kan ruimen. In haar leven is geen plaats voor zaken die niet opgelost kunnen worden. Kenmerkend voor haar is de rechte lijn, het denken in oorzaak en gevolg. Ze weegt af door middel van tegenstellingen: iets is óf het één óf het ander. Het is goed óf kwaad, slagen óf falen, welles óf nietes. Op school leerde ze al dat A niet tegelijk A en B kan zijn.52

Het hart weet gelukkig beter. Het leven is goed én kwaad, geluk én lijden. Het één kan niet bestaan zonder het ander, zoals er geen rechts is zonder links, schaduw niet bestaat zonder zon en de lotus niet bloeit zonder de modder. Denk maar aan je eigen leven. Hoe vaak zit je niet vast in zo’n paradox? Misschien houd je van roken én haat je elke sigaret die je opsteekt. Of je verlangt intens terug naar je geliefde én je wilt haar tegelijkertijd nooit meer zien. En als je kinderen hebt, houd je zielsveel van ze én je kunt ze soms wel achter het behang plakken.

There are no problems to be solved,

but paradoxes to learn to handle.53

In de Bloem is het mysterie van het bestaan als paradox levend en aanschouwelijk aanwezig. Ze heeft een hart én bloemblaadjes. Er is geen weg naar het hart, én er is een weg. Je bent al in je hart én je bent er nog niet. Hoe tegenstrijdig ook voor ons denken, er bestaat hier geen ‘of…of’. Je kunt alleen maar worden wie je al bent. Je komt thuis van nooit weggeweest. Leren leven met de Bloem is leren leven in de paradox die ons leven is.54

Het ene dat zich voordoet als twee.

Niets dat verschijnt als alles.

Het absolute dat zich voordoet als het bijzondere.

Leegte die verschijnt als volheid.

Dat wat geen oorzaak heeft

dat zich voordoet als dat wat een oorzaak heeft.

Eenheid die verschijnt als afgescheidenheid.

Subject dat zich voordoet als object.

Het enkelvoudige dat verschijnt als het meervoudige.

Het onpersoonlijke dat zich voordoet als het persoonlijke.

Het onbekende dat verschijnt als het bekende.55

50 Zen gezegde.

51 Godfried Bomans (1913-1971), schrijver.

52 Zie 4.8.

53 ‘Er zijn geen problemen die opgelost moeten worden, maar paradoxen waarmee je kunt leren omgaan’, Esther Perel (1958), Belgisch-Amerikaanse relatietherapeut en schrijver.

54 En deze paradox is een vingerwijzing naar non-dualiteit, zie 15.1.

55 Tony Parsons (1933), Engelse spirituele leraar en schrijver, Niemand hier.

1.13 IN JE BASIS ZIJN

De bel gaat. Voor mij staat een vrouw die ik jonger schat dan de 42 jaar die ze blijkt te zijn. Ze is te vroeg, zelfs ondanks de omleiding op de Ring wegens wegwerkzaamheden. Cliënten die voor het eerst komen, zijn meestal óf te vroeg óf te laat.

Ik vraag of de stoel die ik voor haar heb klaargezet goed is en of ze er kussens in wil hebben. Ze gaat zitten en kiest kruidenthee in plaats van water. Dan houd ik mijn gebruikelijke introductiepraatje. Dat dit, zoals ze al weet, een vrijblijvende kennismaking is, en of ze eerst nog wat meer van mij wil weten voordat zij zelf begint. Dat is niet het geval. Zoals de meesten is ze via via bij mij gekomen en heeft ze dus al het een en ander over mij gehoord. Bovendien heeft ze mijn website bestudeerd, vertelt ze.

Na een paar gegevens te hebben genoteerd stel ik voor om direct aan het werk te gaan. Op die manier komt zij het beste te weten of zij wat aan mij kan hebben en of ik haar wat te bieden heb. Ze gaat graag akkoord, want de nood is hoog.

Dan begint ze te vertellen en de tranen komen direct. Ik sta op om tissues te halen, die ze dankbaar aanpakt. ‘Ik heb een eetstoornis. Het gaat hele tijden goed, maar telkens als ik weer uit mijn basis ben, val ik terug. En ik kots nu weer elke dag sinds Pieter het uitgemaakt heeft drie maanden geleden. Zomaar, plotseling. Hij wilde er niet eens meer over praten. Ik ben helemaal van slag – voel me zo in de steek gelaten. Net alsof ik niets waard ben. Ik ben totaal mezelf niet meer.’

Ik luister en knik. Dan vraag ik hoe ze overgeeft. Vinger in de keel? ‘Nee,’ zegt ze, ‘dat hoeft niet meer. Ik trek gewoon mijn maag een paar keer samen en dan komt het.’ Een oude en vertrouwde verslaving dus.

Ze gaat verder. ‘Is het omdat ik nog steeds niet geaccepteerd heb dat ik vroeger met mijn problemen niet bij mijn moeder terecht kon?’ Ze vertelt van haar relatie met een heroïneverslaafde jongen die haar lichamelijk en geestelijk misbruikte. Net zestien jaar was ze en haar ouders wilden niets van die relatie weten. ‘Mijn moeder zakte door haar benen van verdriet.’ Ze voelt zich nog steeds erg schuldig om wat ze haar moeder toen heeft aangedaan en heeft alles altijd voor zich gehouden, tot op de dag van vandaag. ‘Ik heb er nooit meer met mijn moeder over gepraat. Uiteindelijk heb ik die relatie verbroken en daarna heb ik veel aan mezelf gewerkt. Therapie en meditatie en zo. Maar kennelijk is het niet voldoende geweest. Het komt telkens weer boven als ik uit het lood ben en dan grijp ik weer naar eten en uitkotsen.’

Op mijn vraag hoe haar relatie met haar moeder nu is, antwoord ze, min of meer tot mijn verrassing: ‘Heel goed.’ En ik zie dat ze het meent.

Ik vertel haar dat ik mijzelf vooral als spiegel zie. Een spiegel die teruggeeft wat zij zegt, mét en zonder woorden. Een spiegel die – als ze schoon is tenminste – meer kan weerspiegelen dan de persoon zelf ziet, omdat die kijkt door de bril van een reeds gevormd zelfbeeld. En een spiegel weerspiegelt, ze oordeelt niet. Natuurlijk kan mijn spiegel ook wel eens beslagen zijn, maar dan merken we het wel. Want dan slaat het niet aan wat ik zeg – het klikt niet of ze herkent het niet. En dan gooien we dat dus direct in de virtuele prullenbak die naast ons staat.

‘Wat ik nu opmerk,’ zeg ik, ‘is dat ik geen wrok hoor als je over je moeder praat, klopt dat?’

‘Ja,’, zegt ze een beetje verwonderd, ‘nú is het goed en ik hoef niet zo nodig mijn moeder nog alles te vertellen wat er toen gebeurd is. Ze is al 81, waarom zou ik haar dat aandoen?’

‘Laten we hier even de tijd voor nemen,’ stel ik voor. ‘Voor mij is dit goud waard, wat je nu zegt. Je hebt nú vrede met je moeder en met het feit dat je toen niet bij haar terecht kon.’

We zijn een poosje stil. Ik kan zien hoe ze mijn woorden inneemt en doorvoelt.

‘Ja,’ zegt ze dan, ‘dat is echt zo. Ik heb daar nu vrede mee.’

‘Dus hoef jij je nu niet en nooit meer af te vragen – wat je net wel deed – of je het verleden met je moeder wel geaccepteerd hebt. Je hebt net verteld, en zelf ook gevoeld, dat dat zo is.’

Stilte.

‘En dat betekent dat je in de relatie met je moeder vanuit je hart leeft,’ vervolg ik. ‘Je bent op dit punt dus niet uit je basis, zoals je dacht. En het is goed om daarbij stil te staan en dat te ervaren, zoals je net deed.’

Een diepe zucht. ‘Ja,’ zegt ze, ‘dat kan ik voelen. Wat een opluchting.’

We zijn weer stil.

Dan zie ik haar gezicht veranderen en ze zegt: ‘Het is net of er nu ook een ander stukje van de puzzel op zijn plaats valt. Mijn vader en ik lijken erg op elkaar, en we hadden dus ook veel botsingen. Ik heb dat later wel een beetje proberen goed te maken, maar toen hij vijf jaar geleden plotseling stierf, had ik toch het gevoel dat ik niet alles had uitgesproken. Ik voel me daar ook heel schuldig over. Nu denk ik dat het misschien niet altijd nodig is om alles uit te spreken. Dat hij wel gevoeld heeft dat het goed was.’

Ik schrijf voor haar op: ‘Ik ben in vrede met mijn ouders.’

‘Je hebt zólang geloofd dat je niet in vrede met hen was,’ zeg ik, ‘dat het goed kan zijn om dit inzicht nog vaak voor jezelf te herhalen. Dan kan het inslijpen en op den duur in de plaats komen van die pijnlijke overtuiging dat het niet zo zou zijn. Als je op bepaalde levensgebieden uit je basis bent – en daar kunnen we later dieper op ingaan – is het goed om eerst stil te staan bij waar je wel in je basis bent en dat dan tot in alle cellen van je lichaam te voelen. Vandaar, vanuit die basis van vrede die er is – en die altijd te vinden is, in mijn ervaring – kun je rustig en liefdevol gaan kijken naar de pijn in die gebieden waar je uit het lood bent. Dat is een eenvoudige en effectieve manier om te ontdekken wat die pijn nodig heeft om te helen.’

We voelen beiden dat het genoeg is voor nu.

Ik vraag haar of ze erover na wil denken of ze verder wil gaan met onze gesprekken en me dat binnen een week wil laten weten. Dat hoeft niet voor haar. Ze wil direct een volgende afspraak maken. ‘Hoeveel gesprekken heb ik nodig?’

‘Dat weet ik niet,’ zeg ik. ‘Laten we eerst twee gesprekken plannen en dan eens kijken. Zolang het voor jou en mij goed voelt, ben je van harte welkom.’

We maken onze eerste afspraak voor over twee weken. Zo heeft ze veertien dagen de tijd om de opgedane inzichten te laten bezinken en om waar te nemen hoe dit wellicht doorwerkt in haar dagelijks leven. Tot slot bespreken we nog een aantal praktische zaken.

Als ze weg is, ga ik even voor mijn raam staan. Ik zie hoe de wind de bomen beweegt en ik voel me dankbaar. Over een kwartiertje komt mijn volgende cliënt.

2 - WAT DE VRAAG OOK IS, LIEFDE IS HET ANTWOORD

2.1 HET HART VAN DE BLOEM

‘Vaarwel,’ zei de vos,

‘Dit is mijn geheim en het is heel eenvoudig:

Alleen met het hart kun je goed zien.

Het wezenlijke is onzichtbaar voor de ogen.’ 56

Het is herfst en prachtig weer. Mijn kleindochter en ik gaan naar de eendjes. Myrthe is twee jaar57 en vindt het heerlijk om naar buiten te gaan. Oma doet wat oude boterhammen in haar tas en daar gaan we, óp naar de eendjes. Ja, dat had je gedacht. Myrthe heeft nog geen drie passen gedaan of ze valt al op haar knietjes. Een mooi roodgekleurd blad heeft plotseling al haar aandacht. Ik sta er geduldig bij en na een poosje krabbelt ze weer op om verder te gaan. Na een paar meter is het weer raak. Nu is ze helemaal in de ban van een eikeltje. Nadat we nog een steentje en een miertje hebben bewonderd, bemerk ik bij mezelf enig ongeduld. Zo komen we nooit bij de eendjes. Als ze opnieuw stilstaat, dit keer bij een bloemetje, zeg ik zachtjes doch dringend: ‘Zullen we nu verder lopen?’ Op hetzelfde moment heb ik het door. Hoezo, naar de eendjes? Wat is daar zo belangrijk aan?

De persoonlijkheid van oma had zich een doel gesteld en een doel moet je halen. We zouden immers naar de eendjes? Maar mijn lieve kleindochter bekommerde zich daar totaal niet om en had alleen maar aandacht voor wat zich op dat moment voor haar neusje afspeelde. Zij was in het hart van haar bloem en nergens anders.

WOORDEN SCHIETEN TEKORT

Het hart van de Bloem is niet van de wereld van tijd en ruimte. Mijn persoonlijkheid wel. Die was in gedachten al bij de eendjes. Maar mijn kleindochter was waar zij was, en nergens anders. We noemen dat ‘in het hier en nu zijn.’ Grappig en heerlijk ontoereikend om datgene wat geen tijd en geen ruimte kent, aan te duiden met tijd- (‘nu’) en ruimte- (‘hier’) woorden. Taal is wellicht de belangrijkste uitdrukkingsvorm die onze persoonlijkheid tot haar beschikking heeft. En toch kunnen woorden alleen maar weergeven wat de persoonlijkheid denkt. Terwijl er zo veel méér is.

Er was een gevoel van een diepte in mij die woorden zocht, maar ze niet vond.

Ik voelde dat er een grens was aan wat mensen konden horen,

wat woorden geacht werden te zeggen.

Ik voel die grens nog steeds.

Er is een hele kant aan het leven, die woorden ontwijkt,

die niet gezegd kan worden.

Het naamloze is de bron van mijn schrijven.58

Taal is ons voertuig, maar het besef dat mijn woorden de lading niet dekken is altijd bij me. En dat geldt al helemaal voor de dimensie(s) voorbij tijd en ruimte. Dit besef heeft mij er lang van weerhouden om iets over de Bloem op papier te zetten, laat staan er een boek over te schrijven. Sinds ik ben gaan houden van deze schroom voor de paradox en me erbij heb neergelegd dat ik verwoord wat ik niet kan verwoorden, valt het me makkelijker. Maar vanzelfsprekend wordt het nooit.

TIJD EN RUIMTE - DE DIMENSIE VAN DE PERSOONLIJKHEID

Voor een goed begrip van wat ik onder het hart van de Bloem versta59 moet ik eerst wat dieper ingaan op de begrippen tijd en ruimte.

Tijd is een wonderlijk iets. Niemand weet eigenlijk precies wat het is. Wel weten we sinds Einstein dat tijd zich op verschillende manieren kan manifesteren. Tijd kan heel snel voorbijgaan als we iets doen waar we helemaal in opgaan, en ontzettend langzaam als we op onze beurt bij de tandarts zitten te wachten. Ook ruimte kan heel verschillend ervaren worden. Meestal doet het ertoe waar je bent, maar soms ook helemaal niet – dan voel je je gelukkig waar je ook bent.

Als je terugdenkt aan een geluksmoment, kan je je misschien herinneren dat jouw beleving van tijd en ruimte op dat ogenblik een tikje anders was. Je had een ruimere en meer tijdloze aandacht dan de aandacht waarmee je persoonlijkheid gewoonlijk in de tijd/ruimtedimensie leeft. Je was toen even in jezelf, in je hart. Het goede nieuws is dat we die weidsheid veel vaker beleven dan we dénken. Als je goed oplet, kun je soms ervaren dat er door de dag heen telkens van die kleine momenten zijn dat je even in jezelf rust, al is het maar een fractie van een seconde. Alleen gaan die momenten praktisch altijd ongemerkt voorbij. Je leeft door de dag heen nu eenmaal voor het allergrootste deel in de gewoonte-aandacht van je persoonlijkheid. Maar als je die kostbare ogenblikken leert herkennen, gaat er een wereld voor je open. De wereld van de aandacht van het hart.60

Life happens

when you are busy making other plans.61

Onze gewoonte-aandacht is beperkt tot de tijdruimte-wereld waarin we leven. Dit is de wereld van lengte, breedte en hoogte en van het ervaren van het verstrijken van de tijd. Stel dat je afspreekt met iemand, dan moet je niet alleen de lengte en de breedte (gebouw X op plaats Y), maar ook de hoogte (derde verdieping) en het tijdstip (13.30 uur) afspreken. Als je ook maar één van deze vier coördinatoren mist, dan mis je elkaar.

Met onze gewoonte-aandacht kunnen we de drie ruimtelijke dimensies lengte, breedte en hoogte waarnemen. Maar met de dimensie tijd ligt dat anders. Daar zitten we als het ware in gevangen. We zijn niet in staat om buiten de tijd naar onszelf en naar de wereld om ons heen te kijken. We kunnen nu eenmaal niet zomaar in een volgende dimensie stappen die de tijd/ruimte-dimensie overstijgt en omvat.62 De dimensie voorbij ruimte en tijd is er één waarvan we ons geen voorstelling kunnen maken. Als de tijd niet meer verstrijkt, er als het ware geen tijd meer is, is er immers ook geen verleden en geen toekomst en dus geen oorzaak en gevolg meer. En zelfs het heden, het ‘hier en nu’, blijkt een tijd-woord te zijn. Stel je voor. Zo’n wereld gaat het begrip van ons denken te boven.

Een voorstelling maken mag dan onmogelijk zijn – we hebben allemaal wel eens een ervaring gehad met dit ‘voorbij tijd en ruimte’. Plotseling bleek de tijd te zijn ‘gevlogen’. Je loopt aan iemand te denken en op datzelfde moment kom je haar tegen.63 Opeens staat je hart open en je vertrouwt aan degene op wie je verliefd bent dingen toe die je nog nooit aan iemand verteld hebt. En ga eens na, waar ben je als je slaapt en wat kan er dan al niet allemaal gebeuren?

Toen Ylias, mijn jongste kleinzoon, tien jaar was, zei hij een keer zomaar op het hockeyveld na een wedstrijd: ‘Oma, ik moet je even alleen spreken.’ We gingen apart staan en toen vertrouwde hij me toe dat hij laatst ergens was, zeker weten voor het eerst, maar even zeker wist hij: hij was er al eens geweest! Hij was daar zo van geschrokken. ‘Oma, hoe kan dat nou?’ Tsja, leg zo’n déjà vu64 maar eens aan een tienjarige uit. Gelukkig was hij al wat vertrouwd met de Bloem en snapte hij dat zijn hart dingen kon weten en beleven, die zijn denken niet kon begrijpen. ‘Dus net zoiets als dromen, oma?’ ‘Precies, maar dan in het echt.’ Wat dat ‘in het echt,’ ook moge zijn – hij was gerustgesteld. En toen het hem later nog een keer overkwam, kwam hij het me gewoon als iets interessants vertellen.

Ik zou willen dat ik nu het filmfragment kon afspelen, waardoor het begrip ‘gevangen zitten in een dimensie’ mij opeens helemaal duidelijk werd. Ik hoop maar dat het me met de tekst alleen ook lukt om die helderheid over te brengen. Het stukje heet Dr. Quantum (Dr. Q) bezoekt platland.

Dr. Q: ‘Welkom in platland, een wereld die bestaat uit slechts twee dimensies: naar voren en naar achteren, naar links en naar rechts. In deze wereld bestaat geen omhoog en geen naar beneden.’